Η κατά Βάρναλη «Απολογία του Σωκράτη»

Τη σεζόν 1976-1977, στο Θέατρο Τέχνης, ο Γιώργος Λαζάνης σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στο εξαιρετικό κείμενο του ποιητή Κώστα Βάρναλη «Η Αληθινή Απολογία του Σωκράτη». Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» για το σημαντικό αυτό πόνημα του μεγάλου μας ποιητή:

Το αριστούργημα του Βάρναλη δεν είναι θεατρικό έργο, είναι όμως γραμμένο για να γίνει «δημόσιο ακρόαμα», είναι γραπτή ομιλία, γεμάτη ανάσες, αποστροφές, προς ένα ομαδικό ακροατήριο, ρητορικές ερωτήσεις και επιχειρηματολογία που παράγεται από τις υποτιθέμενες αντιδράσεις ενός συγκεκριμένου κοινού. Πέρα, όμως, από αυτά ο λόγος του Βάρναλη, αδρός, γενναίος και γενναιόδωρος, όλος χυμούς, εκπλήξεις που προχωρεί, αποκαλύπτοντας τον κόσμο μέσα από την εύστοχη λέξη που κυοφορεί κάθε στιγμή έναν κεραυνό που πετιέται από την «καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της διπλανής ροδακινιάς», είναι ένα από τα κατορθώματα της πεζογραφίας μας. Μόνο που ακροαστήκαμε αυτόν τον λόγο, μέγα μάθημα και θεατρικής γραφής, το δώρημα ήταν τέλειον.

Ο Σωκράτης του Βάρναλη είναι τόσο νόμιμος, όσο και ο Σωκράτης του Ξενοφώντα ή του Πλάτωνα. Είναι τόσο αληθινή η απολογία του, όσο κι εκείνων. Οσο κι εκείνων ο «δάσκαλος», και του Βάρναλη ο Σωκράτης είναι ένα πρόσχημα, ένα προσωπείο για να φανερώσουν την αλήθεια τους, γιατί η αλήθεια δεν είναι μία, πράγμα που καλά το ήξερε ο Βάρναλης. Ετσι ο τίτλος του έργου είναι μάλλον «Μια άλλη αληθινή απολογία του Σωκράτη».

Παρ’ όλα όσα λέγονται, ο Βαρναλικός Σωκράτης είναι αναρχικός και ως προς αυτό είναι σημαντική η συμβολή της ανθολόγησης του φίλου Κωστή Σκαλιόρα στο αναμνηστικό πρόγραμμα της παράστασης του Θεάτρου Τέχνης, όπου συμπορεύονται ο Παπατσώνης με τον Φώτο Πολίτη και ο Κοτζιούλας με τον Παλαμά, εκπρόσωποι, στον καιρό τους, όλου του φάσματος του διανοουμενίστικου αναρχισμού στον τόπο μας, του ασκητικού, του φιλελεύθερου, του νιτσεϊκού. Πρέπει να είναι κανένας πολύ κοντόφθαλμος να μη διακρίνει σε κάθε γραμμή του Βαρναλικού κειμένου τα αφομοιωμένα δάνεια της αναρχικής θεωρίας. Περνάνε από κει οι θέσεις του Ζήνωνα που θεμελιώνει τη μελλοντική κοινωνία πάνω στην άρση κάθε εξωτερικού καταναγκασμού ή νόμου. Οι θέσεις των κυνικών, του Αντισθένη και του Διογένη, για μια κατά φύση ζωή, λιτή δίαιτα, χωρίς τον ζυγό του πολιτικού βίου, με αποστροφή στην κρατική οργάνωση. Και με ιδεώδες την κοινοκτημοσύνη. Περνάνε θέσεις από τον αισθητικό αναρχισμό του Γκαίτε και τον αριστοκρατικό αναρχισμό του Νίτσε.

Ο θεωρητικός, όμως, καμβάς της «Απολογίας» είναι οι θέσεις του Προυντόν. Η περίφημη φράση του Γάλλου θεωρητικού «η ιδιοκτησία είναι κλοπή» είναι το κλειδί του βαρναλικού κειμένου, όπως περνάει στο «παραμύθι» για τη συγκρότηση της πρώτης αστικής κοινωνίας. Επίσης, η γνωστή θέση του Μαξ Στίνερ «όταν πιστεύεις σε μιαν αλήθεια, είσαι δούλος της αλήθειας» θεμελιώνει όλη την επιχειρηματολογία του Σωκράτη του Βάρναλη, όταν ανατρέπει τις παλιές του θέσεις. Αλλά δεν λείπουν από το κείμενο και οι παραφυάδες του ασκητικού αναρχισμού, από τον Φραγκίσκο της Ασίζης ως τον Τολστόι. Πάντως, όλα τα θέματα της «Απολογίας», αθεΐα, άρνηση του Κράτους και των νόμων, απέχθεια προς τον ετεροκίνητο όχλο, ιδιοκτησία, αυτόματη οργάνωση της κοινωνίας με την αυτόματη οργάνωση της εργασίας και της παραγωγής είναι τα κύρια θέματα της αναρχικής θεωρίας, κάθε απόχρωσης.

Η κατάληξη

Αντίφαση σε όλη τη συλλογιστική του έργου αποτελεί η κατάληξη: το μοτίβο των Σκυθών. Αν αυτή η κατάληξη δεν είναι ύψιστος σατιρικός οίστρος, παλινδρόμηση στο «παραμύθι» με άλλους όρους, τότε είναι τεχνητό και πρόσθετο στοιχείο που αναιρεί όλο το οικοδόμημα που προηγείται. Και μια άλλη, έσχατη, διαπίστωση για τον φιλέρευνο αναγνώστη: δεν θα ήταν άσκοπη μια αντιπαράθεση του βαρναλικού έργου με την αναρχική λογοτεχνία της εποχής του. Μια καίρια σύμπτωση: τα λυρικά, άγρια κομμάτια της «Απολογίας», ή έξοδος του Σωκράτη προς τη φύση και τα ανάλογα από τον αναρχικό «Βάαλ» του Μπέρτολτ Μπρεχτ.