Το ζύμωμα του κρυμμένου πένθους της ψυχής μας

Πρόσφατα μου δόθηκε η χάρη να διαβάσω ένα βιβλίο του ζωγράφου Σωτήρη Σόρογκα, «Οφειλές – Κείμενα για δασκάλους και φίλους» (έκδοση Καστανιώτη, 2023, επιμέλεια Θανάση Νιάρχου). Το βιβλίο αποτελείται από κριτικούς σχολιασμούς πάνω στο έργο 15 εικαστικών καλλιτεχνών, συντρόφων στην τέχνη και πνευματικών δασκάλων του συγγραφέα, οι οποίοι, όπως ο ίδιος ομολογεί στο προλογικό του σημείωμα, δίδαξαν καλλιτεχνικό ήθος και στάση ζωής. Με την έκδοση αυτών των κειμένων, γραμμένων με αφορμή κάποιαν επέτειο ή άλλο γεγονός, ο συγγραφέας τα αναδημοσιεύει σε ενιαίο, καλαίσθητο τόμο, ως «εξομολογήσεις αγάπης και ευγνωμοσύνης προς τους ίδιους και το έργο τους».

Μίλησα για τη χάρη που μου δόθηκε να διαβάσω το εν λόγω βιβλίο και όχι για ευκαιρία, διότι κάθε φορά που διαβάζω κείμενο του Σόρογκα είναι σαν να έχω μπροστά μου έναν του πίνακα που μου μεταδίδει όχι μόνο αισθητική ευχαρίστηση, αλλά και με εισάγει σιωπηλά και αινιγματικά στο μυστήριο του χρόνου, ως μυστήριο του κόσμου. Τα εκφραστικά μέσα που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης είναι προφανώς διαφορετικά στον δοκιμιακό του λόγο από αυτά της ζωγραφικής του, με την ίδια ωστόσο ενάργεια σκέψης και συναισθήματος. Επιλέγοντας συγκεκριμένους έλληνες ζωγράφους του εικοστού αιώνα (με ηχηρή εξαίρεση τον Πάμπλο Πικάσο, ο οποίος, όπως ο ίδιος εξηγεί, τον βοήθησε να καταλάβει την ποικιλία και πολυειδία των μορφών, όπως και την πολλαπλότητα των οδών προς την καλλιτεχνική δημιουργία), αποπειράται να εμβαπτίσει τις σκέψεις και τα συναισθήματα του κάθε αναγνώστη προς μιαν έννοια του «αγαθού έργου», όχι μόνο ως κάτι που έχει ηθική διάσταση, αλλά και ως κάτι που πληροί τη συνείδηση μ’ ένα μυστήριο άφατο και υπέρλογο και το οποίο ανεπίγνωστα τον οδηγεί σε μνήμες καταχωνιασμένες στο συλλογικό ασυνείδητο.

Κάνοντας μια μικρή συλλογή από λέξεις που έχουν χρησιμοποιηθεί επανειλημμένως από στοχαστές, ομοτέχνους και κριτικούς της ζωγραφικής του Σόρογκα, παρατηρώ ότι οι λέξεις ήθος, πνευματικότητα, παράδοση, φως είναι από τις πιο συχνά συναντώμενες. Με τις ίδιες λέξεις θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει και τον δοκιμιακό του λόγο. Αν προσεγγίσουμε το νόημα αυτών των λέξεων, νομίζω θα έχουμε κάνει ένα βήμα για να κατανοήσουμε όχι μόνο τη ζωγραφική, αλλά και τη συγγραφή του Σόρογκα.

Ο όρος «ήθος», σύμφωνα με τα περισσότερα λεξικά, σημαίνει τις κυριότερες ψυχικές ιδιότητες ενός ανθρώπου, αυτές που συγκροτούν την ποιότητα του χαρακτήρα του. Προσωπικά, θα υιοθετούσα μια πιο φιλοσοφική ερμηνεία και θα το όριζα ως τον τρόπο υπάρξεως του ανθρώπου εν κοινωνία, δηλαδή ως τον τρόπο παρουσιάσεως του εαυτού του ενώπιον του ιδίου του εαυτού του και των άλλων.

Υπ’ αυτό το πρίσμα, η ερμηνεία μου για το ανθρώπινο ήθος έρχεται να συναντήσει την ερμηνεία του Σόρογκα για το «καλλιτεχνικό ήθος» όπως το επεξηγεί στο προαναφερθέν προλογικό του σημείωμα. Συγκεκριμένα, αναφέρεται στην προσήλωση από τον καλλιτέχνη «στις αξιώσεις που του θέτει το ίδιο το έργο», ανεξαρτήτως των εφήμερων επιταγών της εκάστοτε μόδας. Μιλώντας συνεπώς για καλλιτεχνικό ήθος, ο Σόρογκας παραπέμπει μεν στο ήθος του έργου, υποδηλώνει δε πως αυτό έρχεται να υπηρετήσει το ήθος του δημιουργού του ή, όπως το ερμήνευσα, τον τρόπο υπάρξεως του δημιουργού στο κοινωνικό γίγνεσθαι.

Οσον αφορά την «πνευματικότητα», έρχεται να προσδώσει σ’ έναν τρόπο υπάρξεως, σ’ ένα ήθος δηλαδή, την ιδιότητα να υπερβαίνει τις φυσικές και κοινωνικές αναγκαιότητες καθώς αναζητά μιαν αυθυπέρβαση προς προαιώνιες και σταθερές αξίες, άρα προς αξίες αποβλέπουσες στην αιωνιότητα. Υπ’ αυτήν την έννοια, ο πνευματικός άνθρωπος δεν είναι ο διανοούμενος που χρησιμοποιεί τον νου ή το πνεύμα, αλλά αυτός που επιχειρεί με το ήθος του ν’ ανιχνεύσει στη ζωή ή να την προσανατολίσει προς ένα νόημα που αψηφά τον θάνατο.

Ο δοκιμιακός λόγος του Σόρογκα αποπνέει ακριβώς ένα πνευματικό ήθος, όμοιο με των ζωγράφων που έχει επιλέξει να παρουσιάσει, αποδεικνύοντας έτσι τη συγγένεια του συγγραφέα μαζί τους. Πέραν ωστόσο της θεματικής του βιβλίου, αν προχωρήσουμε σε μια φαινομενολογική προσέγγιση της ίδιας της γραφής του, θα ενισχύαμε το συμπέρασμά μας για το πνευματικό του ήθος.

Δεν είμαι θιασώτης της φαινομενολογικής λογοτεχνικής θεωρίας κι αυτό διότι υποτιμά κατά το μάλλον ή ήττον τη σημασία της γλώσσας όπως και τη διυποκειμενική κατασκευή του υποκειμένου. Ωστόσο, η φαινομενολογική κριτική της λογοτεχνίας, εστιάζοντας πάνω στην καθαρή έκφραση της συνείδησης του συγγραφέα, μας βοηθά να καταλάβουμε πώς το πνεύμα του αντανακλάται στη γραφή του. Μέσα από την ανάλυση όλων των όψεων του γραπτού λόγου – σημαντικές και σημασιολογικές –, η φαινομενολογική θεωρία επιχειρεί να συλλάβει τον τρόπο κατά τον οποίο το πνεύμα του συγγραφέα βιώνει τον χρόνο και τον χώρο, πέραν της αντικειμενικής πραγματικότητας. Γι’ αυτόν τον λόγο, παρά τους ενδοιασμούς μου για τη γενική εφαρμογή στον πεζό λόγο της φαινομενολογικής θεωρίας, νομίζω πως η χρησιμοποίησή της στο δοκιμιακό κείμενο του Σόρογκα θα μας επιτρέψει να ανιχνεύσουμε το πνεύμα του συγγραφέα των δοκιμίων. Τότε θα διαπιστώσουμε ότι μέσα από αυτόν τον δοκιμιακό λόγο εκφράζεται το εσωτερικό βίωμα μιας αποπνικτικής πραγματικότητας, ταυτόχρονα όμως πώς η συνείδηση επιχειρεί να υπερβεί αυτήν τη δυστοπική πραγματικότητα, προσβλέποντας προς τη διαχρονική εμπειρία ενός πολιτισμού, του ελληνικού. Σ’ αυτήν την υπέρβαση θεμελιώνεται το πνευματικό ήθος του συγγραφέα, καθώς αντιλαμβάνεται τον ελληνικό πολιτισμό ως κάτι που έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια της εμπειρίας και κείτεται στα πεδία της μνήμης ως κάτι αντιληπτό μόνο με τη νόηση ή τη διαίσθηση. Για να εκφράσει αυτό το υπεραισθητό κάτι κι όμως ζωντανό στην ελληνική παράδοση, ο Σόρογκας χρησιμοποιεί ποιητικότατα την ελληνική γλώσσα. Η γλώσσα του ντύνει την αυθορμησία της μ’ έναν λεξικολογικό πλούτο επεξεργασμένο στην ιστορική της διαχρονία, προκειμένου να αξιοποιηθεί ως τέλειο όχημα για την παρουσίαση της θέσης του για την ιστορική, καίτοι διακοπτόμενη, συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού ως καθολικού νοήματος.

Δεν είναι λίγες οι φορές που στο βιβλίο του ο Σόρογκας, αναφερόμενος στη γενιά του ’30 και ιδίως στους ζωγράφους που την εξέφρασαν, όπως για παράδειγμα ο Χατζηκυριάκος – Γκίκας, βρίσκει την ευκαιρία να υμνήσει τον τρόπο που οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι αυτής της γενιάς «έζησαν τη ζωή τους με το βάρος ενός μεγάλου καθήκοντος, να συνεχίσουν την πολυσήμαντη παράδοση της πατρίδας», δηλαδή του ελληνικού πολιτισμού. Για να συλλάβουμε τη σημασία της παράδοσης στον Σόρογκα, είναι καλό να γνωρίζουμε ότι γεννήθηκε και μεγάλωσε κατά τη διάρκεια του εμφύλιου σπαραγμού, στο περιβάλλον μιας αριστερής οικογένειας, που του μεταφύτευσε τα ιδανικά της δικαιοσύνης και της ελευθερίας, όπως ήταν γραμμένα στη μαρξιστική διαθήκη, ζητώντας του να τα διαφυλάξει και να τα μεταδώσει. Χρειάστηκε να ενηλικιωθεί, να εισέλθει σε κείμενα άλλων στοχαστών και, προπαντός, να βιώσει μια σκληρή πραγματικότητα για να καταλάβει – για να χρησιμοποιήσω μια μεταφορά του Paul Ricoeur – πως «ο θησαυρός της διαθήκης» ήταν ένα συνονθύλευμα ουτοπικών ιδεωδών, χωρίς αντίκρισμα στην πραγματικότητα. Η μόνη πραγματικότητα που του έδινε υπόσταση ήταν το σύνολο των νεκρών που θυσιάστηκαν γι’ αυτά τα ιδεώδη. Εγκαταλείποντας τη διαθήκη, εστράφη στην τέχνη – ως χώρο ασκήσεως και μελέτης –, η οποία του πρόσφερε μια πνευματική αρένα ελευθερίας για τη διεξαγωγή της πάλης ανάμεσα σ’ ένα κραταιό παρελθόν, αυτό της παράδοσης, και ένα άγνωστο μέλλον, ικανό όμως να νοηματοδοτείται από το παρόν της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ορθιος στο παρόν, ο Σόρογκας δεν είναι τυφλός λάτρης ενός κατασκευασμένου από τα δυτικά γράμματα αρχαίου παρελθόντος, αλλά κάτοχος μιας συνείδησης που έχει διατηρήσει επαρκή τόπο για την ανάμνηση, για ό,τι το βίωμά του κατέστησε περισσότερο δικό του: τις χαίνουσες πληγές από τα παλιά σπίτια, τα βραχώδη θαλασσινά σπήλαια που κρατούν ακόμη στον κόρφο τους τα κουφάρια των ναυαγισμένων πλοίων, τα υγρά μάτια της γιαγιάς ή της μάνας καθώς τις θυμάται να σκύβουν με περίσκεψη πάνω από το τσουκάλι και, μαζί με αυτά, τα βυζαντινά εικονίσματα που συνέλεγε από τα παλαιοπωλεία, τις ζωγραφισμένες σε τέμπλα και ιερά σιωπηλές Παναγίες και τους αυστηρούς Χριστούς, όπως και τα αρχαία ερείπια που ο τόπος γεννήσεώς του, η Αθήνα, του δαχτυλόδειχνε αφήνοντας τους παλιούς δασκάλους να τα εξηγούν στα αθώα παιδικά μάτια.

Η χρονικότητα της συνείδησης του Σόρογκα δεν θραύει το συνεχές του χρόνου, αλλά το επαναφέρει αλώβητο μέσα από τα δοκίμιά του, καθώς οι σκέψεις που αναπτύσσονται σ’ αυτά υποδεικνύουν μια ενιαία γραμμή για τη γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα σε παρελθόν και μέλλον. Χωρίς να διδάσκουν, μας λυτρώνουν από το άχθος του παρόντος, μιας και, άθελά τους, μας υπομιμνήσκουν έναν ταπεινό τρόπο σκέψης και δράσης ώστε να μπορέσουμε να αντιληφθούμε το φως που διαχέει το μέλλον αν θελήσουμε να το ζήσουμε εν αληθεία.

Εντούτοις, αν η φαινομενολογική προσέγγιση βοηθά την κριτική σκέψη να κατανοήσει το πνεύμα ενός καλλιτέχνη, η κριτική δεν μπορεί να απομονώσει το πνεύμα του συγγραφέα από την πολιτική και την ιδεολογία που το διαπνέει. Δεν υπάρχει κριτικό βλέμμα αν ο κριτικός δεν εξετάσει το κείμενο ως προς την έγκριση ή απόρριψη των πεποιθήσεων της κοινωνίας του, και εν προκειμένω η στάση του συγγραφέα στο παρόν, ως βήμα επανεκτιμήσεως του παρελθόντος και ως προμήνυμα του μέλλοντος, έχει μεγάλη σημασία. Το πολιτικό βήμα του Σόρογκα είναι αρνητικό ως προς το παρόν, όχι από διάθεση πεσιμιστική, αλλά από τη διάθεση του έμπειρου δασκάλου που νουθετεί χωρίς να μεγαλοστομεί, εκφέροντας έναν λόγο αποκαλυπτικό, άλλοτε έμμεσο κατά την ανάδειξη του έργου ομοτέχνων του κι άλλοτε καταγγελτικό, καθώς καταδικάζει ανοιχτά τη σημερινή έκπτωση μιας μεγάλης τέχνης, όπως η ζωγραφική. Σ’ αυτήν την έκπτωση έχει αναφερθεί επανειλημμένα σε άρθρα και συνεντεύξεις του. Στις «Οφειλές», όμως, του δίνεται η ευκαιρία, αναφερόμενος στον Χατζηκυριάκο – Γκίκα, να στιγματίσει την τρέχουσα κατάσταση «διαχύσεως των ορίων και κοπώσεως των συμβόλων, τη διαβρωτική κυριαρχία του εφήμερου και του εναλλάξιμου, την απουσία ζωντανών μύθων και νοήματος ζωής ή, τέλος, την ακατάσχετη εμπορευματοποίηση του παντός». Επίσης, σχολιάζοντας το έργο των Μόραλη και Μυταρά, να μιλήσει ξανά για την επιβολή των «πάσης φύσεως επινοήσεων κατασκευών και περφόρμανς […] που έγιναν οχήματα διαπορθμεύσεων ολόκληρου του εξουσιαστικού και επεκτατικού τους συστήματος», μέσω διεθνών κυκλωμάτων μεταπρατών, ως «Σύγχρονη Τέχνη». Πρόκειται για την τόλμη ενός πράου αλλά γενναίου ανθρώπου, ο οποίος παίρνει το φραγγέλιο στον ιερό ναό της ζωγραφικής.

Κλείνοντας αυτό το σημείωμα, θα έλεγα πως ο δοκιμιογράφος Σόρογκας κατορθώνει με τα κείμενά του, όπως και με τη ζωγραφική του, να μας οδηγεί στην αισθητική συγκίνηση και τον στοχασμό, αναδεύοντας μέσα μας το συναίσθημα μιας ανομολόγητης χαράς που οφείλεται στο ζύμωμα του «κρυμμένου πένθους» που η ψυχή μας ακούσια κουβαλά, με το φως μιας δοκιμιακής – ποιητικής γλώσσας, εμποτισμένης με τη μνήμη ενός πολιτισμού που επίσης ασυνείδητα φέρουμε εντός μας.

Η Ιωάννα Τσιβάκου είναι ομότιμη καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου