Ξαναδιαβάζοντας τις «Ακυβέρνητες πολιτείες»

Για τον Στρατή Τσίρκα η λογοτεχνία δεν εξαντλούνταν σε μια στιγμή συναισθηματικής ή αισθητικής απόλαυσης. Αποτελούσε, αντιθέτως, ένα δίκτυο πόρων και τρόπων για την κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου. Για τον συγγραφέα των Ακυβέρνητων Πολιτειών, η μυθοπλασία, η τριβή με τα είδη και τα όριά τους, η διάθλαση της πραγματικότητας στην αφήγηση δεν ήταν παρά εργαλεία στην προσπάθειά του να διατυπώσει ένα αίτημα εκδημοκρατισμού της γραφής με τελικό σκοπό να αναγάγει την ατομική εμπειρία σε συλλογική δυναμική – σε ένα συλλογικό ανθρωπολογικό κεφάλαιο. Μια τέτοια πολιτική της λογοτεχνίας, που δεν εικονογραφεί απλώς τη φαντασία, αλλά ρίχνει φως σε πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, που αναστοχάζεται την ίδια την ιδέα της «λογοτεχνικότητας» και φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο των συγγραφέων και των πνευματικών θεσμών, είναι, εκτός από φορέας γνώσης και κοινωνικής αλλαγής, και ένα ριζοσπαστικό αίτημα ανανέωσης της διαδικασίας συγκρότησης του εαυτού, των όρων, εντέλει, ατομικής και πολιτικής χειραφέτησης.

Η ιδέα αυτή, σύμφωνα με την οποία η σχέση της λογοτεχνίας με την πολιτική και την ιστορία δεν ανανεώνεται μέσω της (όποιας) πολιτικής στράτευσης του (εκάστοτε) συγγραφέα αλλά μέσω της ίδιας της λογοτεχνίας ως πολιτικής πράξης, αποτελεί το υπόστρωμα της μελέτης του Γιάννη Παπαθεοδώρου Αγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα. Για τον Παπαθεοδώρου κύριο ζητούμενο δεν είναι η ανάδειξη του μοντερνισμού της τριλογίας και της τριπλής (αισθητικής, ιστορικής και πολιτικής) καινοτομίας που αυτή εισηγήθηκε στα ελληνικά γράμματα. Βεβαίως, θέματα όπως η πολυφωνικότητα και οι σύνθετες αφηγηματικές τεχνικές που υιοθετεί ο Τσίρκας, η ανάδειξη στο έργο αποσιωπημένων γεγονότων του πρόσφατου, τότε, ιστορικού παρελθόντος και η ευθεία κριτική της πολιτικής κουλτούρας της Αριστεράς αναδεικνύονται και πλαισιώνουν την ανάλυση. Η στόχευση του βιβλίου όμως πηγαίνει πέρα από την αισθητική και ιστορικοφανή αξιολόγηση. Μελετώντας, όπως και ο Τσίρκας, τη λογοτεχνία ως υποκείμενο και ταυτόχρονα ως αντικείμενο του εαυτού της, ο Παπαθεοδώρου υπερβαίνει το πλαίσιο της στενά νοούμενης φιλολογικής επιστήμης και διερευνά από νέα σκοπιά τη σχέση της καλλιτεχνικής δημιουργίας με την ιδεολογία και την ιστορία εστιάζοντας σε ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του κανόνα των ελληνικών γραμμάτων του 20ού αιώνα.

Το έτος 1956

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Οι Ακυβέρνητες πολιτείες (Η Λέσχη 1961, Αριάγνη 1962, Η Νυχτερίδα 1965) είναι ένα έργο που τάραξε τα νερά ήδη από τις πρώτες μέρες της κυκλοφορίας του. «Ενα βιβλίο που μας δυσκόλεψε», όπως έχει εξομολογηθεί σε μια συνέντευξή του ο Παναγιώτης Μουλλάς, η τριλογία του Τσίρκα προκάλεσε, ειδικά στον χώρο της Αριστεράς, θυελλώδεις αντιδράσεις: η ευθεία αμφισβήτηση του σταλινικού αυταρχισμού, η αναψηλάφηση των γεγονότων του αντιφασιστικού αγώνα κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και το αίτημα της προσωπικής, πολιτικής και αισθητικής αυτονομίας που υποβάλλει ο συγγραφέας στους αναγνώστες του προσδιόρισαν τους όρους υποδοχής του μυθιστορήματος και τους άξονες γύρω από τους οποίους κινήθηκαν οι κριτικοί του. Εστιάζοντας στα τρία αυτά κεντρικά σημεία, ο Παπαθεοδώρου φωτίζει τις αθέατες όψεις της τριλογίας σε ένα εξαιρετικά φιλόδοξο εγχείρημα που συνδυάζει τα εργαλεία της φιλολογίας, της ιστορίας και της πολιτισμικής κριτικής, όχι για να μας επανασυστήσει τον συγγραφέα αλλά για να μας συνοδεύσει σε ένα συναρπαστικό διανοητικό ταξίδι πολιτισμικής γενετικής.

Σημείο εκκίνησης και νήμα που συνδέει τα τρία κεφάλαια της μελέτης είναι το 1956, annus mirabilis της μεταπολεμικής Ευρώπης – τα γεγονότα είναι γνωστά: τον Φεβρουάριο, διεξάγεται και ολοκληρώνεται το 20ό συνέδριο του ΚΚΣΕ· τον Ιούλιο, ο Νάσερ εθνικοποιεί τη διώρυγα του Σουέζ· τον Νοέμβριο, τα σοβιετικά τανκς εισβάλλουν στη Βουδαπέστη. Οι Αγραφες ιστορίες που μας παρουσιάζει ο Παπαθεοδώρου εισηγούνται μια ανάγνωση των Ακυβέρνητων πολιτειών βγαλμένη από τη μήτρα της ιστορίας αυτού του έτους. Η τριλογία, υποστηρίζει ο συγγραφέας, κυοφορείται και γεννιέται εντός του πολιτικού και διανοητικού κλίματος που σηματοδοτούν οι αλλαγές του ’56. Η ίδια η σύλληψή της, με άλλα λόγια, θα ήταν αδιανόητη πριν από αυτή την ημερομηνία. Ο Μάρκος Συμωνίδης, για παράδειγμα, κεντρικό πρόσωπο του έργου, εξόριστος διανοούμενος και αρχετυπικός αγωνιστής της Αριστεράς, δεν μπορεί να γίνει κατανοητός στην καλλιτεχνική προοπτική του Τσίρκα παρά ως το λογοτεχνικό προϊόν των προσδοκιών που γέννησε η υπόσχεση της αποσταλινοποίησης – το ίδιο και οι περίφημες κομμένες κεφαλές. Αντίστοιχα, οι αφηγηματικές τεχνικές και η συχνά τολμηρή θεματολογία μαρτυρούν την προφανή διάθεση του συγγραφέα να ευθυγραμμιστεί με την, από επίσημα σοβιετικά χείλη, αποστασιοποίηση από τις αρχές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η επανεπίσκεψη, από την άλλη, στην Αριάγνη, των γεγονότων του Απριλίου του 1944 στη Μέση Ανατολή και η σχεδόν μετα-αποικιακή ματιά του στη Νυχτερίδα εγγράφονται στην προοπτική της, περισσότερο ευκταίας παρά πραγματικής, πολιτικής φιλελευθεροποίησης στην Ανατολική Ευρώπη αλλά και των προσδοκιών που καλλιέργησαν οι αντιαποικιακοί αγώνες στην Αφρική και την Ασία.

«Δεν είναι
η συνείδησή μου καπέλο»

Ακολουθώντας με συνέπεια τη στοχαστική του ανάγνωση, ο Παπαθεοδώρου αναπτύσσει την επιχειρηματολογία του σταδιακά, δημιουργώντας τρεις ομόκεντρους κύκλους που άλλοτε επικαλύπτονται αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα της καλλιτεχνικής σύλληψης του Τσίρκα και άλλοτε διευρύνονται επεκτείνοντας τον αναλυτικό του συλλογισμό. Κεντρική θέση του συγγραφέα αποτελεί η υπόθεση (ήδη διατυπωμένη από τη Χρύσα Προκοπάκη και τον Μίλτο Πεχλιβάνο) ότι «ο σχεδιασμός, η συγγραφή και η ολοκλήρωση της τριλογίας οφείλεται στις κριτικές αντιδράσεις αλλά και στις κομματικές παρεμβάσεις που συνόδευσαν το πρώτο μυθιστόρημα του Τσίρκα» (σελ. 31). Κομίζοντας νέα τεκμήρια που επιβεβαιώνουν περαιτέρω αυτή τη θέση, στο πρώτο κεφάλαιο παρακολουθούμε τις διαδρομές που γνώρισαν οι Ακυβέρνητες πολιτείες «από του Νείλου μέχρι του Δουνάβεως» στο πλαίσιο των συζητήσεων μεταξύ των κομματικών διανοουμένων, κυρίως του Λογοτεχνικού Κύκλου της Διαφώτισης του παράνομου ΚΚΕ στο Βουκουρέστι. Η λειτουργία αυτού του μηχανισμού λογοκρισίας, διότι περί τούτου επρόκειτο, οι όροι υποδοχής του έργου στο σύνθετο διεθνές και κομματικό επίπεδο, οι κατηγορίες περί «βλαβερών συνεπειών» της Λέσχης, η διαγραφή του Τσίρκα από το ΚΚΕ παρά τις, λίγες, φωνές που τον στήριξαν, περιγράφονται τεκμηριωμένα και με ενάργεια. Ταυτόχρονα μας ανοίγουν και ένα παράθυρο στο «εργαστήρι του συγγραφέα». Οχι όμως για να μας μιλήσουν για την τεχνική και τη μέθοδο αλλά για να αναδείξουν την ακεραιότητα του πολιτικού, ηθικού και καλλιτεχνικού στοχασμού ενός ανθρώπου που παρά τον αποκλεισμό του παρέμεινε πιστός στις αρχές της πολιτικής του στράτευσης και στον κομματικό της φορέα χωρίς ποτέ να αποδεχθεί την παραμικρή έκπτωση στο μυθιστορηματικό του πρόγραμμα.

Το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει σε μια «θεληματικά αγνοημένη και άγραφη ιστορία» κατά τη διατύπωση του Μανώλη Αναγνωστάκη: την εξέγερση, τον Απρίλη του 1944, μέρους του ελληνικού σώματος που υπηρετούσε μαζί με τον συμμαχικό στρατό στη Βόρεια Αφρική και την καταστολή του κινήματος από τις βρετανικές δυνάμεις και την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση στο Κάιρο. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα έξοχο παράδειγμα μελέτης των σχέσεων ιστορίας και λογοτεχνίας. Ο Τσίρκας, Αιγυπτιώτης και κομμουνιστής, γνωρίζει τα γεγονότα από πρώτο χέρι. Στην Αριάγνη όμως ούτε επιλέγει ούτε φιλοδοξεί να γίνει ιστορικός ώστε, εμμέσως, να νομιμοποιήσει τη ματιά του για τα γεγονότα. Η στάση του, την οποία μπορεί να εξυπηρετήσει μόνο η λογοτεχνία, είναι συγκαταβατική απέναντι στην ειρωνεία και ηθική απέναντι στην ανθρώπινη συνθήκη. Γράφει ο Παπαθεοδώρου: «το κίνημα καταστέλλεται από τους Αγγλους, καταδικάζεται από το ΕΑΜ, θεωρείται ως στάση από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, οι αγωνιστές εξορίζονται και φυλακίζονται, περιθωριοποιούνται από το κόμμα τους και στιγματίζονται για τη συμβολή τους στην εθνική αντίσταση στη Μέση Ανατολή» (σελ. 159). Πρόκειται για την άλλη όψη της ατομικής, ιδεολογικής και ηθικής ακεραιότητας του συγγραφέα των Ακυβέρνητων πολιτειών – σε άλλη φυσικά κλίμακα, αφού εδώ το πάνω χέρι θα πάρουν το τραύμα και η μνήμη.

Το ζήτημα του ανταγωνισμού μεταξύ πραγματικότητας και λογοτεχνικής αναπαράστασης εμφανίζεται ακόμα πιο έντονο στη Νυχτερίδα, το πιο ιστορικό από τα μέρη της τριλογίας. Στο τρίτο κεφάλαιο της μελέτης του, ο Παπαθεοδώρου θα στραφεί στην ιστορία της λογοτεχνίας, στις θεωρίες του οριενταλισμού και της αποαποκιοποίησης για να μελετήσει, από τη μια πλευρά, τους ευρωπαίους πρωταγωνιστές και, από την άλλη, τους αιγυπτιώτες ή ιθαγενείς ήρωες του μυθιστορήματος. Η ταυτισμένη με τον εξωτισμό Ανατολή τού δίνει την ευκαιρία να μελετήσει τη συνώνυμη με τη λαγνεία δυτική πρόσληψη της αποικιακής πραγματικότητας και, παράλληλα, τις σχέσεις των φτωχών και λαϊκών στρωμάτων της ελληνικής παροικίας με τον κόσμο των εξαθλιωμένων αυτοχθόνων. Αντίστοιχα θέματα πολιτισμικής διαφοροποίησης είχαν βεβαίως απασχολήσει τον Τσίρκα και πριν τη δεκαετία του 1960 – ήδη στην ποιητική συλλογή Φελάχοι (1937) αλλά και στη νουβέλα Νουρεντίν Μπόμπα (1957) όσο, σε έναν βαθμό, και στις καβαφικές του μελέτες (1958). Στις Ακυβέρνητες πολιτείες όμως η κλίμακα αλλάζει και πάλι. Σε αυτό τον τρίτο κύκλο της ανάλυσης η ιστορία, η ειρωνεία και η ηθική είναι ξανά παρούσες καθώς η διακοινοτική αλληλεγγύη την οποία περιγράφει και στην οποία ομνύει λογοτεχνικά ο Τσίρκας εντάσσεται στη συγκυρία της «εξόδου» της ελληνικής παροικίας από την Αίγυπτο αλλά και στα ευρύτερα συμφραζόμενα των απελευθερωτικών κινημάτων της δεκαετίας του ’60. Το 1965, για τον οριστικά εκπατρισμένο Τσίρκα, ο αποικιοκρατικός κοσμοπολιτισμός και η συμπάθεια για τον λαϊκό κόσμο της Αιγύπτου είναι ζητήματα ακόμη ανοιχτά – κυρίως όμως αλληλένδετα.

Μια μελέτη (και)
για την ιστορία

Το σημειώσαμε ήδη. Οι Αγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα δεν είναι ένα βιβλίο αυστηρά φιλολογικό. Είναι φυσικά και αυτό. Αλλά όχι μόνο. Από τη μια, η σύλληψη του έργου, η στέρεη σκευή του συγγραφέα και η εξαντλητική βιβλιογραφική τεκμηρίωση ασφαλώς κατατάσσουν τη μελέτη του στο πεδίο της φιλολογικής κριτικής. Από την άλλη όμως, η ανάλυση του Παπαθεοδώρου λοξοκοιτάζει και προς την ιστορία. Ή, ακόμα καλύτερα, το έργο του, ιστορικοποιώντας το μυθιστόρημα του Τσίρκα τελικά καταλήγει να μας λέει πολύ περισσότερα από όσα και για όποια (και ας μην παρεξηγηθεί ο όρος) αποκλειστικά λογοτεχνικά μας προετοιμάζει ο τίτλος του.

Στην προοπτική μάλιστα των πειθαρχιών (disciplines) θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η υβριδικότητα της μελέτης τεκμηριώνει την εγγραφή της σε ό,τι οι ιστορικοί ονομάζουμε «διεθνική ιστορία»: οι γεωγραφίες των Ακυβέρνητων πολιτειών, από την Αίγυπτο στο Βουκουρέστι, από Βουδαπέστη στη Ρώμη και από τη Μόσχα στην Αθήνα, αναδεικνύουν μια ευαισθησία στην περιγραφή των δικτύων και της επικοινωνίας, μια αντίληψη της διασύνδεσης ιδεών και ανθρώπων, μια συνειδητοποίηση της διαπερατότητας των εθνικών και πολιτισμικών συνόρων που επικυρώνουν όχι μόνο την εν τοις πράγμασι υπέρβαση των πάσης φύσεως πραγματικών ή συμβολικών φραγμών αλλά την κινητικότητά και την ανταλλαγή ως θεμέλια της ανθρώπινης συνθήκης. Στις ανθρωπιστικές σπουδές τείνουμε να θεωρούμε, ορθά, το μυθιστόρημα ως το κατεξοχήν δημοκρατικό αφηγηματικό είδος που δίνει φωνή στους φορείς του λεγόμενου «κοινωνικού κόσμου». Ως ιστορική, η μελέτη του Παπαθεοδώρου μας φέρνει σε επαφή με το ανθρωπολογικό και οντολογικό βάθος αυτής της δημοκρατικότητας.

Ο Νίκος Κοκκομέλης είναι επίκουρος καθηγητής Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου