Οι πισίνες των συμβολισμών και των ανατροπών

^«Δεν υπάρχει τίποτα πιο κενό από μια άδεια πισίνα» έγραφε ο Ρέιμοντ Τσάντλερ σε μια νουάρ ιστορία του απαξιώνοντας αυτή τη διαδρομή πόθου που φτάνει στην απόρριψη. Στην αρχαιότητα οι χώροι συγκέντρωσης του υδάτινου στοιχείου χρησιμοποιήθηκαν για λουτρά ευεξίας, ίασης, δεξαμενές τέλεσης θρησκευτικών τελετών, εκγύμνασης, κοινωνικής συναναστροφής. Στο πέρασμα των χρόνων ο οριοθετημένος και γεωμετρικός χώρος εξελίχθηκε σε ένα υποβλητικό αρχιτεκτονικό στοιχείο. Στην ακμή των νεωτερικών χρόνων η πισίνα ήταν o κατεξοχήν χώρος εφαρμογής των νέων θεωριών που συνέδεαν την άθληση του σώματος με την ανανέωση του πνεύματος. Με τον Λε Κορμπιζιέ να απογειώνει τα μοντερνιστικά ουτοπικά οράματα χτίζοντας την πισίνα στην ταράτσα της πανύψηλης πολυκατοικίας στη Μασσαλία, στη Cité Radieuse. Αργότερα και η ελληνική αρχιτεκτονική στις κορυφαίες στιγμές της τη δεκαετία του ’60 θα περικλείσει στις πισίνες των ιδιωτικών κατοικιών τα στοιχεία ένδειξης οικονομικής ευμάρειας και κοινωνικού κύρους των ιδιοκτητών τους. Και ως σύμβολο ελευθερίας, επιθυμίας, ηδονισμού αλλά και συγκρούσεων ο κινηματογράφος θα προσεγγίσει τη γαλάζια διάφανη επιφάνεια του προνομιακού σημείου για να καταγράψει με πολλά πλάνα τη ζωτικότητα αλλά και τη νεκρική παρακμή της ανθρώπινης κατάστασης.

Αν υπάρχει ένας τόπος που ο κινηματογράφος έχει υποβάλει τις πιο εκπληκτικές σημασιολογικές, συμβολικές και μεταφορικές ανατροπές, αυτός είναι αναμφίβολα η πισίνα, αναφέρει το ιταλικό αρχιτεκτονικό περιοδικό «Domus». Εκεί, στα διαυγή νερά της πισίνας του Waldhaus Flims Wellness Resort στο ελβετικό καντόνι Γκράουμπίντεν, ο Μάικλ Κέιν και ο Χάρβεϊ Καϊτέλ διαλογίζονται για τη ζωή κοιτάζοντας εκστασιασμένοι το σώμα της Μανταλίνα Γκενέα καθώς γλιστράει ήρεμα μέσα στο ίδιο νερό στο οποίο είναι βυθισμένοι στην ταινία «Νιότη» (Youth, 2015) του Πάολο Σορεντίνο. Αλλά είναι επίσης σε μια πισίνα όπου επιπλέει το πτώμα ενός νεαρού άνδρα, ενός επίδοξου σεναριογράφου, με δύο σφαίρες στην πλάτη και μία στο στομάχι στην αρχή της ταινίας «Η Λεωφόρος της Δύσης» (Sunset Boulevard, 1950) του Μπίλι Γουάιλντερ.

Σχεσιακοί πειραματισμοί. Το εμβληματικό παράδειγμα μιας πισίνας με ερωτική επίδραση προβάλλει στην ταινία «Η Πισίνα» (La Piscine, 1969) του Ζακ Ντερέ. Με τους Αλέν Ντελόν, Ρόμι Σνάιντερ, Μορίς Ρονέ και Τζέιν Μπίρκιν να εμπλέκονται σε ένα παράξενο κουαρτέτο σχέσεων σε μια βίλα με πισίνα στη Γαλλική Ριβιέρα, ανάμεσα σε μαυρισμένα σώματα, υφέρπουσες επιθυμίες και δολοφονικές ορμές.

Σαν ριμέικ αυτής της ταινίας του Ντερέ, το «Κάτω από τον ήλιο» (A Bigger Splash, 2015) του Λούκα Γκουαντανίνο αναδιατυπώνει το ηδονικό λαϊφστάιλ με σύγχρονες αισθητικές επισημάνσεις και συμπληρώνει τα πλάνα της πισίνας αντλώντας έμπνευση από έναν διάσημο πίνακα του Ντέιβιντ Χόκνεϊ με τον ίδιο τίτλο. Στον πίνακα του Χόκνεϊ μια τυπική καλιφορνέζικη πισίνα απεικονίζεται με ένα υπερρεαλιστικό, αποξενωτικό βλέμμα. Δεν υπάρχει ανθρώπινη παρουσία, παρά μόνο μια λευκή βουτιά που αφρίζει το γαλάζιο νερό της πισίνας, υποδηλώνοντας ότι κάποιος, ίσως, μόλις βούτηξε μέσα. Ο Γκουαντανίνο φιλμάρει την ταινία στο ηφαιστειογενές ιταλικό νησί της Παντελερία σε ένα dammuso (μια χαρακτηριστική κατοικία της περιοχής) όπου σε ένα είδος ανεσταλμένου χρόνου οι σχέσεις γύρω από την πισίνα στο «A Bigger Splash» αμφισβητούνται.

Η πισίνα γίνεται ένα είδος πηγής επιθυμίας. Μεταφέρει την επιθυμία των χαρακτήρων στο ασυνείδητο με το φιλόξενο υγρό της. Αυτό συμβαίνει στην ταινία του Φρανσουά Οζόν «Η πισίνα» (Swimming Pool, 2003), η οποία υφαίνει έναν λεπτό ιστό επιθυμιών και αποπλανήσεων ανάμεσα σε μια πενηντάχρονη συγγραφέα σε δημιουργική κρίση (την υποδύεται η Σαρλότ Ράμπλινγκ) και την εικοσάχρονη κόρη του εκδότη (Λουντιβίν Σανιέ) δίπλα σε μια πισίνα σε μια βίλα στη Νότια Γαλλία. Είναι σαν η πισίνα να διευκολύνει τη ρευστοποίηση των ρόλων, τη ρευστότητα των επιθυμιών και τον νομαδισμό της ταυτότητας και της σεξουαλικότητας.

Υπαρξιακές καταβυθίσεις. Στον «Κολυμβητή» (The Swimmer, 1968) του Φρανκ Πέρι, βασισμένο σε ένα διάσημο διήγημα του Τζον Τσίβερ, ο Μπαρτ Λάνκαστερ υποδύεται έναν άνδρα που έχει χάσει τον εαυτό του και αποφασίζει, ένα ζεστό καλοκαιρινό απόγευμα, να κολυμπήσει στο σπίτι του μέσα από όλες τις πισίνες των κοντινών επαύλεων, που κατοικούνται από εκείνους που κάποτε τον γνώριζαν. Πισίνα προς πισίνα, αυτός ο νόστος, το ταξίδι της επιστροφής, είναι μια ευκαιρία για μια πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση με τον εαυτό του και το υπαρξιακό και συναισθηματικό παρελθόν του.

Στην πρώτη ταινία της τριλογίας του Κριστόφ Κισλόφσκι «Τρία Χρώματα: Μπλε» (Trois Couleurs: Bleu, 1993) υπάρχει παρόμοια ένταση. Η Ζιλί (Ζιλιέτ Μπινός), η οποία έχει χάσει τον σύζυγο και την κόρη της σε ένα τραγικό δυστύχημα και έχει να αντιμετωπίσει το παρελθόν της και τη ζωή που συνεχίζεται, βυθίζεται συχνά στο γαλάζιο νερό μιας πισίνας αναζητώντας τη λήθη και ένα είδος εξαγνισμού από τον πόνο, μια κατάσταση αναισθησίας, σχεδόν μια επιστροφή στη μήτρα. Αντίθετα, στο «Giulia Doesn’t Date at Night» (2009) του Τζουζέπε Πιτσόνι, μια κλειστή πισίνα είναι ο τόπος συνάντησης δύο χαμένων ψυχών, ενός επιτυχημένου συγγραφέα που θέλει να μάθει κολύμπι και μιας μυστηριώδους δασκάλας που δεν μπορεί να βγει έξω τη νύχτα και μοιάζει να βρίσκει τον εαυτό της μόνο στο νερό και στην κολύμβηση. Ακόμα και στην ταινία «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» (Romeo+Juliet, 1997) του Μπαζ Λούρμαν η πισίνα είναι ο χώρος συνάντησης για τους δύο άτυχους εραστές (Λεονάρντο Ντι Κάπριο και Κλερ Ντέινς), οι οποίοι βρίσκουν ο ένας τον άλλον πλημμυρισμένοι πάθος και αγνότητα.

Σύμβολα κύρους. Στην ταινία «Ο θείος μου» (Mon Oncle, 1958) του Ζακ Τατί, η υπερσύγχρονη και μινιμαλιστικού σχεδιασμού βίλα της οικογένειας Αρπέλ διαθέτει μία μικρή, ορθογώνια, γεωμετρική πισίνα, σε απόλυτη συμφωνία με την τακτοποιημένη και ορθολογιστική αισθητική του σπιτιού που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Ζακ Λαγκράνζ. Κατασκευασμένη με υλικά της δεκαετίας του 1950, αποτελεί περισσότερο σύμβολο κύρους παρά λειτουργικό χώρο, αφού οι ένοικοι σπάνια τη χρησιμοποιούν για κολύμπι.

Μια άλλη χαρακτηριστική πισίνα βρίσκεται στην ταινία του Κέρτις Χάνσον «Λος Αντζελες, Εμπιστευτικό» (L. A. Confidential, 1997), βασισμένη στο νουάρ μυθιστόρημα του Τζέιμς Ελροϊ. Η πρωτοποριακή βίλα ενός από τους χαρακτήρες της ταινίας, το Lovell Health House, είναι σχεδιασμένη από τον μοντερνιστή αρχιτέκτονα Ρίτσαρντ Νέουτρα. Μοιάζει με πλοίο που έχει προσαράξει σε έναν καταπράσινο λόφο του Λος Αντζελες και η πισίνα του είναι σχεδόν απορροφημένη από την πλατφόρμα των θεμελίων του σπιτιού, ένα εξαιρετικό παράδειγμα ενσωμάτωσης ενός μοντερνιστικού έργου στο περιβάλλον.

Η πισίνα που συμβολίζει τον ηδονισμό, την πολυτέλεια και την επιπολαιότητα βρίσκεται στη βίλα που σχεδίασε ο αμερικανός αρχιτέκτονας Τζον Λάουτνερ και συμπρωταγωνιστεί στην ταινία «Ο Μεγάλος Λεμπόφσκι» (The Big Lebowski, 1998) των αδελφών Κοέν. Εκεί ο Dude (Τζεφ Μπρίτζες) πηγαίνει να συναντήσει έναν παραγωγό πορνογραφικών ταινιών.

Αλησμόνητη είναι και η πρώιμα σχεδιασμένη έξυπνη πισίνα της πολυτελούς καλιφορνέζικης βίλας στη σπαρταριστή ταινία του Μπλέικ Εντουαρντς «Το πάρτι» (The Party, 1968), όπου ένας άγριος και καταστροφικός Πίτερ Σέλερς ανατρέπει σώματα, αντικείμενα και όνειρα μεγαλείου.

Υπάρχει η πισίνα γύρω από την οποία λαμβάνει χώρα το ξέφρενο πάρτι στην πισίνα του «Λύκου της Γουόλ Στριτ» (The Wolf of Wall Street, 2013) του Μάρτιν Σκορτσέζε, αλλά και του «Υπέροχου Γκάτσμπι» (The Great Gatsby, 2013) του Μπαζ Λούρμαν. Οπως και η πισίνα όπου αράζει ο Ντάστιν Χόφμαν πρωταγωνιστής στην ταινία «Ο Πρωτάρης» (The Graduate, 1967) του Μάικ Νίκολς και εκείνη όπου η Ραμόνα (Σαμπρίνα Φερίλι) επιπλέει χαλαρά στην «Τέλεια Ομορφιά» (La Grande Bellezza, 2013) του Πάολο Σορεντίνο.

Κοινωνικές προεκτάσεις. Από την άλλη πλευρά, η φουσκωτή πισίνα στο «Bad Tales» (2020) των αδελφών Νταμιάνο και Φάμπιο Ντ’ Ινοσέντζο, την οποία μαχαιρώνει και ξεφουσκώνει ο άνεργος πατέρας, ο οποίος στη συνέχεια ρίχνει την ευθύνη στους Τσιγγάνους ή στους ζηλιάρηδες γείτονες, συμβολίζει τα ματαιωμένα όνειρα μιας μικροαστικής τάξης που καταρρέει σταδιακά στην ανούσια ζωή και σε μια ασταμάτητη αυτοκαταστροφική παρόρμηση.

Η πισίνα μπορεί επίσης να αποκτήσει αρνητικές, ακόμα και θανατηφόρες συνδηλώσεις. Το δείχνει η αρχή του «Io sono l’abisso» (2022) του Ντονάτο Καρίζι, σε μια εγκαταλελειμμένη πισίνα, με στάσιμο νερό γεμάτο με νεκρά φύλλα, όπου μια αφύσικη μητέρα προσπαθεί να πνίξει το αγοράκι της. Επίσης σε μια πισίνα άδεια και χωρίς νερό αυτοκτονεί ένας από τους πρωταγωνιστές του τρίτου επεισοδίου στη νέα ταινία του Γιώργου Λάνθιμου «Ιστορίες καλοσύνης» (Kinds of Kindness, 2024). Και στην πισίνα του «Κυνόδοντα» (2009) ο έλληνας σκηνοθέτης κινηματογράφησε αντίστοιχα τις ανοίκειες σκηνές οικογενειακής αρμονίας προοιωνίζοντας το δραματικό τέλος.