Μια έκθεση για τον μετανάστη Σίγκμουντ Φρόιντ στο Λονδίνο

Η Κύπρια καλλιτέχνις Μαρία Λοϊζίδου επισκέπτεται τον κήπο και ορισμένους εσωτερικούς χώρους της οικίας Φρόιντ στο Λονδίνο για να αφουγκραστεί και να δει αντικείμενα της συλλογής του, δημιουργώντας την έκθεσή της «The place Ι am not», «σαν ένα σχόλιο της μετοίκησης του Φρόιντ σε έναν τόπο που δεν ήταν ο δικός του».

Οταν η Αυστρία προσαρτήθηκε από τους Ναζί, ο Σίγκμουντ Φρόιντ αναγκάστηκε να φύγει από τη Βιέννη και το 1938 εγκαταστάθηκε σε μία κατοικία στην περιοχή Χάμπστεντ του Βόρειου Λονδίνου όπου και πέθανε έναν χρόνο αργότερα. Η κατοικία στο Μάρεσφιλντ Γκάρντεν 20 έχει διατηρήσει τον εσωτερικό χαρακτήρα της κατοίκησης του διάσημου ενοίκου του που σήμερα λειτουργεί ως το Σπίτι-Μουσείο Φρόιντ.

Το Μουσείο Φρόιντ έχει ιδιαίτερη αξία για την επιστημονική κοινότητα, καθώς τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε πολιτιστικό και επιστημονικό κέντρο, όπου συχνά διοργανώνονται συνέδρια, συζητήσεις και ειδικές εκθέσεις. Στο μουσείο αυτό περιλαμβάνεται μια αξιόλογη συλλογή από ελληνικά, αιγυπτιακά, ρωμαϊκά και ασιατικά αντικείμενα αρχαίας τέχνης που είχε στην κατοχή του ο Φρόιντ. Με πιο ξεχωριστό χώρο, το γραφείο του, τη βιβλιοθήκη του και το περίφημο ντιβάνι της ψυχανάλυσης, καλυμμένο με περσικά χαλιά.

Διάλογος με τον χώρο

Το «The Place I Am Not» είναι ένα έργο που παρουσιάζεται ταυτόχρονα στο Μουσείο Φρόιντ και στο Ελληνικό Κέντρο του Λονδίνου. Η έκθεση αντανακλά τη ζωή του Σίγκμουντ Φρόιντ στο Λονδίνο ως μετανάστη στη διαδικασία δημιουργίας ενός «σπιτιού μακριά από το σπίτι», σε ένα μέρος όπου ποτέ δεν ένιωσε ότι ανήκε πραγματικά. Καθώς το στοιχείο της διασποράς παίζει κεντρικό ρόλο στην καλλιτεχνική πρακτική της Μαρίας Λοϊζίδου, η ίδια επιδίδεται σε έναν ανοιχτό διάλογο με τον χώρο, τα αντικείμενα και τις μνήμες του, αφού συνδιαμορφώνουν την ταυτότητα του ατόμου.

Η καλλιτέχνις ξεκινά από τον κήπο του μουσείου και τοποθετεί στο ίδιο ακριβώς σημείο που καθόταν ο ψυχαναλυτής και δεχόταν τους επισκέπτες με τα δώρα το δικό της δώρο: ένα μοντέλο του βιεννέζικου διαμερίσματος που η οικογένεια S. Freud αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το 1938. Ο Φρόιντ αναδημιούργησε το βιεννέζικο εσωτερικό του στο Λονδίνο και αυτό το εσωτερικό διατηρήθηκε στο ισόγειο γραφείο του σπιτιού του. Οι ασθενείς κατά την είσοδό τους σε αυτό αντίκριζαν έναν πακτωλό αρχαίων προτομών και αγαλμάτων να καταλαμβάνουν τα ράφια γύρω από τον καναπέ και το γραφείο του. Η συλλογή ειδωλίων του Φρόιντ έφτανε τα 2.000. Στο σπίτι του στη Βιέννη είχαν τοποθετηθεί γύρω από το γραφείο του, στραμμένα προς τα μέσα, ώστε να δημιουργούν ένα είδος αντίστροφου πανοπτικού. Στο Λονδίνο τα έφερε η Μαρία Βοναπάρτη, φίλη του Φρόιντ, επίσης ψυχαναλύτρια, η οποία πλήρωσε 25% φόρο, τον οποίο απαίτησαν οι ναζί για τη μεταφορά της περιουσίας του Φρόιντ, ιδιαίτερα όσον αφορά τις αρχαιότητές του. Ως μετανάστης ο Φρόιντ έγραψε στη Μαρία Βοναπάρτη από το Λονδίνο στις 8 Ιουνίου 1938 εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη του: «Περιβαλλόμενοι από αγάπη επί δώδεκα ώρες, αφιχθήκαμε περήφανοι και πλούσιοι υπό την προστασία της Αθηνάς». Αναφερόταν σε ένα μικρό, ιδιαίτερα πολύτιμο ειδώλιο, το οποίο η Μαρία Βοναπάρτη είχε μόλις επιστρέψει στον Φρόιντ, αφού το φυγάδευσε λαθραία από τη Βιέννη.

Λίμπιντο και αντικείμενα

Στη συνέχεια, από δωμάτιο σε δωμάτιο και από σημείο σε σημείο, η καλλιτέχνις επιχειρεί διακριτικά να προτείνει κελύφη (οίκους) στα «μεταναστευτικά αντικείμενα» της συλλογής του ψυχαναλυτή. Η οικία στο Χάμπστεντ είναι γεμάτη από αρχαιότητες, σε ράφια και κούτες, σε κορνίζες τζακιού και τραπέζια, αλλά και στο γραφείο του. Το 1908 ο Φρόιντ σημείωνε για τη συνήθεια του συλλέγειν παρατηρώντας πως «ο πυρήνας της παράνοιας συνίσταται στην αποκόλληση της λίμπιντο από τα αντικείμενα. Ο συλλέκτης ακολουθεί μια αντίστροφη πορεία, καθώς κατευθύνει την υπερχείλιση της λίμπιντό του σε ένα άψυχο αντικείμενο: μια αγάπη/ένας έρως των αντικειμένων».

Κάθε ένα από τα έργα-κελύφη της Μαρίας Λοϊζίδου ανταποκρίνεται στην προέλευση και τη μορφή του αντικειμένου. Είναι μία σειρά από χειρονομίες και κατασκευές που επιχειρούν την κατανόηση του άλλου. Στη περίπτωση του «The Place I Am Not», αυτού που αναζητεί τον τόπο του. «Δεν τοποθετώ επεξηγηματικές λεζάντες στα έργα, γιατί δεν είναι ο στόχος μου να προτείνω στον επισκέπτη τι και πώς να δει, αλλά να οξυνθεί η παρατήρησή του σε σχέση με αυτόν τον ιδιαίτερο χώρο» λέει.

Η επίσκεψη της Μαρίας Λοϊζίδου συνεχίζεται εντός του μουσείου με το βίντεο «The gift». Η ίδια εξηγεί ότι στον Φρόιντ άρεσε να υποδέχεται τους επισκέπτες του στον κήπο και ότι απολάμβανε να του πηγαίνουν δώρα. Στο δικό της προς εκείνον δώρο συγκέντρωσε αρχειακό υλικό, απομονώνοντας στιγμιότυπα που δείχνουν επισκέπτες να προσφέρουν τα δώρα τους και εκείνος να τα δέχεται με χαρά.

Ενα μεταφορικό σπίτι

Το Μουσείο Φρόιντ στοχεύει να παρουσιάσει τον Φρόιντ και το έργο του έμμεσα μέσα από το σπίτι και τα υπάρχοντά του. Τα εκθέματά του είναι ταυτόχρονα εκθέματα ενός μεταφορικού σπιτιού, του ανθρώπινου νου. Κάποια από αυτά είναι αντικείμενα δημιουργημένα από πολιτισμούς που έχουν σβήσει, από κόσμους και συστήματα σκέψης σχεδόν ακατανόητα.

Η συλλογή έγινε ένα από τα μεγάλα του πάθη μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1896. Στις θεωρίες του ο Φρόιντ άντλησε σε μεγάλο βαθμό από τις αρχαίες μυθολογίες – ελληνικές, αιγυπτιακές και ετρουσκικές – για να καταδείξει τις ανθρώπινες μεθόδους εξουσίας και σεξουαλικής έκφρασης. Κάποτε περιέγραψε ένα όνειρο στο οποίο η μητέρα του πετούσε στον αέρα μαζί με «θεούς με κεφάλια γερακιών» από ένα «αρχαίο αιγυπτιακό επιτύμβιο ανάγλυφο». Υπάρχουν επίσης καταγραφές που τον δείχνουν να μετακινεί αυτές τις φιγούρες στο γραφείο του, να τις χρησιμοποιεί ως βαρίδια, να αλλάζει τα αγαπημένα του αντικείμενα απλωμένα πάνω στο δρύινο έπιπλο πιθανόν για να προστατεύει τα γραπτά του από τα περιπλανώμενα μάτια τυχόν ασθενών.

Link

https://www.freud.org.uk/exhibitions/the-place-i-am-not/