Το πέρασμα της Ελλης

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1983, 41 χρόνια πριν, έφυγε από τη ζωή ένα πλάσμα αέρινο, μοναδικό, μια θεατρική προσωπικότητα ανεπανάληπτη που κόσμησε με την παρουσία της το θεατρικό σανίδι και σημάδεψε την πολιτιστική ζωή του τόπου μας τον 20^ο αιώνα. Η Ελλη Λαμπέτη εμφανίστηκε στο ελληνικό θεατρικό στερέωμα σε ηλικία μόλις 16 ετών, το 1942, όταν διείδε το μεγάλο της τάλαντο η δασκάλα της Μαρίκα Κοτοπούλη. Για 40 ολόκληρα χρόνια ενσάρκωσε ανεπανάληπτα δεκάδες ρόλους του ελληνικού και παγκόσμιου ρεπερτορίου, ενώ έπαιξε συγκλονιστικά και σε κινηματογραφικές ταινίες.

Οσο ζούσε, είχα δημοσιεύσει στο περιοδικό «Men’s look» ένα κείμενο αφιερωματικό για εκείνη, με τον τίτλο «Το πέρασμα της Ελλης». Επιτρέψτε μου σήμερα να το ξαναθυμηθούμε μαζί ως ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη της:

«Η Ελλη της Μυθολογίας ήταν εγγονή του Αιόλου και κόρη της Νεφέλης. Οταν ο πατέρας της Αθάμας παντρεύτηκε την Ινώ, η μητριά μίσησε την Ελλη και τον αδελφό της Φρίξο και σκόπευε να τους σκοτώσει. Η Νεφέλη φυγάδευσε τα παιδιά της πάνω στην πλάτη ενός χρυσόμαλλου κριαριού που είχε ανθρώπινη λαλιά. Κατά την πτήση η Ελλη γλίστρησε και έπεσε στο στενό που χωρίζει την Ασία από την Ευρώπη που από τότε φέρει το όνομά της: Ελλήσποντος, το πέρασμα, ο πόντος της Ελλης. [..]

Ο Λαμπέτης είναι ένας θρυλικός κλέφτης που στη ρομαντική ψυχή του Βαλαωρίτη σάρκωσε τα ιδανικά του αφοσιωμένου, του ταμένου στο χρέος του παλικαρά. Κυνηγημένος από τους Λιάπηδες, μαζί με τον καπετάνιο του τον Αστραπόγιαννο, πέφτει σε ενέδρα. Ο Αστραπόγιαννος λαβώνεται βαριά και παρακαλεί τον σύντροφό του να τον λυτρώσει από την ταπείνωση να πέσει το κεφάλι του στα χέρια του εχθρού. Ο Λαμπέτης αποτελειώνει τον Αστραπόγιαννο, του παίρνει το κεφάλι, το τοποθετεί μέσα στο ταγάρι του και, διωκόμενος, κατορθώνει να φτάσει λαβωμένος σε φιλόξενο τόπο, όπου ο νεκρός θα βρει τάφο. Δεν μου αρέσουν και πολύ οι συμβολισμοί, αλλά όταν προφέρω το όνομα της Ελλης Λαμπέτη, ο αρχαίος μύθος και το ρομαντικό ποίημα του Βαλαωρίτη αναδύονται στη σκέψη μου μαζί. Ισως, γιατί η Ελλη Λαμπέτη κατοικεί στη σκέψη μου σαν εγγονή των Ανέμων και θυγατέρα του Σύννεφου που γλίστρησε στα θολά νερά μας, στο πολύπλαγκτο πόντο μας και τον σημάδεψε για πάντα. Ισως, γιατί η Ελλη Λαμπέτη κατοικεί στη σκέψη μου σαν τον θρυλικό κλέφτη που, δίπλα στο πικρό της ψωμί, έσωσε μέσα στο δισάκι της την κεφαλή του πεθαμένου Διόνυσου και οδοιπορεί σαράντα χρόνια και τη διαφυλάττει από τους διώκτες της, ώσπου να του εξασφαλίσει την ανάπαυσή της. Ισως, γιατί η Ελλη Λαμπέτη κατοικεί στη σκέψη μου σαν συμπερίληψη όλων των Αργοναυτών, σαν σύμβολο της αιώνιας δίψας για την κατάκτηση του χρυσόμαλλου δέρατος, σαν τη γοργόνα στην πλώρη της Αργώς που έχει μοναδικό προορισμό τη μυθική Κολχίδα.

Η Λαμπέτη γλίστρησε ξαφνικά στον θεατρικό μας πόντο και από τότε τον στοίχειωσε, άγιασε τα νερά και η στενωπός έγινε πέρασμα της ελπίδας. […] Η Λαμπέτη κατάγεται από τον άνεμο και τη νεφέλη. Εχει άλλο ήθος, είναι πλασμένη από το υλικό του ονείρου. Σαν τον άνεμο πνέει όπου θέλει, εισχωρεί μέσα στις πιο αδιόρατες σχισμές της ψυχής μας και τις πληροί πνεύματος σαν τη νεφέλη. Ταξιδεύει στον αιθέρα, αλλάζοντας σχήματα, διαχέοντας το φως, εγκυμονώντας τη γόνιμη βροχή και, πότε – πότε, τίκτοντας τον κεραυνό. Σαν το όνειρο, πλάσμα της φαντασίας απροσδιόριστο, οικείο και μακρινό, γνώριμο, αλλά απρόσιτο, σώμα από αχλύ ατμό, αλλά σαγηνευτικό, ερωτικό, αλλά πάλι αξεδίψαστο. Η Λαμπέτη έχει το ύφος και το ίχνος της μορφής και της περπατησιάς των σεληνιακών θεαινών της Αρτεμης, της Πασιφάης, της Αστάρτης. […] Είναι τα μάτια της, αυτά τα πελώρια μάτια τα συνεχώς διαπορούντα, τα έκπληκτα, που κάθε φορά κοιτούν τον κόσμο σαν να τον ανακαλύπτουν εκείνη τη στιγμή. Αυτά τα μάτια κανένας ηθοποιός, εκτός από τον Χορν, δεν τα αντιμετώπισε κατάματα. Δεν ξέρω, αν το έχετε προσέξει, αλλά όσοι συνεργάστηκαν μαζί της στη σκηνή, έπαιζαν συνήθως με χαμηλωμένα μάτια ή, όταν υποχρεωτικά την κοιτούσαν, το βλέμμα παράπαιε και λοξοδρόμιζε. Ποιος να αντέξει αυτά τα μάτια, τα γεμάτα ερωτηματικά, τα άπληστα, τα λαίμαργα μάτια, τα πλημμυρισμένα υπαρξιακά «γιατί»; Το βλέμμα της Λαμπέτη έταζε νεφρούς και καρδιές. […] Είναι το στόμα της λεπτό, πεισματικό, λίγο δαγκωμένο στο κάτω χείλι, στόμα αμήχανο, κι όμως συχνά έτοιμο να αυθαδιάσει. Ανέμελο και πότε – πότε στοχαστικό, ευερέθιστο, αεικίνητο, πλασμένο να μιλεί. Αυτά τα ψευδίζοντα χείλη, τι δεν είπαν για το ψεύδισμα της Λαμπέτη! Αλλά τι να πουν, όταν δεν συλλαμβάνουν τη ζωή ως αιφνιδιασμό, όπως εκείνη. Η Λαμπέτη σχηματίζει τον λόγο κάθε φορά για πρώτη φορά. Η γλώσσα της, η γραμματική της, η σύνταξή της δεν επαναλαμβάνεται από τον ετοιμοπαράδοτο κώδικα του περιβάλλοντος. ΓΙΝΟΝΤΑΙ εκείνη τη στιγμή, προσπαθούν να συλλαβίσουν τον λόγο, να τον γευστούν, να τον κτίσουν συλλαβή – συλλαβή. Η Λαμπέτη δεν ψευδίζει, εγκαινιάζει, κάθε φορά που αρθρώνει, μια νέα επαφή με τη λέξη και μέσα από τη λέξη μια νέα επαφή με τα πράγματα. […] Είναι τα χέρια της αμήχανα, αεικίνητα, που συνεχώς ψαχουλεύουν τα πράγματα, που τρυπούν τον αέρα. Λες και θέλουν να σιγουρευτούν πως, και ό,τι αγγίζεται, υπάρχει, πως και η ζωή μας δόθηκε, πως και ο κόσμος είναι χειροπιαστός, στέρεος, ασφαλής. Η Λαμπέτη αγγίζει τα πράγματα για να τους δείξει την ευγνωμοσύνη της, επειδή υπάρχουν και μας χαρίστηκαν. Τα μάτια, το στόμα, η φωνή, τα χέρια της. Ολα λάλα, φωνήεντα. Ποιος μπορεί να ισχυριστεί πως μπορεί να περιγράψει το σώμα της; Μα έχει σώμα η Λαμπέτη; Θυμάσαι κάποια πτυχή, ένα βάδισμα, ένα κάθισμα, ένα βαθύ ντεκολτέ. Αλλά το σώμα; Σου ξεφεύγει όλο, γιατί πάνω στη σκηνή, από όπου περάσει, αφήνει μιαν αύρα πυκνή, έτσι που νομίζει πως το σώμα της έχει σκορπιστεί παντού, έχει σημαδέψει τους τοίχους, το δάπεδο, τα έπιπλα, τα ρούχα των άλλων.

Φεύγοντας από το θέατρο, τα μάτια μας γεμίζουν από τα μικρά σωματικά της αντίδωρα. Προσπαθώ να κρατήσω κάποιες στιγμές της, μόλο που κάθε φορά διαπιστώνεις πως η Λαμπέτη ως ηθοποιός υπάρχει αδιαίρετη, μία. Εχεις την εντύπωση πως σε όλη τη ζωή της έπαιζε ένα και μόνο ρόλο, γιατί κάθε ρόλος έρχεται και χωνεύεται στο ενιαίο πρόσωπό της. […] Θυμάμαι εκείνα τα δύο τηλεφωνήματα στην «Ανθρώπινη φωνή» του Κοκτό και στην «Εβραία» του Μπρεχτ. Κι άλλες ηθοποιοί παίξανε αυτούς τους ρόλους. Μόνο η Λαμπέτη μετέτρεψε το ακουστικό του τηλεφώνου σε θεατρικό πρόσωπο. Εστηνε η φωνή, επικοινωνώντας με τον αόρατο συνομιλητή, ήθη και διάνοιες, ακόμη και πρόσωπα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Με τη φωνή της καλούσε από το χάος και έπλαθε μπροστά μας πλάσματα ανθρώπινα, με σάρκα και οστά. […] Η Λαμπέτη δεν είναι ηθοποιός, δεν έχει η τέχνη της υποκριτική, δεν υποδύεται ρόλους, δεν ενσαρκώνει χαρακτήρες. Οι ρόλοι, οι χαρακτήρες έχουν ενσαρκωθεί στο σώμα της. Τα πλάσματα της φαντασίας υποδύονται, υποκρίνονται τη Λαμπέτη. Δεν είναι αυτό που λέμε ταύτιση με τον ρόλο ή ερμηνεία. Είναι το υλικό του ονείρου που εγένετο μεθ’ ημών. Η Λαμπέτη δεν ανήκει σε σχολή, δεν ξέρω, αν είναι καν αυτό που λέμε επαγγελματίας καλλιτέχνης. Δεν έχει προηγούμενο ή επόμενο. Ανήκει στη μοναδικότητά της. Είναι στο θέατρο ό,τι ο Καβάφης ή ο Κάλβος ή ο Καρυωτάκης στη λογοτεχνία. Ανεπανάληπτη και μοναχική. Εκτός συντεχνίας. Σαν τον μικρό πρίγκιπα βρέθηκε στον τόπο μας, η κόρη της Νεφέλης, η αξεδίψαστη νοσταλγία του χρυσόμαλλου δέρατος. Ανήκει στην περιοχή του Μύθου».