Μεταξύ λαγνείας, {LF}απελπισίας και οργής

Δεν είχα ξανακούσει γι’ αυτόν τον ολιγογράφο βραζιλιάνο συγγραφέα, μέχρι που μεταφράσθηκαν στα ελληνικά τα δύο μοναδικά μικρά του βιβλία [το συγκεκριμένο και το παρόμοιο υφολογικά Αρχαία Καλλιέργεια]. Αλλά και στη μεγάλη αγγλοσαξονική αγορά το Ενα ποτήρι οργή εμφανίσθηκε μόλις το 2016, σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την αρχική έκδοσή του στη Βραζιλία.

Γεννημένος το 1935 στο εσωτερικό της Πολιτείας του Σάο Πάολο, ο Ραντουάν Νασάρ δεν έχει λοιπόν στο ενεργητικό του άλλα βιβλία. Ωστόσο έχει αρθρογραφήσει εκτεταμένα, κυρίως κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας, και οι σχέσεις του με την εξουσία δεν υπήρξαν ακύμαντες. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 αποσύρθηκε οριστικά στη μεγάλη οικογενειακή φάρμα [φαζέντα, στα βραζιλιάνικα], συνθήκη που προοικονομείται τρόπον τινά στα μόλις δύο ως άνω μικρά του βιβλία. Πιθανότατα απογοητευμένος από την πνευματική ζωή του τόπου και από το έτσι κι αλλιώς μέτριο επίπεδο της βραζιλιάνικης λογοτεχνίας, προτίμησε την αγροεπιχειρηματική ζωή καλλιεργώντας καφέ, ζαχαροκάλαμο, και εκτρέφοντας βοοειδή. Ωστόσο το ότι δεν ξαναέγραψε το παραμικρό είναι πράγματι εντυπωσιακό και μάλλον ανερμήνευτο.

Σε ένα ημιαγροτικό σκηνικό εκτυλίσσεται το Ενα ποτήρι οργή. Το στόρι μπορεί να αναχθεί σε λίγες γραμμές. Ενας κτηματίας επιστρέφει ένα απόγευμα από το Σάο Πάολο στη φάρμα του, όπου τον περιμένει η νεαρή ερωμένη του. Τρώει κάτι, αγναντεύει την ύπαιθρο από τη βεράντα, «με τη σκέψη χαμένη στο κόκκινο της δύσης», κάνουν έρωτα. Μετά το ντους συνεχίζουν τις ερωτοτροπίες μέσα σε μια συνθήκη έντονης λαγνείας, διεσπαρμένης από λεκτικά παιγνίδια και περιστασιακή βία που απολαμβάνουν αμφότεροι. Ακολουθούν αναλυτικές συζητήσεις που σχολιάζουν το προηγηθέν σεξ. Είναι σαφές ότι ταιριάζουν ερωτικά, όπως ελάχιστες φορές συμβαίνει σε μια ζωή. Ο άντρας καθοδηγεί τη νεαρή γυναίκα, που ανταποκρίνεται ενθουσιωδώς στα κελεύσματά του, σαν καλή μαθήτρια, περιγράφοντας αργότερα καταλεπτώς τους οργασμούς της με ιδιάζουσα ευφυΐα.

Αργότερα ωστόσο η διάθεση του ήρωα αλλάζει εντελώς όταν διαπιστώνει ότι μια ορδή τερμιτών έχει χαλάσει ένα κομμάτι του φράκτη του. Ακολουθεί την πομπή τους, επιχειρεί να καταστρέψει τη φωλιά, διαλέγεται με τον επιστάτη και τη γυναίκα του. Η λαγνεία ξαναπαίρνει τ’ απάνω χέρι, «όπου αναδυόταν ό,τι πιο χυδαίο και πρόστυχο είχα μέσα μου», όπου εξερευνώνται οσμές και δερματικά εξογκώματα, και όπου μέσω λεκτικών ξεσπασμάτων μοιάζει σαν να εξηγούνται τα όρια της γλώσσας, η αδυναμία επίτευξης κάποιας μορφής ισορροπίας και εν τέλει το ανέφικτο της ευτυχίας.

Σε μια ατμόσφαιρα ατμώδη και αιμάσσουσα κινείται όλο το βιβλίο. Αναμφίβολα δεν υπάρχει δημοκρατία στον έρωτα, αλλά το ποιος έχει κάθε φορά το πάνω χέρι είναι αμφισβητούμενο. Για ασήμαντη αφορμή οι εραστές μας θα συγκρουσθούν, η γυναίκα θα τον προκαλέσει πατώντας του τον κάλο εκεί όπου πονάει, θα σαρκάσει τη μεγαλαυχία και τον ναρκισσισμό του. Τον ειρωνεύεται, τον περιπαίζει, τον ερεθίζει, και δεν υποχωρεί διόλου μπρος στη βία του εν δυνάμει κυρίαρχου αρσενικού… Εκείνος πάλι θα την κατηγορήσει για τον αηδιαστικό φιλελευθερισμό και τις ανθρωπιστικές σπουδές της, και θα βιαιοπραγήσει εναντίον της. Η γυναίκα θα φύγει απότομα οδηγώντας το αυτοκίνητό της και ο ήρωας θα μείνει να αναλογίζεται τη σταθερότητα των παλιών οικογενειών και τις φιγούρες των πιστών, συντηρητικών γονιών του, πριν ο μοντερνισμός και η τεχνολογία οδηγήσουν στον αστικό τρόπο ζωής και την ερωτική ελευθεριότητα. Η αναστροφή γίνεται πλήρης όταν στο τελευταίο κεφάλαιο [που θα μπορούσε να είναι και το πρώτο] βλέπουμε τα πράγματα από την ανάποδη: τη νεαρή γυναίκα να επιστρέφει σπίτι, όλο προσμονή και τρυφερότητα προς το «αγαπημένο της κάθαρμα» που θα την περιμένει στο ασυμμάζευτο, ζέχνον, μισοσκότεινο υπνοδωμάτιό τους, για να επανεκκινήσει η ιστορία τους ξανά και ξανά.

Το βιβλίο είναι τόσο μοντερνιστικό που στις μέρες μας καταντά απελπιστικά ντεμοντέ. Απαγορεύεται πια να εικάζεις [συγγραφική αδεία] για την ερωτική απόλαυση που προσφέρουν τα λεκτικά παιγνίδια, ακόμη και η τρέχουσα λελογισμένη βία σε ένα ζευγάρι. Ασε που είναι ντεμοντέ να μιλάς για τον κλασικό ετεροφυλόφιλο έρωτα. Βέβαια, όταν γράφτηκαν τα δύο βιβλιαράκια του Νασάρ στη δεκαετία του ’70, η διερεύνηση των ορίων του σεξ ήταν στην ημερήσια διάταξη όχι μόνο στη λογοτεχνία αλλά και στο σινεμά, το θέατρο, τον χορό και τις άλλες τέχνες – και αυτό συνεχίσθηκε ως πρόσφατα, όταν τάχα μου επανεφευρέθηκαν ο φεμινισμός, η ομοφυλοφιλία κ.λπ. κ.λπ. ως κανονιστικά προτάγματα. Ο σημερινός κομφορμισμός και τα προσχηματικά αιτήματα για νέα δικαιώματα κάνουν επομένως βιβλία σαν το παρόν να φαντάζουν απαρχαιωμένα.

Στην πυρά λοιπόν; Οχι βέβαια, γιατί ο Νασάρ ξέρει να παραπλανά ακόμη και τους απλοϊκούς σύγχρονους «δικαιωματίες» φιλοσοφώντας εμμονικά για τα ερωτικά πράγματα, τη στιγμή ακριβώς που η γραφή του αγγίζει τις θύρες της πορνογραφίας. Οποιος αντέξει μπορεί να απολαύσει το αναμμένο κάρβουνο που μας προσφέρει. Με παραληρηματική γραφή χωρισμένη σε επτά μικρά κεφάλαια μιας και μόνης φράσης και μιας παραγράφου, το θέμα του βιβλίου είναι εν τέλει η γλώσσα αυτή που καταδυναστεύει, αιτιολογεί, εκλογικεύει, και εφευρίσκει. Από αυτή την άποψη το βιβλίο, θαυμάσια μεταφρασμένο από την έμπειρη Αθηνά Ψυλλιά, θυμίζει πολύ τη συμπλοκή γλώσσας και ερωτικής πράξης στο Φλας στη Νύχτα του καθ’ ημάς Γιώργου Αριστηνού.

Η γραφή είναι ερεθιστική, πικάντικη, πομπώδης, βαρύγδουπη, θυελλωδώς συγκεχυμένη, ανακαλώντας με μια έννοια έναν άλλο μάστορα της οργής, τον Αυστριακό Τόμας Μπέρνχαρτ. Πρόκειται για ένα ερωτικό καλτ βιβλίο, όπως υπαγόρευαν οι λογοτεχνικές τάσεις των μεταπολεμικών δεκαετιών. Ας ακούσουμε για κλείσιμο τη φωνή του ήρωα και βασικού αφηγητή:

«…άκουγα τα χείλη της, καλά λιπασμένα, να αφήνονται σε ένα εμμονικό παραλήρημα “αγάπη μου, αλήτη, αγάπη μου αλήτη, αγάπη μου αλήτη» … κι ένιωσα το μικρό χέρι να μπαίνει τρεμάμενο μέσα στο πουκάμισό μου σαν το μικρό πουλάκι που πέταξε απ’ τη διπλανή λόχμη κι ήρθε να κουρνιάσει στο τρίχωμα του στήθους μου…»

«Πόσες φορές δεν της είχα πει πως η ευλαβική μετάνοια αντιστοιχούσε στη στύση ενός αγίου;».