Είναι η ραπ σύγχρονη ποίηση;

Την εποχή που ο Διονύσης Σαββόπουλος κυκλοφόρησε τον δίσκο «Τραπεζάκια έξω», δηλαδή το μακρινό 1982, η φωνή του έλεγε τους στίχους πάνω σ’ έναν ρυθμό περίεργο και πρωτόγνωρο για τους εγχώριους μουσικόφιλους και ορκισμένους θαυμαστές του: σχεδόν απαγγέλλοντας «στο τηλέφωνο σε παίρνω απ’ τη γωνία / Κι όλο βγαίνουν κάτι άσχετοι / Και η ώρα δεν περνά και η ώρα δεν περνά / Κι είναι τώρα πια κοντά δυο τρία χρόνια / Που εξαιτίας σου έχω χάσει κάθε στυλ», άρχισε να αφηγείται την ιστορία του και μόνο στα σημεία που λειτουργούσαν ως ρεφρέν υπήρχε μια πιο ξεκάθαρη μελωδία. Κατά πάσα πιθανότητα δεν απασχολούσε πού ακριβώς εντασσόταν αυτό που κατέθετε τότε ο σπουδαίος τραγουδοποιός. Στο εξωτερικό η κουλτούρα του χιπ-χοπ, όπου ανήκει η ραπ, είχε αρχίσει να γράφει τις δικές της σελίδες στην ιστορία της μουσικής αρκετές δεκαετίες πριν. Το δικό της κομμάτι δημιουργίας και στην ελληνική καλλιτεχνική πραγματικότητα το απέσπασε αργότερα, χωρίς ποτέ να προκαλεί την ένταση και τον προβληματισμό των τελευταίων χρόνων. Από τη στιγμή δηλαδή που άρχισαν να γεμίζουν γήπεδα ποδοσφαίρου με καλλιτέχνες οι οποίοι έλεγαν τις ιστορίες τους έμμετρα, πάνω σε μπιτ. Στίχοι καταγγελτικοί, θυμωμένοι, που τις περισσότερες φορές επεδίωκαν – και επιδιώκουν, ως φαίνεται – να φωτίσουν τα σαθρά της κοινωνίας. Αυτή είναι τουλάχιστον η πρόθεσή τους αν διαβάσει κανείς τις συνεντεύξεις όσων εκφράζονται μέσα από αυτό το είδος μουσικής. Δεν τους απασχολεί, στην πλειονότητα τους, αν η δημιουργία τους μπορεί να χαρακτηριστεί ποίηση. Το είπε πολύ καθαρά ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους εκπροσώπους του είδους. Σε συνέντευξή του ο Λεξ ανέφερε χαρακτηριστικά: «Εγώ δεν θέλω να είμαι ποιητής, η ποίηση νιώθω ότι φέρει ένα πνευματικό παίδεμα παραπάνω από έναν χιπ-χοπ στίχο. Ναι, ο στίχος είναι δυνατός, ναι, ο στίχος έχει να πει, αλλά στο ραπ έχει μεγάλη σημασία η ερμηνεία, το πάτημα. Είναι πολλές οι παράμετροι. Το ραπ για μένα δεν είναι ιδεολογία, είναι ένα μέσο, όπως η συγγραφή. Δεν παύω, βέβαια, να τηρώ συγκεκριμένους αισθητικούς κώδικες, δεν θα τους καταπατήσω. (…) Δεν το σπάω συνειδητά το ραπ. Δεν είμαι μπίτνικ ποιητής, είμαι ράπερ και μου αρέσει».

Ενα από τα ερωτήματα που έχουν αναδυθεί, εξαιτίας σαφώς της έκτασης και της έντασης που έχει πάρει το φαινόμενο της ραπ, είναι αν οι στίχοι της ανήκουν στην ποίηση. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις, όπως στην Αμερική όπου αυτή η καλλιτεχνική έκφραση υπάρχει πέντε δεκαετίες, ο προβληματισμός έχει ξεφύγει από το στενό πλαίσιο μιας συζήτησης και έχει πια χώρο στις πανεπιστημιακές αίθουσες. Για παράδειγμα, οι μελετητές – καθηγητές του UCLA, οι οποίοι διδάσκουν το χιπ-χοπ ως την πιο δημοφιλή μορφή σύγχρονης αμερικανικής ποίησης. «Είναι η ραπ η ποίηση μιας γενιάς;». Αυτό το ερώτημα έθεσαν τα «Πρόσωπα» σε πέντε ποιητές. Οι απαντήσεις τους φωτίζουν μερικές ακόμη αθέατες πλευρές αυτού του σύγχρονου προβληματισμού.

Στρατής Πασχάλης

«Εκθέσεις ιδεών» σε ελλειπτικό λόγο

Η ποιητική γλώσσα των ράπερ είναι στοιχειώδης, ωμή, ακατέργαστη, βίαιη, απροκάλυπτη. Αναρωτιέμαι τι άλλο είναι η γλώσσα του Ρεμπό στα έμμετρα «τραγούδια» της «Εποχής στην κόλαση», όπου ο ποιητής παρεμβαίνει, στις καταραμένες εξομολογήσεις του, με ιντερμέτζα λογικής ριμαδόρου, πιο έντεχνα, βέβαια, αλλά εξίσου πρωτόγονα κι επιθετικά:

Εγώ έχω δόντια μόνο και μόνο

πέτρες και βράχια για να δαγκώνω,

τρέφομαι μ’ άνεμο και με σκληρές

πέτρες και κάρβουνα και σιδεριές.

(Ρεμπό)

Είμαι από τη φύση μου αντιδραστικό στοιχείο

σου σφηνώνομαι μέσα στο κρανίο

σαν κακό δαιμόνιο

το πρόβλημά μου ανίατο

και χρόνιο […]

Βγαίνω για κυνήγι με το στιχουργικό μου δίκαννο

αν σε βρω σ’ αφήνω ανίκανο

[…] οι στίχοι μου τρυπάν σαν Black and Decker.

(Τόλμον)

Η παράδοση αυτής της ποιητικής αισθητικής επικοινωνεί με τη ρυθμολογία των μαγικών τελετών στις πρωτόγονες φυλές, αλλά, γιατί όχι, και με το μουσικό δραματικό ήθος της ωδής των τράγων ή την τελετουργική παράσταση του ενός, αοιδού ή αυτοσχέδιου τροβαδούρου.

Η λόγια ποίηση, στις μέρες μας, έχει γίνει τόσο εγκεφαλική, ώστε η αισθητική της σχεδόν αδυνατεί να τροφοδοτήσει τον στίχο του τραγουδιού, όπως γινόταν θαυμάσια άλλοτε. Εχω ξαναπεί πως αρκετοί στίχοι τραγουδιών, παλιότεροι και νεότεροι, έχουνε φτάσει να φαντάζουν ποιητικότεροι, επί της ουσίας, από τα έντεχνα σημερινά ποιήματα, τα οποία σχεδόν θυμίζουν «εκθέσεις ιδεών» σε ελλειπτικό λόγο, ευρηματολογική διάθεση και προσχηματικό στίχο. Ετσι, το γνήσιο ποιητικό ενστικτώδες και συγκινησιακά συμβατό με τους καθαρούς κοινούς τόπους, βασισμένο σε μια στέρεα δομημένη στιχουργική – σταθερή ή ελεύθερη δεν έχει σημασία –, εφόσον σταδιακά εκλείπει, μεταγγίζεται άδηλα ίσως στους λαϊκούς στιχουργούς. Με αυτή τη λογική, και η στιχουργία των ράπερ εκφράζει την ανάγκη των νέων να συνταυτιστούν με την προφορικότητα και τους αυθεντικούς ρυθμούς της, τον αυτοσχεδιασμό που δεν ενδίδει σε ψεύτικα στησίματα, την τολμηρή γλώσσα που μιλά χωρίς περιστροφές, την κυνική ματιά που λειτουργεί ως κοινωνική κριτική της διαχρονικής ψευτιάς. Την ύβριν, τη σεξιστική διάθεση, την ακαλαισθησία, ως αντισυστημικές προκλήσεις που μαρτυρούν οργή, απόγνωση κι ερημιά. Μια γλώσσα μιλημένη ρυθμικά, πέρα απ’ τη μουσική, σ’ ένα «άξεστο» τελετουργικό ηθελημένης στιχουργικής αδεξιότητας, απλοϊκότητας και νοηματικής ακρότητας.

Εξάλλου, οι παρλάτες του Αττίκ, που γίνονταν τραγούδια, διαφέρουν μόνο ως προς την αστική ευγένεια και τη μελωδική προσωδία, που τότε ήταν μόδα και κυριαρχούσαν ρομαντικά. Ακόμα και τα τόσο μη εξεζητημένα ποιήματα – τραγούδια του Λαπαθιώτη ή και τα «αφελή» «Κεριά» του Καβάφη (αλήθεια, τι παιδικό τραγουδάκι) ή τα ρεμπέτικα, με τη λιτή μορφή και τη δωρική ψυχή (κακώς ο Χατζιδάκις δεν εκτιμούσε τόσο τους ταπεινούς στίχους τους), από παρόμοιες ανάγκες και λειτουργίες γεννήθηκαν. Από ανάγκες υπέρβασης του ποιητικά στημένου και ταύτισης του μουσικού και ρυθμικού στοιχείου – βασικό ποιητικό γνώρισμα – με την ομιλία. Ο Ντίλαν Τόμας απήγγελλε την ποίησή του σαν να την επινοούσε εκείνη τη στιγμή μέσα από την αίσθηση των λέξεων που γεννούσε το ασυνείδητο χάος. Η Πιαφ «μιλούσε», δεν τραγουδούσε. Οπως και η Κάλλας. Για να μη θυμηθούμε τα σπιρίτσουαλ των μαύρων της Αμερικής και την τζαζ. Ακόμα και ο Σαίξπηρ έχω την εντύπωση πως μερικές φορές εφεύρισκε παίζοντας σε έκσταση τα εξαίσια εκφραστικά του σχήματα, μέσα στη συνθήκη της παραληρηματικής σκηνικής ομιλίας.

Δανάη Σιώζιου

Ρυθμός, προφορικότητα, αφήγηση

Μεγάλωσα διαβάζοντας περιπέτειες και μυστήρια. Η ποίηση με βοήθησε να περάσω σε πιο «βαριά» αναγνώσματα και σιγά σιγά η λογοτεχνία έγινε η ζωή μου. Τη ραπ την ανακάλυψα σιγά σιγά λίγο αργότερα ως έφηβη αν και άκουσα περισσότερο ως φοιτήτρια παρά ως έφηβη. Η σχέση μου με τη ραπ υπήρξε καθοριστική, γιατί μου έδωσε τη δυνατότητα να ακούσω ιστορίες ανθρώπων με έναν τρόπο που καταλάβαινα πολύ καλά: τον ρυθμό, την προφορικότητα και την αφήγηση. Για εμένα η ποίηση είναι τραγούδι, είναι ελπίδα και ελευθερία και πιστεύω ότι αυτά τα στοιχεία τα βρίσκει κανείς και στη ραπ. Ο αδερφός μου, ο Ιάσονας, ακούει φανατικά ελληνική και ξένη ραπ και χιπ χοπ και όταν ταξιδεύουμε μαζί ακούμε τέτοια τραγούδια. Καμιά φορά νιώθω άβολα, γιατί δεν υπάρχουν αρκετές γυναίκες ράπερ στην Ελλάδα, αλλά βλέπω ότι αυτό σιγά σιγά αλλάζει και υπάρχει πολύ δυναμική fem rap επίσης. Ακούω Ignes, Penny, mi55t, Banshee και πολλές ακόμα, προσπαθώ να τις ανακαλύψω όλες, γιατί το αξίζουν και είναι σημαντικό. Σήμερα ακούω κομμάτια του Novel 729 που μου έστειλε η Ζωή (σ.σ.: Λιάκα), πιστεύω πως ραπάρει με την ψυχή του και μου αρέσει πολύ ο τρόπος που μοντάρει στους στίχους του φαινομενικά άσχετα πράγματα και περνάει από το ένα θέμα στο άλλο, κρατώντας ως πυρήνα ένα συναίσθημα ή μια αλήθεια του που θέλει να μεταφέρει.

Ο Novel 729 μιλάει για το άγχος: «Μου σκάει το άγχος στο στήθος σαν μέταλλο κι έχω από μέσα μαγνήτη», τον θυμό: «Δεν υποδύομαι κι αυτό σημαίνει πως πρέπει να μάθω να εκτίθομαι/Ζυγίζω καλά τον θυμό μου να μάθω γιατί και σε ποιον επιτίθομαι», την καλλιτεχνική δημιουργία: «Ψάχνω στη μνήμη μου την τελευταία φορά που ανέμελα ανάσανα/Eχω κλειστεί μες στο στούντιο και φτιάχνω έναν δίσκο γεμάτο με βάσανα», την οικογένεια των φίλων: «Eχω οικογένεια από φίλους κι είναι πιστή σαν τους σκύλους/ Εύχομαι να ‘χουμε υγεία, να μη φύγει κανείς και να βγάζουμε δίσκους» και για την αγάπη. Μιλάει για τις συνειδητοποιήσεις της ενηλικίωσης, για τον χρόνο που τρέχει, για την υποκρισία της κοινωνίας, έχει φεμινιστικές ανησυχίες και νιώθει ευθύνη απέναντι στα νέα παιδιά που χτυπάνε τατουάζ το 729. Ραπάρει όπως αναπνέει, υποθέτεις πως αν σταματήσει θα πνιγεί: «Μου δώσαν μια διάγνωση στα 21 μου κι εγώ την έκανα τέχνη/ Το ‘κανα για να σωθώ, ρε γαμώτο, όχι για να με πουν καλλιτέχνη». Στον βαθμό που ανταλλάσσουμε φυλαχτά μέσω των τραγουδιών, ο Novel 729 ίσως φροντίσει να σωθούν και μερικοί ακόμα, φτιάχνοντας ταυτόχρονα κάτι όμορφο, κάτι που μένει σαν καρφί στον αναποδογυρισμένο ουρανό: λέξεις και τραγούδια με τον δικό του ρυθμό.

Νίκος Σκούφος

Συναισθηματικοί σπαραγμοί

Εδώ υπάρχει ένα σημαντικό ερώτημα που μπορούμε να θέσουμε και να εξερευνήσουμε τις πιθανές καταλήξεις του – τουλάχιστον σε προσωπικό επίπεδο. «Θα έγραφα ποίηση εάν αντί να διαβάζω ποίηση, άκουγα ραπ;». Ας σκεφτούμε μία συνθήκη ενός ανθρώπου που το μόνο στο οποίο έχει εκτεθεί στη ζωή του και τον εκφράζει είναι η ραπ μουσική – βρίσκει την απόλυτη συνθήκη για να υπάρξει μέσα σε αυτή τη μουσική – καλώς ή κακώς θα μπορούσε να είναι μία πραγματική κατάσταση εφόσον αυτό που βλέπουμε εδώ και κάποια χρόνια στις νέες γενιές είναι η προσπάθεια ταύτισης με όλη αυτή την κουλτούρα. Ετσι το ερώτημά μου και η προσομοίωση δεν είναι τόσο μακρινή – όμως ο απόηχος ή η κατάληξη πιθανόν να καταλάβουμε ότι διαφέρει.

Για να γραφεί το παρόν άρθρο επανέφερα κάποιους ήχους από το κοντινό παρελθόν που σε ηλικίες 16-22 υπήρχαν στην καθημερινότητά μου. Αυτό σημαίνει πως σε κάποιον βαθμό με επηρέασαν στις πρώτες μου συλλογές, με ποιον τρόπο δεν έχω καταλάβει ακόμη γιατί οι πρώτες απόπειρες έκφρασης από κάθε ποιητή εμπεριέχουν καταβολές που υποθάλπουν αρκετά ερεθίσματα και συνήθως λειτουργούν υποσυνείδητα. Ετσι στην επαναφορά αυτή βλέπω τον εαυτό μου να παρατηρεί συνολικά τις δουλειές των ράπερ που άκουγα – το άλμπουμ «Επικίνδυνη ποίηση» του «Μέγα» που κυκλοφόρησε το 2010 και αποτελείται από 23 τραγούδια, θυμίζει μία ποιητική συλλογή σε μέγεθος και σίγουρα το περιεχόμενό του είναι όσο πιο κοντά σε ποίηση μπορεί – εάν εξαιρέσεις το όριο της μουσικής – γιατί η μουσική θα μπορούσαμε να παραδεχτούμε στο σημείο αυτό πως λειτουργεί σαν όριο στην προκείμενη συνθήκη. Ο Μέγας θυμάμαι μού μιλούσε σαν μία ώριμη φωνή και ο τρόπος που προσέγγιζε τα θέματα στα κομμάτια του δεν ήταν άλλος παρά ποιητικός με έντονους συναισθηματικούς σπαραγμούς.

Και αν κρύες ψιχάλες στις πλάτες μου τρέχουν θα ‘ναι για μένα

Τούτοι οι στίχοι στο χαρτί μου μελάνι,

Τρεκλίζει η μέθη μου, να μου κρατούσες το χέρι μου φτάνει απόψε,

Σαν ξεσουρώνω στα υγρά μου τραγούδια,

Τσακισμένα λουλούδια οι μέρες μου,

Λέω να γράψω ακόμη ένα τραγούδι να υποφέρει με πόνο και μόνο,

απ’ το παράθυρο στα σύρματα, στου πάθους τα σκιρτήματα, μελάνη μου στα ποιήματα

Και τούτη η πόλη, να λατρεύει ένα θεό, τούτο τον έρωτα θαρρώ, μου ‘παν για τούτον τραγουδώ, και απ’ τη σκηνή επάνω, θα κόψω κάθε μου χορδή, θα ‘ναι του έρωτα κι αυτή, θα στέκει απόμακρη και ωμή,

Θα σιγοκλαίει ψιθυριστά τέτοια μικρά τετράστιχα,

Ετσι σκοτώνουν τελικά οι ποιητές τα ερωτικά…

Ισως ξεκινάω από ένα αρκετά αντισυμβατικό παράδειγμα ράπερ γιατί όταν μου δόθηκε να γράψω αυτό το άρθρο σκέφτηκα πόσο αντιφατικό είναι στο μυαλό μου αυτό το περιβάλλον της επιφανειακής λαϊκής έκφρασης με το βάθος που προκύπτει και την προσοχή που απαιτεί η ποίηση. Φυσικά δεν μπορούμε να τοποθετήσουμε όλη την ποίηση στο ίδιο καλούπι ούτε όλους τους ράπερ φυσικά – όμως αυτό καθιστά μία διαφορετική θεματική.

Οπότε συνεχίζω με τα αντιφατικά μου ακούσματα σε εκείνη την ηλικία αναφερόμενος στον Μάνι – έναν σκοτεινό, beat ράπερ – όπου εφευρίσκει τρόπους και τεχνικές του τύπου «Και νιώθω τόσο κενός τόσο που γράφω με κενά προφανώς κοινώς κίνηση εμπρός.

Ο κυνικός κυνηγά το φως σε κινηματογράφους για τυφλούς συνεπώς» για να δημιουργήσει το περιβάλλον που θέλει και εκεί μέσα να διαπρέψει με την ευφυΐα του στίχου του και την εικόνα που δημιουργεί σε συνδυασμό με τον ρυθμό που επιλέγει.

Μπορώ να συνεχίσω να απαριθμώ τα θετικά στοιχεία από καλλιτέχνες της ραπ που σήμερα μπορώ να κατανοήσω και να ξεχωρίσω όμως δεν είμαι σίγουρος εάν θα είχα την ικανότητα αυτή εάν «μελετούσα» μόνο τη ραπ ως γνωστικό αντικείμενο. Πιστεύω πως η ποίηση με οδήγησε στο να μπορώ να παρατηρώ τις αποχρώσεις του μπλε και να μην ονομάζω μπλε όλα τα μπλε που βλέπω – όπως επίσης μου έδωσε την αίσθηση του ρυθμού και του μέτρου χωρίς να χρειάζεται ποτέ να τα κρατήσω πραγματικά στη γραφή – την αίσθηση της μουσικότητας χωρίς να ακούγεται το παραμικρό και κυρίως μου έδωσε την αίσθηση της απόλυτης ελευθερίας μπροστά από ένα λευκό χαρτί, άλλοτε τσακισμένο άλλοτε σκισμένο άλλοτε ανύπαρκτο – όμως την ίδια αίσθηση της απόλυτης ελευθερίας και αυτό δεν αλλάζει ποτέ.

Ορφέας Απέργης

Ραπ, όπως λέμε Ραχούλα

Εμαθα την ποίηση ως δρόμο προς το υψηλό. Πολλές ώρες σχολείο, ο καλός μαθητής κάνει το σχολείο ζωή του. Κι εκεί μέσα βρίσκει δρόμο να βγει προς τα έξω, προς τα εκεί όπου δεν επιτρέπεται. Γιατί να είναι ο μαθητής καλός; Αγνωστον για τον ίδιο – εγώ, υπερεγώ ή κάτι άλλο υπεύθυνο –, αλλά η ανάγκη για δρόμο μεγάλη. Ενας δρόμος ήταν η ποίηση. Αλλά υπήρχανε μέσα στον δρόμο αυτό πολλά σταυροδρόμια. Το ένα έλεγε «από ‘δώ ο καλός λατινάς στο φροντιστήριο που θα σε μάθει και Οβίδιο, από ‘κεί τα άχρηστα (αλλά πιο ωραία, γαμώ το) κομμάτια (από τον ίδιο Οβίδιο) που ποτέ δεν πέφτουνε στις εξετάσεις». Το άλλο έλεγε «από ‘δώ τελειώνεις τη δουλίτσα μια ώρα αρχύτερα, συμβουλεύεσαι και λίγο τον φθαρμένο Πατάκη που πήρες απ’ τον αδερφό σου, από ‘κεί ώρες και ώρες με δικό σου ερώτημα γι’ αυτόν τον έναν στίχο που δεν τον καταλαβαίνεις με τίποτα, αλλά που για κάποιο λόγο σ’ αρέσει». Κι ένα άλλο, «από ‘δώ με τα τραγούδια της σχολικής γιορτής (ωραίοι στίχοι, ακόμα πιο ωραίος ρυθμός, “Να ‘τανε το ’21”), από ‘κεί μ’ ένα περίεργο (είσαι, ας πούμε, 9 χρονών το ’83), ένα “Τσάμικο”, έναν Σαββόπουλο, που λέει “Ζήτω η Ελλάδα”, αλλά που δεν το παίζουνε ποτέ στη σχολική γιορτή, γιατί;».

Το «Τσάμικο» – το πρώτο ραπ της ελληνικής μουσικής; Το άκουσα, νομίζω, από τον Δημοκίδη πριν από μερικά χρόνια, στο Πεδίον του Αρεως, που μίλαγε για τα αγαπημένα του από τον Σαββόπουλο. Αργότερα ο μείζων μελετητής του (β΄) εθνικού μας Διονύσιου, ο Δημήτρης Καράμπελας, μου είπε πως το πρώτο κομμάτι καλού ελληνικού ραπ ήτανε ο «Μικρός μονομάχος». Αυτό το «Κώστας Κώστας Μανώλης Τάκης… Αλέκος Βασίλης Αγγελος», το «Πλατεία Ναυαρίνου Διοικητηρίου κι Εξαρχείων», το «Ελασσόνα Λιβαδειά Μελβούρνη Μόναχο… Βελεστίνο Αγιοι Σαράντα Εσκί Σεχίρ», πώς λειτουργεί αυτό τόσο καλά μέσα σου; Και στον «Μονομάχο» ο 15χρονος (που θα ‘χε γεννηθεί το 1994 του δίσκου, μείον 15, άρα πες το 1980) που του τη «σπάνε αράδα, θεολόγου στριμάδα, λυκειάρχου προβοσκίς κι η φιλόλογος ψωνάρα, του Μεγάρου Μουσικής η δημόσια εικόνα, τα παραισθησιογόνα, οι ομάδες, οι ροκάδες, οι σταθμοί και οι φυλλάδες», ώσπου «αφήνεται στο πλάι με κάννες και τριαντάφυλλα, και μέσα του βουτάει… στον εαυτό μου να βουτήξω, και στα βάθη του ν’ αγγίξω ουρανό» – αυτός ο 15χρονος πώς σκατά λειτουργεί τόσο καλά μέσα του, και μέσα σου;

Αυτή η ρυθμική εκφώνηση με την καταιγιστική ρίμα με κράτησε ζωντανό στο καλό σχολείο, που είχα μάθει τόσο ν’ αγαπώ. Ητανε ένας δρόμος προς τα πέρα. Και τα πέρα ήτανε πάντα κάπου πιο ψηλά. Κάπου εκεί, στον κακοτράχαλο δρόμο προς τα ψηλά (τ’ απόκρημνα, τα γκρέμια), συναντάω πού και πού, σαν εκδρομέας σε σχολική εκδρομή του ’90 που πήγε στραβά (και πού μας πάνε τώρα;), κάτι ωραίους τύπους, ονόματι, ας πούμε, Αλέξη Λαναρά, Ηλία Πρασσά ή Νίκο Χατζή, που ο απουσιολόγος έχει ξεχάσει ή χάσει τα πραγματικά τους ονόματα (πες πως είναι σε όνειρο όλο αυτό), και άρα πώς θα μπορέσει να τους βάλει απουσία αν τώρα λέγονται Λεξ, Τζαμάλ ή Θανάσιμος; Τους κοιτάω, είναι ακόμα υπερβολικά νέοι, σαν κακοί μαθητές ξεχασμένοι απ’ τον χρόνο, μέσα στον χρόνο, πάνω στα κακοτράχαλα που πάνε κατά πάνω («είναι ψηλή της ποιήσεως η σκάλα», μας θυμίζει μια ναζιάρικη φωνή απ’ το υπερπέραν), τους ξανακοιτάω, πρέπει να γεννηθήκανε κάπου εκεί, γύρω στο 1980, ή λίγο μετά – μήπως αυτοί είναι; λέω –, ναι, αυτοί πρέπει να είναι οι μικροί μονομάχοι του Σαββόπουλου (πολλοί είναι απ’ τη Σαλονίκη, για δες!), οι μικροί πολεμιστές που μπορούνε και βάζουνε μαζί Κάννες και Τριαντάφυλλα (Guns ‘n’ Roses), βάζουνε μαζί Πλατεία Εξαρχείων κι Αλαμάνα, και όλο βουτάνε μέσα τους και πάνε ν’ αγγίξουνε ουρανό, όσο παλούκι κι αν είναι αυτό. Υστερα χωρίζουνε οι δρόμοι μας, αυτοί από εκείνο το πέρασμα, εγώ από τ’ άλλο, κι ακούω π’ ουρλιάζουνε από μακριά «Μη με κρατάς πίσω, όταν έχω να πω, έχω μέσα μου ορμές, παλιές σαν την Ακρόπολη, με φούσκα το κεφάλι κατηφορίζω την Μπότσαρη… Ο,τι έχουμε είμαστε εμείς, λουλούδι στη μέση μιας χωματερής… Απόψε έβαλα τη μάσκα των νεκρών, περνάω σοκάκια και παγώνουν οι ψυχές των αστών, απ’ τον καναπέ σου είπες γαμιέται το καθεστώς, ημερομηνία λήξης περπατάς προς το φως».

Κάπου μακριά, πολύ χαμηλά, είναι κάτι μεγάλοι που κλέβουνε ο ένας τον άλλο για να ζήσουν.

Γιάννης Αντιόχου

Λογικές συντακτικές ακροβασίες

Θ’ ακουστεί παράδοξο, ως ποιητής, αναγνωρίζω πως η ραπ με τους στίχους της ανήκει στο ευρύτερο πεδίο της ποιητικής δημιουργίας. Ας αναγνωρίσουμε εξαρχής, πως η RAP, αρκτικόλεξο του Rhythm And Poetry, προβάλλει την ισχυρή συνδήλωσή της με την τέχνη της ποίησης που αποτυπώνεται κύρια στους στίχους των τραγουδιών. Κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Κάθε εποχή, είχε, έχει και θα έχει, μια κοινωνικά και πολιτικά καταγγελτική ποίηση, ή μια ποίηση που ενώ εφορμάται από το ατομικό, εφόσον ο δημιουργός έχει ξεκλειδώσει τον τρόπο που μπορεί το ατομικό να μην εξυφαίνεται ως αυτιστικός μονόλογος, να το στρέψει στο κοινό κάνοντάς το συλλογικό· είναι μια πολύ δύσκολη διαδικασία που την ονομάζω στο τυπογραφικό ποιητική ωρίμαση και στον ποιητή, σύμπαν, κι επειδή οφείλω να λέω την αλήθεια, κάποιοι ράπερ τα έχουν καταφέρει πολύ καλά.

Δεν ξέρω αν θα κατακριθώ, αλλά σίγουρα μια επιμελημένη επιλογή στίχων από τους δημιουργούς της σύγχρονης σκηνής, μ’ ενδιαφέρουν περισσότερο από αυτιστικούς, ακαταλαβίστικους, ψευτοφιλοσοφικούς, χύδην στοιβαγμένους στίχους που τυπώνονται σωρηδόν στη χώρα μας, καμώνονται την ποίηση και οι δημιουργοί τούς ποιητές. Στα πενήντα πέντε μου, ανήκω σε μια γενιά που ο Κωνσταντίνος Βήτα ράπαρε τους στίχους του, που ασφαλώς περιείχαν και μεγάλες στιγμές ποίησης – στίχους που ζήλεψα πολύ – όσο κι αν κάποιες ομοιοκαταληξίες, προσωπικά μου φαίνονται εύκολες.

Από την στιγμή που ως κοινωνία, επιτρέψαμε στα ΜΜΕ να δείχνουν σε ζωντανή σύνδεση: βομβαρδισμούς, πολέμους και αποκεφαλισμούς, οι καλλιτέχνες υποχρεούνται να καταγγείλουν δημόσια και η ραπ είναι μια άμεση μορφή καταγγελίας που πατώντας σε βασικό ρυθμό, ενισχύει τους στίχους και ό, τι ο δημιουργός επικοινωνεί. Περαιτέρω, επειδή ο ρυθμός μιμείται ή και χρησιμοποιεί τα Μπιτς, τους χτύπους μιας πάλλουσας καρδιάς, άλλοτε σε βραδυκαρδία άλλοτε σε ταχυκαρδία ή και σε μαρμαρυγή, προσδίδει τις περισσότερες φορές τον αφαιρετικό τόνο μιας σκοτεινότητας εντάσσοντας υπαρξιακούς και μεταφυσικούς στίχους, δηλαδή μια αληθώς ποιητική πρωθύλη.

Ενεργητικοί πρωτοπρόσωποι ρηματικοί τύποι, δισύλλαβοι ή τρισύλλαβοι, αποτελούν το βασικό μοτίβο στους στίχους, ξεσηκώνουν, κινητοποιούν και απομνημονεύονται αυτοστιγμεί κάνοντας δημοφιλές τ’ άκουσμα, διαδίδοντάς το χωρίς την ανάγκη ενός τυπογραφικού ή ενός βιβλίου. Είναι ακαριαίο και γι’ αυτό δημοφιλές. Επιπλέον η λέξη, η γλώσσα σχηματοποιούν τον πρωτογενή ρυθμό, ένα βασικό μουσικό μοτίβο κάθε σύνθεσης. Αν αυτές οι λέξεις δεν μπορούν να αγκιστρωθούν η μία στην άλλη φωνητικά, ο πρωτογενής ρυθμός αποτυγχάνει. Οι μεταφορές, οι κυριολεξίες, η εικονοποιία λειτουργούν καλειδοσκοπικά κι αν είναι σοφά επιλεγμένες, δίνουν πνοή και διάρκεια. Βέβαια η εκτεταμένη χρήση αργκό αποδυναμώνει του στίχους σε βάθος χρόνου. Κι όπως, όλοι όσοι τυπώνουν βιβλία δεν είναι ποιητές, είτε ομοιοκαταληκτούν είτε ο ρυθμός τους ενώ δεν είναι εμφανής, είναι εσωτερικός και άρτια δομημένος, έτσι και οι ράπερς δεν γράφουν όλοι ποιητικό στίχο. Και στις δύο περιπτώσεις, το πρόβλημα είναι ο πληθωρισμός, που απομειώνει την αξία της τέχνης.

Για να είμαι ειλικρινής, και ο Τ.Σ. Ελιοτ ραπάρει στην «Ερημη χώρα», και η Γώγου, μια πρόδρομη ράπερ ήταν – παρόλο που «καθιερωμένοι» ποιητές δεν τη θεώρησαν ή δεν τη θεωρούν ποιήτρια, κι ίσως πολλοί ακόμη που ριμάρουν έξυπνα. Αν ο ποιητής δεν δημιουργεί σύμπαν, μια νέα γλώσσα που ανανεώνει την υπάρχουσα, δεν διαρκεί. Ε, θα τολμήσω να πω το ίδιο και για τον στίχο της ραπ, δηλαδή αν οι στίχοι δεν λειτουργούν καταλυτικά στη γλώσσα, συμπυκνώνοντας, αφαιρώντας, δημιουργώντας λογικές συντακτικές ακροβασίες ανανεώνοντάς την, θα χαθούν.

Ο χρόνος είναι αμείλικτος, κανείς δεν τον έχει νικήσει. Προς το παρόν μ’ ανακουφίζουν μετρημένοι σύγχρονοί μου ποιητές και ελάχιστοι ράπερ.