«Παίρναμε στα σοβαρά {LF}τη διασκέδασή μας»

Εβαλε στην αυτοβιογραφία του τον τίτλο από ένα άλμπουμ σημαδιακό. Οχι μόνο για τον ίδιο, αλλά και για τις επόμενες γενιές. Το «Born to run» του 1975 είναι το άλμπουμ μέσα από το οποίο γνωρίσαμε τον μουσικό που θα γινόταν το «Αφεντικό». Εναν από τους πλέον ταλαντούχους τραγουδοποιούς των ΗΠΑ που κινήθηκαν στο μεταίχμιο της μεγάλης μουσικής και του Mainstream χωρίς να διαψεύσει το μέγα πλήθος των ακροατών του. Τι χωράει σε αυτό το βιβλίο, που αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από την «Key Books» στις 26 Σεπτεμβρίου, σε μετάφραση του έμπειρου και φιλόμουσου Αλέξη Καλοφωλιά; Η πρώτη εικόνα του Ελβις Πρίσλεϊ στο «Ed Sullivan Show», τέλη της δεκαετίας του 1950, που του έδειξε «τι σημαίνει στυλ». Το δάνειο των 60 δολαρίων που πήρε η μητέρα του Αντέλ από την τράπεζα για να του αγοράσει μια κιθάρα Kent, όταν ήταν 15 χρόνων. Το τραγούδι «If I was a priest» που τραγούδησε τον Μάιο του 1972 στον Τζον Χάμοντ της Columbia, για να κερδίσει τελικά ένα συμβόλαιο με την εταιρεία. Τα βιβλία των Στάινμπεκ και Φλάνερι Ο’ Κόνορ, οι ταινίες των Τζον Φορντ και Χάουαρντ Χοκς που του έδωσε να διαβάσει και να παρακολουθήσει ο παραγωγός του (από το 1978) Τζον Λαντάου. Προφανώς, το «Born in the USA» του 1984, προφανώς και το «Wrecking ball» του 2012, όπου συνυπάρχουν ιρλανδικά επαναστατικά τραγούδια, μπαλάντες του Dust Bowl, αναφορές στον αμερικανικό Εμφύλιο και ο απόηχος της σύγχρονης κρίσης: «Η απόσταση μεταξύ της αμερικανικής πραγματικότητας και του αμερικανικού ονείρου», όπως λέει ο ίδιος.

Είναι μια ζωή σαν μεγάλο αμερικανικό μυθιστόρημα και την ίδια στιγμή τόσο γήινη. Η ζωή του Μπρους Σπρίνγκστιν, που ακολουθεί το δικό της «συμβόλαιο με το κοινό». Για πέντε δεκαετίες ο ρόκερ εκπροσωπεί τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής που όλοι θαυμάζουν όσο εκείνες μετράνε πληγές, τη φωνή της κουλτούρας που επικαλείται ιδρυτικούς μύθους και ζωντανούς θρύλους (η αγάπη του για τον Ντίλαν παραμένει αμείωτη), τον σταρ που ξέρεις ότι δεν λέει ψέματα όταν «επιστρέφει» μουσικά στην εργατική γειτονιά του Φρίχολντ στο Νιου Τζέρσεϊ, απ’ όπου ξεκίνησε. Από την αυτοβιογραφία «Born to run» το «Β» προδημοσιεύει χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ

Ημασταν μάλλον φτωχοί, αν και δεν το σκεφτόμουν ποτέ. Είχαμε ρούχα, φαγητό και στέγη, ενώ εγώ είχα λευκούς και μαύρους φίλους σε πολύ χειρότερη κατάσταση. Οι γονείς μου είχαν δουλειές· η μητέρα μου δούλευε ως γραμματέας σε δικηγορικό γραφείο και ο πατέρας μου στη Ford. Το σπίτι μας ήταν παλιό και σύντομα θα έμοιαζε – και θα ήταν πράγματι – ετοιμόρροπο. Μια σόμπα κηροζίνης στο καθιστικό ήταν το μόνο μέσο που είχαμε για να ζεστάνουμε όλον τον χώρο. Στο επάνω πάτωμα, όπου κοιμόταν η οικογένειά μου, τα πρωινά του χειμώνα έκανε τέτοιο κρύο που έβλεπες τα χνότα σου. Μία από τις πρώτες αναμνήσεις μου είναι η μυρωδιά της κηροζίνης και ο παππούς μου να στέκεται εκεί γεμίζοντας με το χωνί το ντεπόζιτο στο πίσω μέρος της σόμπας. Μαγειρεύαμε σε μία στόφα με κάρβουνα στην κουζίνα∙ όταν ήμουν παιδί, έβρεχα με το νεροπίστολό μου το ζεστό σίδερο και έβλεπα τον ατμό ν’ ανεβαίνει. Βγάζαμε τις στάχτες από την πίσω πόρτα στο σταχτοκουμούλι. Κάθε μέρα γυρνούσα άσπρος από το παιχνίδι σε εκείνο το μικρό βουνό από γκρίζα στάχτη. Είχαμε ένα μικρό τετράγωνο ψυγείο και την πρώτη τηλεόραση στην πόλη. Σε μιαν άλλη εποχή, προτού γεννηθώ, ο παππούς μου ήταν ιδιοκτήτης του καταστήματος ηλεκτρικών ειδών των αδελφών Σπρίνγκστιν. Ετσι, όταν βγήκαν οι τηλεοράσεις, μια συσκευή έφτασε πρώτα στο

σπίτι μας. Η μητέρα μου μού έλεγε ότι γείτονες απ’ όλο το τετράγωνο περνούσαν για να δουν το καινούργιο θαύμα∙ τον Μίλτον Μπερλ, την Κέιτ Σμιθ και το Your Hit Parade. Να δουν παλαιστές όπως ο Μπρούνο Σαμαρτίνο ν’ αντιμετωπίζει τον Χέιστακς Καλχούν. Μέχρι να γίνω έξι χρονών ήξερα απ’ έξω ολόκληρο τον ύμνο της Κέιτ Σμιθ, το «When the Moon Comes Over the Mountain».

Σε αυτό το σπίτι, λόγω πρωτοτοκίας αλλά και περιστάσεων, ήμουν αφέντης, βασιλιάς και μεσσίας· κοινώς τρία σε συσκευασία ενός. Οντας το πρώτο εγγόνι, η γιαγιά μου γραπώθηκε από πάνω μου για να υποκαταστήσει τη νεκρή θεία μου Βιρτζίνια. Ολα επιτρέπονταν. Αυτή ήταν μια τρομερή μορφή ελευθερίας για ένα μικρό παιδί και την ενστερνίστηκα με όλη μου την ψυχή. Σε ηλικία πέντε και έξι ετών, έμενα ξύπνιος μέχρι τις τρεις τα ξημερώματα και κοιμόμουν ως τις τρεις το απόγευμα. Εβλεπα τηλεόραση ώσπου το πρόγραμμα τελείωνε και έμενα να κοιτάζω μόνος το μοτίβο δοκιμής. Ετρωγα ό,τι και όποτε ήθελα. Με τους γονείς μου γίναμε μακρινοί συγγενείς και η μητέρα μου, μέσα στη σύγχυση και τη λαχτάρα της να διατηρήσει την ηρεμία, με παραχώρησε στην πλήρη κυριαρχία της γιαγιάς μου. Σύντομα έγινα ένας ανασφαλής μικρός τύραννος και ένιωθα ότι οι κανόνες ίσχυαν μόνο για τον υπόλοιπο κόσμο, τουλάχιστον μέχρι ο μπαμπάς μου να επιστρέψει στο σπίτι. Οταν ερχόταν να μας βρει στην κουζίνα, διαφέντευε κακόκεφα τον χώρο, ένας μονάρχης εκθρονισμένος απ’ τον πρωτότοκο γιο του έπειτα από επιμονή της μητέρας του. Το ερείπιο όπου μέναμε, οι ιδιοτροπίες μου, αλλά και η εξουσία που απολάμβανα σε τόσο μικρή ηλικία με ντρόπιαζαν και με έφερναν σε αμηχανία. Καταλάβαινα ότι ο υπόλοιπος κόσμος έτρεχε με άλλες ταχύτητες και οι φίλοι μου στη γειτονιά με κορόιδευαν για τις συνήθειές μου. Μου άρεσαν τα προνόμια που απολάμβανα, αλλά καταλάβαινα ότι αυτό δεν ήταν σωστό.

Για τον πατέρα του

Η επιθυμία του πατέρα μου να συνδεθεί μαζί μου εκδηλωνόταν σχεδόν πάντα έπειτα απ’ το νυχτερινό θρησκευτικό τελετουργικό του «ιερού εξάμπιρου». Κατέβαζε τη μία μπίρα μετά την άλλη μες στο σκοτάδι της κουζίνας μας. Τότε ζητούσε να με δει και γινόταν πάντα το ίδιο: Στην αρχή προηγούνταν εκ μέρους του λίγες στιγμές προσποιητής ανησυχίας για την πρόοδο και την ευημερία μου, οι οποίες όμως ακολουθούνταν απ’ την απροκάλυπτη αλήθεια: την εχθρότητα και τον ανεξέλεγκτο θυμό που έτρεφε για τον γιο του· τον μοναδικό άλλον άντρα του σπιτιού. Ηταν ντροπή. Με αγαπούσε αλλά δεν με άντεχε. Ενιωθε ότι ανταγωνιζόμασταν για τη στοργή της μητέρας μου – και ήταν αλήθεια. Επίσης, έβλεπε σε εμένα ένα μεγάλο μέρος του αληθινού του εαυτού. Ο μπαμπάς μου είχε διάπλαση ταύρου, επιβλητικό παρουσιαστικό και φορούσε πάντα ρούχα της δουλειάς. Προς το τέλος της ζωής του πολέμησε τον θάνατο κι επέστρεψε πολλές φορές απ’ τον άλλο κόσμο. Μέσα του, όμως, πέρα απ’ την οργή του, έκρυβε καλοσύνη, δειλία, συστολή και μια ονειροπόλα ανασφάλεια. Ολα αυτά ήταν και δικά μου εξωτερικά γνωρίσματα, γι’ αυτό και ο τρόπος με τον οποίο καθρεφτίζονταν σε εμένα – το παιδί του – τον απωθούσε. Ο τρόπος αυτός τον εξόργιζε γιατί ήταν μαλθακός. Και εκείνος μισούσε τη μαλθακότητα. Βεβαίως, είχε μεγαλώσει και ο ίδιος μαλθακά. Υπήρξε ένα μαμόθρεφτο, ακριβώς σαν κι εμένα.

Ακούγοντας το τραγούδι μου

Σε κάποια φάση, στεκόμουν στη γωνία του δρόμου πριν από μία εμφάνιση σε ένα κολέγιο στο Κονέκτικατ, όταν ξαφνικά ένα αμάξι σταμάτησε σε ένα φανάρι και άκουσα το «Spirit in the Night» στη διαπασών απ’ το ραδιόφωνο∙ το μεγαλύτερο ροκ εν ρολ όνειρό μου είχε γίνει πραγματικότητα! Ποτέ δεν ξεχνάς την πρώτη φορά που ακούς το τραγούδι σου στο ραδιόφωνο. Ξαφνικά, ήμουν κι εγώ μέρος του μυστηριώδους τρένου που με είχε μαγέψει από τότε που είχα περάσει μπροστά απ’ το κτίριο του ραδιοφωνικού πύργου, μέσα στο σεντάν του παππού μου, με τους ήχους του ντου-γουόπ να χαϊδεύουν τα νυσταγμένα μου μάτια.

Το ραδιόφωνο με είχε κρατήσει ζωντανό σε όλη μου την εφηβεία. Για τη γενιά μου, η μουσική ακουγόταν καλύτερη μέσα από ένα μικροσκοπικό τενεκεδένιο ηχείο ραδιοφώνου. Αργότερα, όταν ηχογραφούσαμε, είχαμε ένα τέτοιο ηχείο πάνω στην κονσόλα του στούντιο και δεν δίναμε την τελική έγκρισή μας για μια μείξη μέχρι να ακούσουμε τη μουσική ν’ αναπαράγεται από αυτό. Η μουσική στο ραδιόφωνο είναι ένα, κοινό για όλους, πυρετώδες όνειρο, μια συλλογική παραίσθηση, ένα μυστικό που το μοιράζονται εκατομμύρια ακροατές κι ένας «ψίθυρος» στο αφτί ολόκληρης της χώρας. Οταν η μουσική και οι στίχοι ενός τραγουδιού είναι καλοί, αναδύεται αβίαστα ο υπονομευτικός ρόλος του ελεγχόμενου μηνύματος που μεταδίδεται καθημερινά απ’ τις δυνάμεις της εξουσίας, τις διαφημιστικές εταιρείες, τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, τους ειδησεογραφικούς οργανισμούς και τους γενικούς φύλακες του κατεστημένου που μουδιάζουν το μυαλό, παγώνουν την ψυχή και αρνούνται τη ζωή.

Τη δεκαετία του ’60, η πρώτη φορά στα χρονικά που η χώρα μού φάνηκε ειλικρινής και αφτιασίδωτη ήταν όταν άκουσα τραγούδια καλλιτεχνών όπως ο Μπομπ Ντίλαν, οι Kingsmen, ο Τζέιμς Μπράουν και ο Κέρτις Μέιφιλντ. Το «Like a Rolling Stone» με έκανε να πιστέψω ότι ένα αληθινό, αναλλοίωτο, ασυμβίβαστο όραμα μπορούσε να μεταδοθεί σε εκατομμύρια ανθρώπους, αλλάζοντας τον τρόπο σκέψης τους, αφυπνίζοντας τις συνειδήσεις τους και μεταγγίζοντας υγιές αίμα στο αναιμικό τοπίο της αμερικανικής ποπ. Το όραμα αυτό εξέπεμπε μία προειδοποίηση, ενώ ακόμη και το ίδιο ισοδυναμούσε με μία πρόκληση που μπορούσε να γίνει ουσιώδες μέρος των ζυμώσεων που απαιτούνταν για ν’ αλλάξει η Αμερική. Ηταν μια μουσική που μπορούσε να συγκινήσει την καρδιά των συμπατριωτών σου και να ξυπνήσει το μυαλό ενός ντροπαλού, χαμένου δεκαπεντάχρονου σε μια μικρή πόλη του Νιου Τζέρσεϊ. Το «Like a Rolling Stone» και το «Louie Louie» μου έδωσαν να καταλάβω ότι κάποιος, κάπου, μιλούσε μιαν άλλη γλώσσα και ότι η παράλογη αυτή έκσταση είχε τρυπώσει στην Πρώτη Τροποποίηση της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων και ήταν πλέον ένα αναφαίρετο αμερικανικό δικαίωμα! Ηταν πράγματι μια κοσμογονική εμπειρία – κι εγώ την είχα ζήσει απ’ το ραδιόφωνο.

Ενώ στεκόμουν σε εκείνη τη γωνία ακούγοντας το «Spirit in the Night» απ’ το παράθυρο του αυτοκινήτου ενός αγνώστου που είχε σταματήσει σε ένα φανάρι, ένιωσα τελικά σαν να είμαι κι εγώ κάποιο μικρό βαγόνι αυτού του ένδοξου τρένου που, περνώντας κάποτε από μπροστά μου, με είχε μαγέψει. Ηταν κάτι παραπάνω από συγκίνηση· ήταν ακριβώς αυτό που ήθελα να κάνω: να βρω έναν τρόπο για να τιμήσω αυτούς που με είχαν εμπνεύσει, ν’ αφήσω το στίγμα μου, ν’ αποκτήσω λόγο και – καλώς εχόντων των πραγμάτων – να εμπνεύσω αυτούς που θα σηκώσουν το λάβαρο πολύ αφότου εμείς θα έχουμε «φύγει». Ακόμα και ως νεαροί, παίρναμε στα σοβαρά τη διασκέδασή μας, και ομολογώ ότι σαράντα τρία χρόνια αργότερα νιώθω ακόμα την ίδια συγκίνηση όταν ακούω καινούργια δική μου μουσική να ταξιδεύει για πρώτη φορά στα ραδιοκύματα.