Κραυγές και ψίθυροι {LF}για την Πτώση του Τείχους

Πολλοί γερμανοί συγγραφείς χρησιμοποίησαν ως πρώτη ύλη και συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τις συνέπειες που είχαν για τη χώρα τους ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος αλλά και τα σοβαρά ιστορικά γεγονότα τα οποία είχαν προηγηθεί. Το θέμα του διαμελισμού της Γερμανίας, καθώς και η επίδραση που είχε η ανέγερση και η πτώση του Τείχους, στην ψυχολογία των πολιτών, απασχόλησε πρόσφατα τον Μπέρνχαρντ Σλινκ (γενν. το 1944) και στο έργο του Η εγγονή (στα ελληνικά κυκλοφορεί στη μετάφραση του Απόστολου Στραγαλινού, Κριτική 2023). Σ’ αυτό, οι επιπτώσεις  του κατακερματισμού φτάνουν μέχρι τη χρονιά της επανένωσης, που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1990, αλλά και την ξεπερνούν, καθώς τα ψυχολογικά και κοινωνικά σημάδια είναι ακόμα και σήμερα εμφανή στις δύο κοινότητες, ιδιαιτέρως σε αυτήν της Ανατολικής Γερμανίας. Παλαιότερα, στο πρώτο διήγημα της συλλογής διηγημάτων του Χρώματα του αποχαιρετισμού (μετάφραση Απόστολος Στραγαλινός, Κριτική 2021), με τον τίτλο Τεχνητή νοημοσύνη, ο αφηγητής επιστρέφει στο παρελθόν και θυμάται την περίοδο των δύο Γερμανιών, την καθημερινότητα στο Ανατολικό Βερολίνο αλλά και στα μυστικά που κρύβονται στα αρχεία της Στάζι και τα οποία μπορεί να διαβάσει πλέον η κόρη του φίλου του.

Το ίδιο, όμως, κάνει, με τον δικό της τρόπο, η κατά πολύ νεότερη συνάδελφός του, η Τζέννυ Ερπενμπεκ (γενν. στο Ανατολικό Βερολίνο το 1967), που τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Booker 2024 για το μυθιστόρημά της Καιρός (κυκλοφόρησε στα γερμανικά το 2021), αφού ήδη είχε προηγηθεί η βράβευσή της στη Γερμανία με το Βραβείο Ούβε Τζόνσον το 2022. Η συγγραφέας ανατρέχοντας στα γεγονότα που σημάδεψαν τη χώρα της, κατά τα μέσα και το τέλος της δεκαετίας του 1980, συνθέτει ένα  χρονικά δαιδαλώδες μυθιστόρημα, στο οποίο το ιδιωτικό αγγίζει το συλλογικό, καθώς η πορεία της ερωτικής σχέσης δύο εντελώς διαφορετικών χαρακτήρων, ακόμα και λόγω της μεγάλης διαφοράς στην ηλικία, παραπέμπει στην άνοδο και τη σταδιακή φθορά έως και τη διάλυση, την πτώση του καθεστώτος της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας.

Η ιστορία του μυθιστορήματος Καιρός επικεντρώνεται στη σχέση του Χανς, που είναι πενήντα πέντε ετών, συγγραφέας και ραδιοφωνικός παραγωγός, παντρεμένος και πατέρας ενός γιου, με τη δεκαεννιάχρονη φοιτήτρια Καταρίνα. Συναντιούνται τυχαία σε ένα λεωφορείο τον Ιούλιο του 1986 και από εκείνη τη στιγμή ξεκινάει ο σφοδρός έρωτας, ο οποίος μετατρέπεται σε ένα παιχνίδι εξουσίας και επιβολής μεταξύ δύο ατόμων που διανύουν εντελώς διαφορετικές περιόδους της ζωής τους. Η ερωτική έλξη γίνεται έντονη, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες αυτή μετατρέπεται σε σαδομαζοχιστικό σεξ. Στο ενδιάμεσο, οι επιλογές τους για την τέχνη και ιδιαιτέρως για τη μουσική, ενισχύει τους δεσμούς τους. Ακούνε με πάθος Μπαχ, Μότσαρτ, Σοπέν και Βάγκνερ, διαβάζουν Χέλντερλιν, επισκέπτονται μουσεία, αλλά και εστιατόρια και καφέ του Ανατολικού Βερολίνου, τα πλέον εμβληματικά για την εποχή, με έντονη την περιρρέουσα καταθλιπτική ατμόσφαιρα των τελευταίων ετών της δεκαετίας του ’80.

Ο Χανς, σε μια επίσκεψή του σε ψυχολόγο, συζητά μαζί του το θέμα της «απώλειας του Εγώ» του Χέλντερλιν και αναζητεί τους λόγους για τους οποίους το «απώλεσε», ενώ συνδέει την ψυχική κατάρρευση του ποιητή με τις προσδοκίες αλλά και την απογοήτευσή του για την εξέλιξη της Γαλλικής Επανάστασης. Το ερώτημα «μήπως θα ήταν καλύτερα για τον Χέλντερλιν και όλους αυτούς – γερμανούς ποιητές και δημοσιογράφους εννοεί – αν δεν ήλπιζαν ποτέ;» παραπέμπει στο δράμα της Γερμανίας και στις ελπίδες που έτρεφαν πολλοί πολίτες της για τη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου.

Οι πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές, ωστόσο, στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και αρχές του ’90, δεν έρχονται με τυμπανοκρουσίες ούτε με συναισθηματικές κορόνες. Η μετάβαση από τη μία κατάσταση στην άλλη γίνεται για τον Χανς με τον πιο απλό τρόπο, ανεπαίσθητα, γιατί ένα δευτερόλεπτο αρκεί για να σιγήσουν «τα ανατολικογερμανικά ηχητικά κύματα» την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1992. Παρομοιάζεται, μάλιστα, αυτή η κατάσταση με τη στιγμή που πεθαίνει η Μιμή στην όπερα Μποέμ «και κανένας από τους φίλους της δεν το καταλαβαίνει» γιατί «και ο ίδιος ο θάνατος δεν είναι τίποτε. Κάτι απλώς σταματάει» (σελ. 383). Με τον ίδιο τρόπο σταμάτησε να υπάρχει το ανατολικό τμήμα της Γερμανίας και αφομοιώθηκε σταδιακά  στο δυτικό.

Ο τίτλος του μυθιστορήματος, που και στη γερμανική έκδοση είναι Καιρός (Kairos), παραπέμπει στην ελληνική μυθολογία και στη θεότητα η οποία προσωποποιεί την αγαθή χρονική στιγμή. Πρώτη μαρτυρία για την ύπαρξη αυτής της θεότητας εμφανίζεται τον 5ο π.Χ. αιώνα, αργότερα όμως συνδέεται με την Τύχη και τη Νέμεση, ενώ άγαλμα την παριστάνει ως γυμνό έφηβο με φτερούγες στα πόδια. Τα μυθολογικά στοιχεία, που περιγράφονται στο μυθιστόρημα και είναι πλήρως ενσωματωμένα στην αφήγηση, παραπέμπουν στις αρχαιότητες που φιλοξενούνται στο Μουσείο της Περγάμου, με την περιήγηση να είναι επικεντρωμένη αποκλειστικά στα σύμβολα, σε όσα μπορούν να συνδυαστούν με τα ιστορικά γεγονότα της εξεταζόμενης εποχής αλλά και με την υπόθεση του μυθιστορήματος.

Αραγε η πτώση του Τείχους και η ενοποίηση των δύο Γερμανιών ήταν το αποτέλεσμα κάποιων τυχαίων γεγονότων, κάποιων συγκυριών, όπως άλλωστε και η γνωριμία των δύο εντελώς αντίθετων χαρακτήρων; Του ώριμου και επιτυχημένου συγγραφέα, που είχε διατελέσει για ένα χρονικό διάστημα και αυτός πληροφοριοδότης της Κρατικής Ασφάλειας, της Στάζι, και της αθώας, αυθόρμητης και άπειρης φοιτήτριας η οποία προσπαθούσε να κατανοήσει τον κόσμο και τις αντιθέσεις του, αλλά και να απολαύσει τη ζωή;

Αναδρομή στο παρελθόν

Η αφήγηση, στην οποία είναι πλήρως ενταγμένοι οι διάλογοι, ξεκινάει με τον θάνατο του Χανς, πολλά χρόνια μετά την πτώση του Τείχους, ενόσω η Καταρίνα βρίσκεται σε επαγγελματικό ταξίδι στις ΗΠΑ. Της τηλεφωνεί ο γιος του εραστή της για να την ενημερώσει σχετικά με την κηδεία του, ενώ οι δύο κούτες που παραλαμβάνει όταν επιστρέφει στη Γερμανία, με το πολυποίκιλο περιεχόμενό τους, κάνουν τη μνήμη να «μιλήσει». Η αναδρομή στο παρελθόν και η σύνδεση διαφορετικών χρονικών στιγμών δημιουργούν έναν ενιαίο κόσμο που υπόκειται στην αναπόφευκτη πορεία των πραγμάτων, στη γέννηση και τη φθορά. Πολιτικοί, ποιητές, θεατρικοί συγγραφείς από τις δύο Γερμανίες αλλά και από τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, εικόνες και σχόλια για τα καθεστώτα, όπως και η περιορισμένη απεικόνιση της κοινωνίας στην Κολωνία μέσω της ματιάς μιας νεαρής φοιτήτριας, συνθέτουν έναν πολυσχιδή κόσμο με τα εμφανή και αφανή στοιχεία του, με τα μυστικά του, τις θετικές και αρνητικές πλευρές του.

Οι έμμεσες αναφορές στην αποδυνάμωση της Σοβιετικής Ενωσης, την Περεστρόικα και τον ρόλο που έπαιξε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αλλά και την καταφυγή των ανατολικογερμανών σε διαδηλώσεις κατά του σκληρού καθεστώτος, δίνουν μία πτυχή για τους λόγους που οδήγησαν στην πτώση του Τείχους, στις 9 Νοεμβρίου του 1989, στο «τοπίο μεταξύ του παλιού, που θέλουνε να το ξεφορτωθούνε, και του νέου, που δεν έχει ακόμα εγκατασταθεί, (που) είναι ένα τοπίο με συντρίμμια…» (σελ. 373).

Οι γρήγοροι ρυθμοί της αφήγησης, η οικονομία στον λόγο, οι αφηγηματικές διακλαδώσεις δίνουν μια ευρεία εικόνα ολόκληρης της γερμανικής κοινωνίας της εποχής, του χρονικού διαστήματος που προηγήθηκε της πτώσης του Τείχους, αλλά επιπλέον ρίχνουν φως και σε στιγμές μετά την ενοποίηση των δύο γερμανικών κρατών. Κι αυτό γίνεται χωρίς μεγαλοστομίες, χωρίς να πολιτικοποιείται ή κομματικοποιείται η στάση, με συγκρατημένο λόγο, ο οποίος παραθέτει και περιγράφει εύστοχα τα γεγονότα, δεν τα αναλύει και δεν τα ερμηνεύει.

Η μετάφραση αποδίδει τον ζωντανό αφηγηματικό ρυθμό, ενώ οι σημειώσεις είναι πλούσιες σε πληροφορίες. Χρειάζεται, όμως, να προσεχθεί η αρίθμησή τους σε ορισμένα σημεία.

«Το θρόισμα του χρόνου που έφευγε»

«…Ποιον ωφέλησε η σιωπή; Και ποιον ωφελεί όταν ανοίγει τώρα η πόρτα με τόσο μεγάλη καθυστέρηση; Τι θα γίνει αν πάρει ο άνεμος το φύλλο της πόρτας απ’ το χέρι κάποιου; Οι πεθαμένοι έχουνε όλο τον χρόνο του κόσμου, αλλά πόσο χρόνο έχουν οι ζωντανοί ν’ αντιμετωπίσουνε την αλήθεια χωρίς να τους καταπιεί;» (σελ.273)

«… Η μισή πόλη, στην οποία, αν κατέχεις τα σωστά χρήματα, αγοράζεις παντού τα πάντα, είναι απέναντι στην άλλη μισή, που η Καταρίνα τη γνωρίζει σε βάθος και σε κάθε τετραγωνικό εκατοστό της, κι ας είναι και στη χειρότερη συνοικία αξεπέραστα τιμημένη. Σπίτι της νιώθει η Καταρίνα στη λάθος πλευρά. Όχι στα δικά της μάτια αλλά στα μάτια του κόσμου, που ξαφνικά έχουνε στραφεί σ’ αυτή τη χώρα που 28 χρόνια κρυβότανε στο απάγκιο ενός Τείχους. Με το άνοιγμα του Τείχους το παρόν της πετάχτηκε σ’ αυτόν τον κόσμο σαν σε μια δυνατή αναρρόφηση, τις πρώτες ημέρες νόμιζε ότι κυριολεκτικά άκουγε το θρόισμα του χρόνου που έφευγε. Άραγε έφυγε μ’ ένα θρόισμα το παρόν οριστικά και αμετάκλητα; Και τι μένει πίσω;….» (σελ. 353)