Τα μικρά και μεγάλα πάθη {LF}των καθημερινών ανθρώπων

Το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου βρίσκει τη Μεγάλη Βρετανία νικήτρια μεν αλλά με ένα τεράστιο κόστος σε ανθρώπινες ζωές, στην οικονομία και στις υποδομές που νομοτελειακά και αυτόματα οδήγησε στο τέλος της βρετανικής αυτοκρατορίας και στη μείωση της επιρροής της στην παγκόσμια σφαίρα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες λαμβάνουν τον ρόλο του ηγέτη απ΄ το χέρι ουσιαστικά του Γεωργίου ΣΤ’ ο οποίος λίγο αργότερα θα πεθάνει αφήνοντας πίσω του την κόρη του Ελισάβετ για να επωμισθεί από μικρή σχετικά ηλικία έναν ρόλο εντελώς διαφορετικό από ό,τι θα φανταζόταν κανείς λίγα χρόνια πριν.  Αυτή είναι μια αλλαγή για ολόκληρη την αυτοκρατορία και τους ανθρώπους της, μα μια αλλαγή που νιώθουν και οι ίδιοι που συμμετέχουν σ’ αυτήν να συντελείται και να αφήνει πίσω τη βικτωριανή αρτηριοσκληρωτική σκέψη προς όφελος της επιστήμης, της τεχνολογίας, της τέχνης και κατ’ επέκταση της καθημερινής ζωής.

«Η παρθένος στον κήπο» της AS Byatt είναι το πρώτο βιβλίο μιας τετραλογίας που ακολουθεί μια γυναίκα, τη Frederica Potter, από τα εφηβικά της χρόνια ως την όψιμη ηλικία καθώς προσπαθεί να χαράξει τον ρόλο της στη μικρή και μεγάλη κοινωνία της Βρετανίας. Σε όλα τα βιβλία της τετραλογίας είναι φανερό πως η Byatt προσπαθεί να γράψει για την εξελισσόμενη κοινωνία αλλά στηριζόμενη στους μικρούς ρόλους των ανθρώπων που ζουν τις δικές τους ζωές και τα δικά τους πάθη, κάποιες φορές παρασυρμένοι ως καρυδότσουφλα στη θάλασσα των αλλαγών – ή του συντηρητισμού – μα κάποιες φορές ορίζοντας οι ίδιοι την αναταραχή που θα ακολουθήσει.

Σ’ αυτό το πρώτο βιβλίο βρίσκουμε τη Frederica ως έφηβη να τελειώνει το σχολείο και να ετοιμάζεται για τις σπουδές της μα και για όλα όσα θα ακολουθήσουν στη συνέχεια της ζωής της. Το εφηβικό πάθος της Frederica για ζωή, έρωτα, τέχνη, ξεχειλίζει στις σελίδες της Byatt  ως μια γνώριμη σε όλους μας επανάσταση στον τρόπο που οι νέοι άνθρωποι (πρέπει να ) αντιμετωπίζουν τη συνέχεια που έρχεται. Ταυτόχρονα ένα πλήθος χαρακτήρων την περιστοιχίζουν είτε προσπαθώντας να περιορίσουν την ορμή της ζωής της και να την προσγειώσουν, είτε να τη βοηθήσουν – είτε απλώς να ζήσουν τις δικές τους ζωές με τα δικά τους προβλήματα και τις δικές τους αλλαγές στον κόσμο τους. Η αποτύπωση των χαρακτήρων είναι από τα δυνατά σημεία της Byatt και στο πλαίσιο του μυθιστορήματος βρίσκει τον καμβά να σχεδιάσει με έντονο και βαθύ τρόπο πρόσωπα και χαρακτήρες που μια τρισδιάστατη μορφή που θυμίζει εν πολλοίς μυθιστορήματα από τη ρεαλιστική ρωσική λογοτεχνία του 19ου αιώνα μα φυσικά και απ΄ τη βικτωριανή αγγλική λογοτεχνία.

Η βασίλισσα και ο κήπος

Το μυθιστόρημα αναπτύσσεται στηριζόμενο σε 4 εικονογραφικά μοτίβα που το διατρέχουν κατά μήκος και πλάτος: Πρώτα η σύνδεση με την εικόνα της Ελισάβετ Ι, την παρθένο βασίλισσα που αποτελεί κέντρο για την παρθένο Frederica ως μια δυναμική γυναίκα που βρίσκεται στο προσκήνιο και λειτουργεί ως αντίστιξη στη σύγχρονη εποχή. Σε δεύτερο επίπεδο ο κήπος – που υπάρχει και στον τίτλο – λειτουργεί ως σύμβολο ανάπτυξης και γονιμότητας, μα και τονίζει την εσωτερική κλειστή ζωή των προσώπων σε σύνδεση με τον συντηρητισμό του παρελθόντος. Το τρίτο μοτίβο αφορά στις θρησκευτικές και μυθολογικές αναφορές που είναι διάσπαρτες στο βιβλίο, ξεκινώντας ακόμη και από την έννοια της «παρθένου» του τίτλου. Τα στοιχεία και οι αναφορές είναι συνυφασμένες  με τις πνευματικές αναζητήσεις της θεολογίας και της μυθολογίας των χαρακτήρων, οι οποίοι εμπλουτίζουν περαιτέρω το συμβολικό τοπίο του κειμένου. Τέλος η Byatt διανθίζει την αφήγηση με αναφορές σε διάφορα έργα τέχνης και λογοτεχνίας, τα οποία είναι φορτωμένα με εικονογραφική σημασία. Αυτές οι νύξεις χρησιμεύουν όχι μόνο ως πολιτισμικά σημεία επαφής, αλλά και εμβαθύνουν τα θεματικά ρεύματα που διατρέχουν το μυθιστόρημα, προσθέτοντας επίπεδα νοήματος που αντηχούν με τις ιστορικές και προσωπικές αφηγήσεις των χαρακτήρων.

Ως αποτέλεσμα, η γραφή της Byatt είναι πυκνή και αλληγορική σε όλο το φάσμα της ανάπτυξης του βιβλίου κι αυτό ίσως σε κάποιους αναγνώστες να θεωρηθεί υπερβολικό. Η σύνδεση – μα και σύγκρουση κάποιες φορές – στιγμιότυπων της καθημερινής ζωής των προσώπων με φιλοσοφικές αναφορές, σίγουρα δεν είναι για όλους αλλά σίγουρα για έναν λίγο πιο υποψιασμένο αναγνώστη θα προσφέρουν πολλές ώρες σκέψης και προσωπικής αναζήτησης. Η σημερινή εποχή μπορεί να μην είναι ίδια με το 1953 του βιβλίου, όμως οι βασικές αρχές της σκέψης και της αλλαγής των ανθρώπων παραμένουν απαράλλαχτες και αυτό είναι που κάνει το βιβλίο σύγχρονο και επίκαιρο.

Εν κατακλείδι «Η παρθένος στον κήπο» είναι ένα πολύπλοκο μα και εξαιρετικά απολαυστικό μυθιστόρημα που χαίρομαι πολύ που πλέον έχουμε σε ελληνική μετάφραση. Ελπίζω να δούμε σύντομα και τα υπόλοιπα τρία βιβλία της τετραλογίας και να ζήσουμε τη συνέχεια της ζωής της Frederica Potter και του κύκλου της.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο «Οι εξισώσεις» κυκλοφορεί απ΄ τις εκδόσεις Gutenberg.