Μια οικογένεια {LF}από την Τραπεζούντα στο Λαύριο

Για τη Μικρά Ασία και τον Πόντο έχουν γραφεί πάρα πολλά βιβλία, άλλα αυτοβιογραφικά, άλλα μυθιστορηματικά, στηριζόμενα σε προσωπικές, οικογενειακές ιστορίες ή σε διηγήσεις που κάποτε άκουσαν οι συγγραφείς τους. Μερικά από αυτά είναι καλογραμμένα και επιτυγχάνουν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον και του πιο απαιτητικού αναγνώστη γιατί δεν χρησιμοποιούνται υπερβολές, αλλά νηφάλια περιγράφονται τα ιστορικά γεγονότα καθώς και τα οικογενειακά στιγμιότυπα τα οποία συνδέονται με αυτά.

Δεν συμπεριλαμβάνονται σ’ αυτήν την κατηγορία τα γνωστά μυθιστορήματα ή οι νουβέλες του Ηλία Βενέζη, τα μυθιστορήματα της Διδώς Σωτηρίου, του Κοσμά Πολίτη ή του Γεωργίου Θεοτοκά. Ωστόσο αξίζει να αναφερθούν έργα όπως η Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα – πρώτη έκδοση 1929, από τον Κέδρο το 1977 –, η μαρτυρία της Ανζέλ Κουρτιάν, Τα Τετράδια της Ανζέλ Κουρτιάν (Μνήμες από τη Μικρασία 1915-1924), Πλέθρο 1980, αλλά και η καταγραφή του οδοιπορικού μελών μιας οικογένειας από τον Πόντο, που αναζητούν τις ρίζες τους στην Τουρκία, στο Ούτε το όνομά μου της Θία Χάλο, Γκοβόστης 2001.

Ο αναγνώστης παρακινείται να διαβάσει αυτού του είδους τα βιβλία όταν αναγνωρίζεται ότι μέσω του οικογενειακού οδοιπορικού καταγράφεται η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, αλλά και φωτογραφίζονται τα ιστορικά δεδομένα της εποχής. Εδώ μπορεί να κατατάξει κανείς και τη μαρτυρία της Ζιλμπέρτ Μπρίντιζι (Τραπεζούντα 1921 – Πίνο Τορινέζε Ιταλίας 2014), η οικογένεια της οποίας κατάγεται από τη Γεωργία και την Αυστρία, ενώ τα μέλη της έχουν ρωσική υπηκοότητα και διαβατήριο των υπηκόων του Τσάρου. Επειδή είναι καθολικοί ζουν κοντά στην καθολική κοινότητα των Γεωργιανών, πηγαίνουν στην εκκλησία και το σχολείο τους όταν ζουν στην Πόλη ή την Τραπεζούντα.

Οπως αφηγείται, ο πατέρας της, ο Φρανσουά, προσλαμβάνεται ως αρχιλογιστής στην Οθωμανική Τράπεζα, τράπεζα γαλλικών συμφερόντων με έδρα το Παρίσι, και μετατίθεται από την Πόλη στα Σκόπια, μια πόλη με έντονη την παρουσία ξένων αποστολών, όπου θα γνωρίσει τη μητέρα της, την Ελζα, την κόρη του προξένου της Αυστροουγγαρίας. Από αυτήν την κοσμοπολίτικη πόλη το νιόπαντρο ζευγάρι θα βρεθεί, το 1913, σε μια μικρή πόλη της Μαύρης Θάλασσας, την Ορντού, τα αρχαία Κοτύωρα, που είναι χτισμένη στις υπώρειες του όρους Μπόζτεπε, δίπλα στον Μελάνθιο (Melet Çayı) ποταμό, όταν ο Φρανσουά πάρει μετάθεση στο εκεί παράρτημα της τράπεζας. Σ’ αυτήν, εκείνη την εποχή, κατοικούν Ελληνες, Αρμένιοι και Τούρκοι, υπάρχουν ορθόδοξες εκκλησίες – σήμερα λειτουργούν ως πολιτιστικά κέντρα –, και οι ξένοι κάτοικοι ανταλλάσσουν επισκέψεις μεταξύ τους, μιας και η ήσυχη πόλη δεν διαθέτει παρά ελάχιστες επιλογές ψυχαγωγίας. Η ηρεμία της Ορντού, οι κάτοικοι της οποίας ασχολούνται κυρίως με την καλλιέργεια και το εμπόριο των φουντουκιών καθώς και με τη ναυτιλία, διαταράσσεται όταν τα ρωσικά πλοία θα τη βομβαρδίσουν, στις 19 Αυγούστου του 1917, και πολλοί κάτοικοί της από τις 12.000 θα αναγκαστούν να την εγκαταλείψουν για να διασωθούν, μεταξύ αυτών και η οικογένεια της Ζιλμπέρτ που επιστρέφει στην Τραπεζούντα. Οσοι από τους Ελληνες επιβιώσουν από αυτόν τον βομβαρδισμό αλλά και από τους διωγμούς των Νεοτούρκων, θα εγκατασταθούν στην Ελλάδα μετά την Ανταλλαγή πληθυσμών το 1923. Την περίοδο που εγκαθίσταται η οικογένεια της Ζιλμπέρτ στην Ορντού, λειτουργούν γνωστά εκπαιδευτήρια, όπως η Καρυπίδειος Σχολή, το Πολυκάρπειο Παρθεναγωγείο και η Αστική Ψωμιάδειος Σχολή Κοτυώρων, ενώ κέντρο των Ορθόδοξων Ελλήνων είναι η εκκλησία της Υπαπαντής, κοντά στην οποία διαμένουν εύποροι έλληνες έμποροι και τραπεζίτες.

Η ζωή στην Τραπεζούντα, σύμφωνα με τις περιγραφές, κυλά ευχάριστα και αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον αφού είναι κέντρο εμπορίου και ξένων αποστολών. Αποτυπώνεται η καθημερινότητα στο σχολείο, περιγράφεται πώς γιόρταζαν οι καθολικοί τα Χριστούγεννα, αλλά και ποιες ήταν οι συναναστροφές της οικογένειας, κυρίως ο σύνδεσμός τους με τους ξένους της πόλης. Από τις δύο αδελφές της η μία θα παντρευτεί έναν σοβιετικό αξιωματούχο ενώ η άλλη έναν Ελληνα από την οικογένεια του τραπεζίτη Κωνσταντίνου Καπαγιαννίδη, ιδιοκτήτη της έπαυλης στο Σογιούκ Σου (Soğuk Su, Κρυονέρι), λίγο έξω από την Τραπεζούντα, η οποία σήμερα λειτουργεί ως Μουσείο του Κεμάλ Ατατούρκ. Οι Ελληνες που μπόρεσαν να παραμείνουν στην Τραπεζούντα μετά το 1923 είχαν σοβιετικό διαβατήριο, αλλά και από αυτούς, αργότερα, άλλοι κατέφυγαν στην Ελλάδα και άλλοι στη Μασσαλία γιατί οι Σοβιετικοί τους ανάγκαζαν να μεταναστεύσουν στη Σοβιετική Ενωση.

Οι περιπέτειες, ωστόσο, των μελών της οικογένειας συνεχίζονται, αφού αναγκάζονται για μια ακόμα φορά να εγκατασταθούν στην Ορντού και εν τέλει να μεταβούν στην Πόλη όπου θα δοκιμαστούν από μεγάλες οικονομικές δυσκολίες. Η Ζιλμπέρτ θα βρει δουλειά ως γραμματέας στο γενικό γαλλικό προξενείο της Σμύρνης και εκεί θα παντρευτεί έναν Ελληνα με τον οποίο θα αποκτήσει δύο γιους. Στη Σμύρνη θα ζήσουν έως το 1966, τη χρονιά που θα απελαθούν, για να βρουν εν τέλει καταφύγιο στο Λαύριο και την Αθήνα.

Ξεχωριστή είναι η περιγραφή των γεγονότων που συνδέονται με τo πώς η Ζιλμπέρτ απέκτησε τουρκικό διαβατήριο αφού μεγάλο μέρος της ζωής της ήταν ανιθαγενής (haymatlos), καθώς και η γνωριμία της, την περίοδο που εργαζόταν σε τράπεζα στην Πόλη, με τον μετέπειτα πρωθυπουργό της Τουρκίας (1950-1960), τον Αντνάν Μεντερές (1899-1961), ο οποίος έδωσε τη δυνατότητα, με έναν νόμο που ψηφίστηκε στο κοινοβούλιο, σε εκείνους που δεν είχαν ιθαγένεια να αποκτήσουν προσωρινό τουρκικό διαβατήριο που θα ίσχυε για τρεις μήνες.

Μολονότι η Ζιλμπέρτ Μπρίντιζι δεν ασχολείται με τη συγγραφή βιβλίων, με τη μαρτυρία της που είναι το μοναδικό της έργο, επιτυγχάνει με τρόπο απλό και συγκρατημένο να αποδώσει σημαντικές στιγμές της οικογενειακής της ζωής, οι οποίες συνδέονται με ιστορικά γεγονότα κυρίως των αρχών αλλά και των μέσων του εικοστού αιώνα, όπως και να φέρει στο φως μικρές άγνωστες πλευρές αντλημένες από τη μεγάλη εικόνα των δραματικών ιστορικών συμβάντων.

Η μετάφραση από τα γαλλικά αναδεικνύει τις ζωντανές περιγραφές.

Μια καθημερινότητα μέσα στη μελαγχολία

«… Ένα ωραίο πρωί του 1917- 19 Αυγούστου- οι κάτοικοι της Ορντού ξύπνησαν την αυγή από κανονιές. Ήταν τα ρωσικά πολεμικά πλοία  που βομβάρδιζαν την πόλη χωρίς σταματημό. Οι γονείς μου, όπως και οι υπόλοιποι κάτοικοι, ίσα-ίσα που πρόλαβαν να πάρουν στην αγκαλιά τους τα μισοκοιμισμένα παιδιά τους και να βγουν στους δρόμους. Το σπίτι μας ήταν στην παραλία και γι’ αυτό ήταν ένα από τα πρώτα που βομβαρδίστηκε. Μέσα στη γενική αντάρα που ακολούθησε, ο σώζων εαυτόν σωθήτω: από τη μια εκείνοι που έτρεχαν, έπεφταν, ποδοπατούνταν πάνω στη βιασύνη τους να φύγουν και να σωθούν από τις βόμβες, και από την άλλη οι σφαγές. Όπως και οι υπόλοιποι, οι γονείς μας, με τα τρία τους παιδιά και μια ορφανή παρακόρη που είχαν υπό την προστασία τους, έτρεξαν αφήνοντας πίσω τους τα πάντα: το σπίτι και όλα τους τα έπιπλα, τα ωραία προικιά της μαμάς με τις δωδεκάδες τα ασπρόρουχα για τα οποία ήταν τόσο περήφανη, τα κοσμήματα, τα όμορφα χαλιά, τα ασημικά, τα σερβίτσια και όλα τα δώρα από τον γάμο της, που με τόσες δυσκολίες είχαν μεταφέρει από τα Σκόπια στην Ορντού, καθώς και τα ρούχα όλης της οικογένειας, χωρίς να ξεχνάμε το τσίτερ και το βιολοντσέλο της μαμάς που τόσο αγαπούσε. ….Πίσω μας ήταν η καταστροφή και οι σφαγές, δεν υπήρχε άλλη διαφυγή από το λιμάνι. Προς αυτήν την κατεύθυνση κινήθηκε κι όλη αυτή η μάζα των τρομοκρατημένων ανθρώπων, ουρλιάζοντας και ποδοπατώντας ο ένας τον άλλον, τρέχοντας για να σωθούν, γιατί οι φήμες οργίαζαν ότι τα ρωσικά πλοία είχαν έρθει να βομβαρδίσουν, για να σταματήσουν τις σφαγές και να μεταφέρουν τους ξένους και τις μειονότητες στο επιτελείο τους, στην Τραπεζούντα…..

….Το σπίτι-στην Ορντού- έβλεπε στην παραλία. Μια υπέροχη παραλία με λεπτή άμμο. Καμιά τριανταριά μέτρα χώριζαν το σπίτι από τη θάλασσα.

Τις μέρες που είχε καταιγίδα τα κύματα έσκαγαν πάνω στον τοίχο του ισογείου. Από αυτήν τη μικρή πόλη, την Ορντού, δεν έχω πολλές αναμνήσεις. Η θάλασσα, που δικαίως τη λένε Μαύρη Θάλασσα, ήταν η μοναδική μου συντροφιά τη χρονιά που μείναμε εκεί. Ένα στενό μπαλκόνι από τη μια άκρη του σπιτιού μέχρι την άλλη είχε θέα στη θάλασσα. Εκεί περνούσα ώρες ολάκερες, καθισμένη οκλαδόν σε μια γωνιά, αγναντεύοντας αυτή την ασίγαστη θάλασσα, με τα κύματα που ερχόντουσαν από τόσο μακριά-τόσο μεγάλα μερικές φορές, που, μόλις έσκαγαν στην ακτή, όλο το σπίτι κουνιόταν συθέμελα. Κάπου κάπου, πολύ σπάνια, ένα πλοίο περνούσε στ’ ανοιχτά. Δεν φαινόταν μεγαλύτερο από μια καρφίτσα. Κοιτούσα αυτήν τη μαύρη κουκίδα να γλιστρά από τη μια μεριά της γραμμής του ορίζοντα έως την άλλη, ώσπου χανόταν….

Μετά την ταραγμένη ζωή στην Τραπεζούντα η καθημερινότητα μας στην Ορντού κυλούσε ήρεμα και μονότονα, ή, μάλλον περισσότερο, μέσα στη μελαγχολία. Η πόλη ήταν γεμάτη ξένους, Έλληνες και Αρμένιους, πριν τον πόλεμο. Τώρα(μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923) δεν ήταν πια παρά ένα τούρκικο χωριό. Οι μόνοι ξένοι ήμασταν εμείς, τρεις άλλες οικογένειες και δυο τρεις εργένηδες που μοιράζονταν ένα από τα διαμερίσματα του κτιρίου. Δεν υπήρχε ούτε σινεμά ούτε εστιατόριο ούτε καφέ που να μπορεί να πάει κανείς με την οικογένειά του. Δεν υπήρχε ούτε αυτοκίνητο ούτε άμαξα, πηγαίναμε παντού με τα πόδια….»