Αυτός ο λύκος {LF}έχει δει κι {LF}άλλους χειμώνες

Οπως έχουμε επισημάνει και άλλες φορές από τις σελίδες της φιλόξενης αυτής εφημερίδας, πραγματικά σημαντικό βιβλίο είναι αυτό που στο τέλος της ανάγνωσης σε κάνει να αισθάνεσαι ότι έχεις ανακαλύψει έναν καινούργιο κόσμο που δεν γνώριζες. Ενα βιβλίο που λειτουργεί ως «γυαλιά» προκειμένου να «διαβάσεις» κομμάτια της δικής σου εμπειρίας ή της δικής σου ιστορίας με άλλον τρόπο. Το έργο τού πρόσφατα αποβιώσαντος Τζέιμς Σκοτ (1936-2024), καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, με τίτλο «Κυριαρχία και αντίσταση» είναι μία τέτοια συμβολή. Το κλασικό εδώ και χρόνια αυτό βιβλίο που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1990 και πλέον έχουμε τη χαρά να διαθέτουμε μεταφρασμένο στα ελληνικά από τις δραστήριες εκδόσεις Ψηφίδες, διερευνά ένα υποτιμημένο πεδίο: την αρχιτεκτονική της σιωπηλής αντίστασης που οι κυριαρχούμενοι φιλοτεχνούν απέναντι στους εξουσιαστές τους.

Εξουσιαστές και κυριαρχούμενοι βεβαίως (γνωρίζουμε ότι) υπάρχουν σε κάθε στάδιο της ανθρώπινης ιστορίας αλλά και σε διάφορα επίπεδα της κοινωνικής συνύπαρξης. Μεταξύ τους συνήθως συμφωνείται ένα άτυπο consensus, μια συναίνεση που αποτυπώνει και επικυρώνει με ακρίβεια τις σχέσεις εξουσίας. Αυτή η κατάσταση είναι την οποία στο βιβλίο μου «Οι Καταραμένοι» και με αφορμή την ύπαρξη του παρακράτους στη μεταπολεμική Ελλάδα έχω αποκαλέσει «ανισόρροπη ισορροπία ή ισορροπημένη ανισορροπία» υπό την έννοια ότι υλοποιεί έναν τρόπο λειτουργίας των πραγμάτων (modus operandi) που διασφαλίζει την «ευρυθμία» παγιώνοντας την αδικία. Μέχρι να μεταβληθούν οι όροι του παιχνιδιού και να τροποποιηθεί το ισοζύγιο ισχύος, οι δύο πλευρές δείχνουν να αποδέχονται την κατάσταση των πραγμάτων, με την αποδοχή αυτή βεβαίως να μην είναι προϊόν ισότιμης διαπραγμάτευσης αλλά απότοκη των δυνατοτήτων που η κάθε πλευρά διαθέτει προκειμένου να βελτιώσει τη θέση της. Ο Τζέιμς Σκοτ θυμίζει και τεκμηριώνει ωραία με πολλά παραδείγματα ότι κάποια στιγμή η «συναίνεση» αυτή διαρρηγνύεται και η φαινομενική ηττοπάθεια ή απάθεια των κυριαρχούμενων δίνει τη θέση της στον πολιτικό αγώνα και την αγωνιστική διεκδίκηση. Πώς γίνεται αυτό;

Εδώ οι απαντήσεις που μπορούν να δοθούν είναι δύο. Η πρώτη είναι να δεχτούμε το απρόβλεπτο ως μια ζαριά που έριξε η μοίρα, αποτέλεσμα μιας τελεολογίας, μιας θείας βούλησης αν θέλετε, που καθοδήγησε την αόρατη γραφίδα της ιστορίας. Η άλλη απάντηση έχει να κάνει με την αναζήτηση εξηγήσεων και εδώ η συμβολή του Σκοτ είναι καθοριστική. Ο Σκοτ στρέφει το ενδιαφέρον του στην «κρυφή μαρτυρία», σε εκείνους τους λόγους και τις πολιτισμικές πρακτικές που υφαίνουν το πλεκτό μιας αντίστασης άρρητης, τόσο σημαντικής που θα ήταν άδικο να την εκλάβουμε απλώς ως τα προεόρτια της πολιτικής δραστηριότητας. Για την ακρίβεια, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Στη μακρά ιστορία της ανθρωπότητας οι στιγμές που οι υποτελείς κατόρθωσαν να αρθρώσουν έναν λόγο ο οποίος απέκτησε ορατότητα ή μετατράπηκε σε σαφές πρόταγμα ήταν απελπιστικά λίγες. Ανάμεσα στις ελάχιστες αυτές στιγμές και τη σιωπή της μακράς διάρκειας, υπάρχει μια τεράστια επικράτεια στην οποία μπορούμε να βρούμε ίχνη που διασώζουν τη σπίθα της αντίστασης και την αξιοπρέπεια των αδυνάτων. Αυτή είναι η σημασία της κρυφής μαρτυρίας: η αποκωδικοποίησή της μπορεί να ερμηνεύσει –ανεξήγητα σε μία πρώτη ανάγνωση – συλλογικά ξεσπάσματα, κινηματικές διαδικασίες που προϋποθέτουν συνείδηση και μια «κοινή αίσθηση της ιστορίας» (αλλά και της κοινής μοίρας). Οι κρυφές αυτές μαρτυρίες για λόγους ευνόητους πλάθονται, διακινούνται και διαμοιράζονται σε ιδιαίτερα μέρη, μακριά από την επιτήρηση των ισχυρών, εκεί που μπορούν να ανθίσουν και να επιτελέσουν τον ιστορικό τους ρόλο. Ταβέρνες, καταγώγια, κουλτούρες της νύχτας, θέατρα και κινηματογράφοι, σκηνές και μουσικά ρεύματα, καλλιτεχνική παραγωγή. Δεν είναι τυχαίο που ο Μπαλζάκ είχε αποκαλέσει το καμπαρέ «κοινοβούλιο του λαού». Και δίπλα σε όλα αυτά: αστεία, προφορικές ιστορίες, αντιλήψεις και προκαταλήψεις. Κουτσομπολιό, κατεργαριές, γκρίνια, λαϊκοί μύθοι και μικρές «κακίες» όπως αυτή που ήταν ιδιαίτερα προσφιλής στις εξαθλιωμένες τάξεις μετά το ναυάγιο του «Τιτανικού» και τον πνιγμό εκατοντάδων εύπορων ταξιδιωτών.

Ο Τζέιμς Σκοτ μας θυμίζει εδώ μια αντίληψη στην οποία ο πρωτεργάτης της πολιτισμικής ιστορίας, Πίτερ Μπερκ, έδινε ιδιαίτερη σημασία. Η κοινωνική ζωή, επισήμανε ο Μπερκ, ομοιάζει με μια θεατρική παράσταση στην οποία όλες και όλοι οι εμπλεκόμενοι συμμετέχουν παίζοντας έναν «ρόλο». Στο μακρύ μεσοδιάστημα που προηγείται της έκρηξης, συχνά οι αδύνατοι υποχρεώνονται να υιοθετήσουν μία στρατηγική στάση έναντι των ισχυρών που δεν απέχει καθόλου από ό,τι αποκαλούμε «στρατηγική» και προϋποθέτει (όπως ακριβώς ο θεατρικός ρόλος) το καμουφλάρισμα των πραγματικών συναισθημάτων. Σύμφωνα με τον Σκοτ «κάθε υποτελής ομάδα δημιουργεί μέσα από τις δοκιμασίες της μια κρυφή μαρτυρία η οποία συμβολίζει μια κριτική μαρτυρία στην εξουσία και διατυπώνεται πίσω από την πλάτη του κυρίαρχου». Οσο μάλιστα πιο σκληρή είναι η εξουσία τόσο πιο αδιαπέραστη είναι η μάσκα. Μια μάσκα που κρύβει τεχνικές οι οποίες εκτονώνουν το μίσος απέναντι στις ηγεμονικές ομάδες και παράγουν μία αντισταθμιστική πίεση η οποία όμως δεν μπορεί να καταπιέζεται για πάντα. Την ίδια στιγμή, η θεατρικότητα των σχέσεων εξουσίας δημιουργεί απαιτήσεις και στους ισχυρούς οι οποίοι επίσης οφείλουν να παίζουν με προσοχή το ιδιόμορφο αυτό παιχνίδι ανάμεσα στις δημόσιες και τις κρυφές μαρτυρίες τους: η ιδιωτικότητα που προσφέρεται στις ελίτ μακριά από τα μάτια του «λαού», επισημαίνει ο Σκοτ, δεν τους παρέχει μονάχα ένα μέρος όπου μπορούν να χαλαρώσουν αλλά και έναν χώρο που τους προστατεύει από την ανεπιθύμητη οικειότητα που η υπερέκθεση δημιουργεί. Ακριβώς για τον λόγο αυτόν, η εκάστοτε μορφή διοίκησης δεν χαρακτηρίζεται μονάχα από το σκηνοθετημένο της περιβάλλον (μεγαλειώδεις τελετές, παρελάσεις, εντυπωσιακά ενδύματα κ.λπ.) αλλά και από τα καλά κρυμμένα μυστικά της.

Η σπουδαιότητα της συμβολής του Τζέιμς Σκοτ έγκειται συνεπώς στην ανασυγκρότηση ενός κόσμου «αόρατου» την ύπαρξη του οποίου μπορούμε δύσκολα να αντιληφθούμε και συνήθως μόνο εκ του αποτελέσματος. Και το αόρατο των κρυφών μαρτυριών έχει να κάνει όχι μόνο με την αδυναμία ή την αδιαφορία μας να τις εντοπίσουμε, αλλά με το ότι αυτός είναι ακριβώς ο στόχος όσων τις χρησιμοποιούν: να παραμείνουν αόρατες. Τούτων δοθέντων, ο Σκοτ ορίζει ως «υποπολιτικές» (infrapolitics) το σύνολο των τεχνικών που στο «θεατρικό παιχνίδι» της κοινωνικής διάδρασης υποκινούνται από τους αδύναμους προκειμένου να διατηρήσουν το μίνιμουμ της αυθυπαρξίας και της ελπίδας τους. Δεν πρόκειται απλώς για ένα υποκατάστατο της πολιτικής δράσης που δεν μπορεί λόγω των συνθηκών να ξεδιπλωθεί, αλλά για μια άλλη εξίσου σημαντική μορφή της. Γοητευτική, ευφάνταστη και κυρίως αποτελεσματική. Η υπαινικτική χρήση του τραγουδιού, τα διφορούμενα αστεία και ανέκδοτα, η προσεκτική διασπορά φημών, το λουστράρισμα των λέξεων, ακόμη και οι κατάρες ενάντια σε όσους δυναστεύουν, συγκροτούν μια εργαλειοθήκη των αδυνάτων που δεν θα πρέπει να υποτιμήσουμε καθόλου. Προϊόν της λαϊκής σοφίας και της πικρής πείρας από την εκμετάλλευση αιώνων, αυτές οι «υποπολιτικές» διατηρούν αναμμένη τη σπίθα της αντίστασης και τις συνειδησιακές ταυτότητες των εξουσιαζόμενων σε συνθήκες αντίξοες. Κι αν αυτό γίνεται εφικτό, είναι επειδή όπως ειπώθηκε κάποτε με δυσπιστία για την εξέλιξη των γεγονότων στη Μόσχα «αυτός ο λύκος έχει δει κι άλλους χειμώνες»…

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει πολιτισμική ιστορία του μεταπολεμικού κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και δημόσια ιστορία στο ΕΑΠ. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία με το τελευταίο από αυτά (Αυστραλία. Η επιστροφή) να βρίσκεται υπό έκδοση από τις εκδόσεις Θεμέλιο