Το ξεχασμένο σπίτι του Αρ. Προβελέγγιου

Ηρθαμε πρώτη φορά στη Σίφνο, μια ομάδα από το αρχιτεκτονικό περιοδικό «Τεύχος», το 1989. Μας φιλοξένησε στο σπίτι του στην Καταβατή ο Αριστομένης (Αρης) Προβελέγγιος. Ηταν το παραδοσιακό σπίτι της οικογένειάς του, με μια προσθήκη που είχε κάνει στο πνεύμα του μοντέρνου κινήματος. Το σπίτι ήταν ζωντανός οργανισμός, με εσωτερική αυλή, δώματα, ατελιέ, τραπεζαρία, κουζίνα, εσωτερική σκάλα, υπνοδωμάτια. Στο ατελιέ συζητούσαμε για το τοπίο της Σίφνου, βλέποντας την ομορφιά του από το παράθυρο και, παρατηρώντας το πόσο εύκολα θα μπορούσε να καταστραφεί εάν συνέχιζε να χτίζεται. Συζητήσεις όσο ποτέ επίκαιρες σήμερα. Ηρθαμε και ξανάρθαμε στο σπίτι. Σήμερα το σπίτι παραμένει κλειστό, εγκαταλελειμμένο, με εμφανή τα σημάδια της φθοράς του χρόνου αλλά και της εισβολής.

Ο αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, ποιητής και ζωγράφος Αριστομένης Προβελέγγιος (1914-1999) είχε καταγωγή από τη Σίφνο, όπου κατοικούσε εκεί για μεγάλα διαστήματα. Ηταν ανιψιός του ομώνυμου ποιητή και συνεργάτης του Le Corbusier (1946-51). Γνωστός για την πρωτοπόρα σκέψη και το συγγραφικό του έργο [Το πνεύμα της πόλης: δοκίμια πολεοδομικής σκέψης 1956-1967 (1974) και Ο οδοιπόρος προς την πηγή: κείμενα πολεοδομικού στοχασμού (1990)], είχε σημαντικό αρχιτεκτονικό έργο [πολυκατοικία στο Ιβρί (Ivry), Green Coast Hotel, οικεία γλύπτριας Ι. Σπιτέρη, μπαρ Au revoir κ.ά.] και συνέδεσε την αρχιτεκτονική με την τέχνη. Η Εθνική Πινακοθήκη είχε εκδώσει το ζωγραφικό του έργο (1982).

Παραδοσιακό και μοντέρνο

Το σπίτι που κληρονόμησε από την οικογένειά του χτίστηκε περίπου το 1870, με την προσθήκη που έγινε γύρω στο 1974 και ήταν ένα δωμάτιο και το ατελιέ στον όροφο. Εκανε εντύπωση η αρμονική σχέση ανάμεσα στο παραδοσιακό τμήμα του και το μοντέρνο. Σπίτι με φροντίδα, αγάπη, γεμάτο συναισθήματα. Ολόκληρο το σπίτι είχε μια ατμόσφαιρα ιδιαίτερη. Είχε πίνακες, βιβλία, πέτρες. Ο Αριστομένης Προβελέγγιος αγαπούσε ιδιαίτερα την αυλή και το ατελιέ.

Μετά τον θάνατο και της κόρης του, το σπίτι στην Καταβατή κληροδοτήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη παραμένοντας μέχρι σήμερα εγκαταλελειμμένο, παραδομένο στη φθορά. Μήπως θα έπρεπε να έχει ήδη αποκατασταθεί, να είναι επισκέψιμο, να μπορούσες να δεις το παλαιό σπίτι και τις επεμβάσεις ενός σημαντικού αρχιτέκτονα του μοντερνισμού; Να αποτελεί, ήδη, έναν χώρο ζωντανό πειραματισμού και έρευνας για την αρχιτεκτονική και την τέχνη;

Ομως φαίνεται, μέχρι στιγμής, ότι η Σίφνος γυρνάει τις πλάτες στην παρακαταθήκη του Αριστομένη Προβελέγγιου αλλά και στα χαρακτηριστικά που την έκαναν γνωστή στο παρελθόν, στην αρχιτεκτονική και στην τέχνη. Νησί ποιητών και ποιητριών, με πλούσια αρχιτεκτονική παράδοση και με πολλούς αρχιτέκτονες που την αγάπησαν και την ερεύνησαν, όπως ο Friedrich Chr. Wagner, η Αναστασία Τζάκου και άλλοι.

Το 2016 και στο πλαίσιο της ελληνικής συμμετοχής «ThisIsACo-op» στη 15η Biennale αρχιτεκτονικής στη Βενετία η Νομαδική Αρχιτεκτονική πραγματοποίησε στην Καταβατή τη δράση «Το σπίτι των επιθυμιών και των πόνων» παίρνοντας αφορμή από κείμενο του Αριστομένη που ήταν η ομιλία του στο 8ο Συνέδριο του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων το 1984. Στόχος αυτής της εκδήλωσης ήταν η άμεση επανάχρηση του σπιτιού και πώς θα μπορούσε η νέα χρήση να συμβάλει στην αρχιτεκτονική και στο τοπίο της Σίφνου.

Η Εθνική Πινακοθήκη

Εχουν περάσει από τότε 8 χρόνια. Το σπίτι εξακολουθεί να είναι εγκαταλελειμμένο και να καταστρέφεται, όπως τεκμηριώνεται και από τις πρόσφατες φωτογραφίες που συνοδεύουν το κείμενο (Αύγουστος 2024). Σε επικοινωνία με τη δήμαρχο Σίφνου Μαρία Ναδάλη μας είπε ότι είχε γίνει προγραμματική σύμβαση μεταξύ της Εθνικής Πινακοθήκης, όταν ήταν διευθύντρια η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, και του Δήμου Σίφνου, η οποία δεν προχώρησε. Η καθυστέρηση αυτή είναι αδικαιολόγητη και από τις δυο πλευρές, με εμφανείς τις επιπτώσεις της.

Χρειάζεται, επομένως, η Εθνική Πινακοθήκη και η νέα διευθύντρια Συραγώ Τσιάρα μαζί με τον Δήμο Σίφνου να διατυπώσουν άμεσα μια νέα πρόταση. Αποτελεί μια εξαιρετική ευκαιρία για δύο θεσμούς, ο ένας περιφερειακός και ο άλλος κεντρικός, να δοκιμάσουν νέα μοντέλα συνεργασίας και να βρουν αυτή τη φορά λύση για το σπίτι του Αριστομένη Προβελέγγιου.

Μια ομάδα αρχιτεκτόνων που σχετίζεται με τη Σίφνο ενδιαφέρεται άμεσα και ανησυχεί, καθώς έχει ιδιαίτερη σημασία για την αρχιτεκτονική σκέψη και πράξη, την τέχνη και τη μνήμη του Αριστομένη Προβελέγγιου, το να γίνει το σπίτι επισκέψιμο και πυρήνας πειραματισμού και έρευνας για τη Σίφνο, τις Κυκλάδες. Για την αρχιτεκτονική παγκοσμίως.

Ο Νίκος Καζέρος και η Ελένη Τζιρτζιλάκη είναι αρχιτέκτονες