Για την ανανέωση {LF}της σοσιαλιστικής πολιτικής

Για όσους δεν τη γνωρίζουν ήδη, η Σαντάλ Μουφ, βελγίδα ακαδημαϊκός και πολιτική φιλόσοφος, είναι κυρίως γνωστή για την υπεράσπιση ενός λαϊκισμού από αριστερή σκοπιά, για τον μετα-μαρξισμό της, όπως επίσης και για την έννοια της «μετα-πολιτικής» (βλ. και το προηγούμενο σημείωμα του «Βιβλιοδρομίου» από τον Γιώργο Σιακαντάρη, 20/7/2024). Μετα-πολιτική, σύμφωνα με τη Μουφ, είναι η συναίνεση στην απουσία εναλλακτικών, με την πολιτική να μετατρέπεται σε ζήτημα απλής «διαχείρισης». Οσο για τον λαϊκισμό, υποστηρίζει πως οι εκπρόσωποι των «προοδευτικών» πολιτικών δυνάμεων οφείλουν να μην τον καταδικάζουν συλλήβδην, αλλά να υιοθετούν επιλεκτικά τμήματά του, δίνοντάς τους το κατάλληλο ιδεολογικό περιεχόμενο. Διότι ο κύριος ιδεολογικός αντίπαλος στην εποχή μας, τονίζει, δεν είναι οι δεξιοί λαϊκιστές και εθνικιστές, αλλά οι νεοφιλελεύθερες ολιγαρχίες και ελίτ με τους δικούς τους υποστηρικτές και θιασώτες.

Η ιδεολογία του «κτητικού ατομικισμού» (possessive individualism, ο όρος έχει προταθεί από τον καναδικής καταγωγής πολιτικό επιστήμονα C.B. Macpherson), που ήταν εξαρχής συνυφασμένη με τον καπιταλισμό στην ουσία του, είχε ελεγχθεί και περιοριστεί την εποχή της σοσιαλδημοκρατικής συναίνεσης με τις εργατικές διεκδικήσεις και τον σχηματισμό του κράτους πρόνοιας (μιλάμε για την περίοδο από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι περίπου τις αρχές της δεκαετίας του 1970), όμως κατά τη δεκαετία του 1980 επανήλθε με όλη της την «αγριότητα».

Η πρώην βρετανίδα πρωθυπουργός Μάργκαρετ Θάτσερ και ο πρώην αμερικανός πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν εξέφρασαν αυτή την «ανάκτηση» εκ μέρους των καπιταλιστικών δυνάμεων ενάντια στην προσωρινή συνθήκη ειρήνης μεταξύ μεγάλου κεφαλαίου και εργασίας. Παρότι οι πολιτικές αυτές προβάλλονταν σαν απελευθέρωση από την «τυραννία» του κράτους, όταν εφαρμόστηκαν δεν δίστασαν να καταφύγουν σε ισχυρές πρακτικές κρατικής καταστολής έναντι των αντιπάλων τους.

Ωστόσο, ο νεοφιλελευθερισμός δεν έχει μία μόνο μορφή. Υπάρχουν πολλοί «νεοφιλελευθερισμοί», μας λέει η Μουφ. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, ορισμένοι εξ αυτών να ενδύονται τον μανδύα της Αριστεράς. Ενα τέτοιο παράδειγμα ήταν ο πρώην βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ. Με τον ίδιο τρόπο που ενσωμάτωσε κάποτε ορισμένες πτυχές της αντικουλτούρας, ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός κατόρθωσε τελικά να συνταιριαστεί ακόμη και με αναδιανεμητικές οικονομικές πολιτικές. Η πανδημία, μας λέει η Μουφ, συνετέλεσε στην ανάδυση ενός νέου νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος διαθέτει αυταρχικό χαρακτήρα.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως έχουν δίκαιο οι διανοούμενοι τύπου Αγκάμπεν, στο ότι τάχα η πανδημία ήταν «κατασκευασμένη». Σημαίνει απλώς ότι οι νεοφιλελεύθερες ελίτ επιχείρησαν να την αξιοποιήσουν προς όφελός τους. Σήμερα, βρισκόμαστε ενώπιον μιας έκτακτης κλιματικής κρίσης και των σοβαρών κοινωνικοοικονομικών συνεπειών μιας υγειονομικής κρίσης. Σε αντίθεση με όσους πιστεύουν ότι η πρόσφατη πανδημία του κορωνοϊού επιδείνωσε τις ανισότητες και ότι μέλλει να σημάνει το τέλος του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, η Μουφ προβλέπει με απαισιοδοξία ότι ίσως η πανδημία να του δώσει παράταση ζωής.

Συγκεκριμένα, η ενίσχυση της κρατικής καταστολής σε συνδυασμό με την αύξηση του ρόλου των ψηφιακών μέσων έφερε μια νέα μορφή μετα-πολιτικής, που είναι γνωστή ως «τεχνολογικός διευθετισμός» (technological solutionism, κατά τον λευκορώσο συγγραφέα Εβγκένι Μορόζοφ). Στην περίοδο του εγκλεισμού, οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες-κολοσσοί σαν την Amazon, την Google και την Apple διεύρυναν σημαντικά τα κέρδη τους, με αποτέλεσμα να επιδιώκουν τώρα την επέκταση του ελέγχου τους και σε μια σειρά από άλλους τομείς. Ετσι, ο νεοφιλελευθερισμός δεν αποκλείεται να έχει κερδίσει μια πίστωση χρόνου.

Πάντως, η υπονόμευση της οικονομικής ισότητας είναι βαθιά αντιδημοκρατική. Η Μουφ καλεί, λοιπόν, την Αριστερά στη συγκρότηση ενός προοδευτικού λαϊκισμού που θα συμπεριλαμβάνει τον φεμινισμό, τον αντιρατσισμό και τα δικαιώματα της κοινότητας ΛΟΑΤΚΙ, διευρύνοντας το πεδίο της «εργατιάς», το ισοδύναμο της οποίας στον εικοστό πρώτο αιώνα είναι και οι ανήκοντες στις ομάδες αυτές.

Ούλριχ Μπεκ

Ο δεύτερος διανοούμενος για το βιβλίο του οποίου θα μιλήσουμε εδώ είναι ο Ούλριχ Μπεκ, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς κοινωνιολόγους του καιρού μας, που χρωστούσε τη φήμη του προπαντός στην καινοτόμα θεωρία του περί «κοινωνίας της διακινδύνευσης». Οπως και η Μουφ, και σε αρμονία με τον τίτλο του βιβλίου του, ο Μπεκ προωθεί την ανανέωση της σοσιαλιστικής πολιτικής, υποστηρίζοντας την προσαρμογή της στις νέες συνθήκες.

Στην κοινωνιολογία, υποστηρίζει, δεν διαθέτουμε ένα βασικό μοντέλο-υπόδειγμα (με την κυριολεκτική σημασία του όρου), όπως λόγου χάρη έχουν οι φυσικές επιστήμες ή ακόμη και τα οικονομικά. Στην κοινωνιολογία, τη θέση του μοντέλου-υποδείγματος την ενέχουν οι κλασικοί, οι «πατέρες» της κοινωνιολογίας. Πρόκειται για τους Ντιρκέμ, Μαρξ, Βέμπερ, Ζίμελ.

Αυτοί στάθηκαν αληθινά διορατικοί στις έρευνές τους και κατόρθωσαν να ανοίξουν τον δρόμο στην κατανόηση των κοινωνικών φαινομένων. Γι’ αυτό οι κοινωνιολόγοι τείνουν να στηρίζονται ακόμη στα δικά τους θεμέλια, ακολουθώντας για ερευνητική τους «πυξίδα» μια συγκεκριμένη ερευνητική «σχολή». Το βασικό πρόβλημα που δημιουργεί αυτή η προσήλωση στους κλασικούς θεωρητικούς, σύμφωνα με τον Μπεκ, είναι ότι αυτά τέθηκαν στην εποχή της νεωτερικότητας, με την εκβιομηχάνιση και την ανάδυση του εθνικού κράτους. Και αυτό ισχύει, φυσικά, και για τον Μαρξ, τον οποίο μια χειραφετητική πολιτική οφείλει να «υπερβεί» με γόνιμο τρόπο.

Πράγματι, ξέρουμε ότι η επιστημονική κοινωνιολογία γεννήθηκε από την επιθυμία να κατανοηθούν οι κοινωνικές μεταβολές που συντελέσθηκαν κατά τους νεότερους χρόνους στη Δύση. Αυτή η εποχή έχει πια περάσει. Σήμερα, βιώνουμε ήδη την εποχή της ύστερης νεωτερικότητας, μια περίοδο που σχετίζεται σε ουσιαστικά σημεία με τη νεωτερικότητα, δεν ταυτίζεται όμως μαζί της.

Οι κλασικοί θεωρητικοί κοινωνιολόγοι συγκρότησαν τις μεγάλες θεωρίες τους παρατηρώντας τις κοινωνίες τις οποίες οι ίδιοι είχαν ενώπιόν τους. Σήμερα, όμως, ζούμε στη φάση όπου η προσήλωση στο έθνος-κράτος παραμερίζεται. Τη θέση του παίρνει για τα καλά ο κοσμοπολιτισμός. Ο Μπεκ προειδοποιεί ότι όλα αυτά δεν σημαίνουν τον επικείμενο «θάνατο» της κοινωνιολογίας ως επιστήμης, αλλά τον μετασχηματισμό της.

Η θεωρία της ύστερης νεωτερικότητας δεν πρέπει να ταυτίζεται, όμως, με τη φιλοσοφία των μεταμοντερνιστών. Αμφότεροι, βέβαια, συμφωνούν πως ζούμε σε μια εποχή σχετικοποίησης, υπέρβασης και πολλαπλασιασμού των κάθε λογής «συνόρων» (δεν εννοούνται εδώ μόνο τα κρατικά σύνορα, αλλά και τα «σύνορα» μεταξύ ζωής και θανάτου, καθώς και διάφορα άλλα). Η διαφορά τους είναι ότι ο ενώ μεταμοντερνισμός βλέπει αυτή τη νέα τροπή με θετική και πανηγυρική διάθεση, ο Μπεκ προειδοποιεί, μεταξύ άλλων, για τα προβλήματα που αυτή η νέα κατάσταση δημιουργεί στα ανθρώπινα όντα. Οι μεταμοντερνιστές φιλόσοφοι τονίζουν τις ασυνέχειες της νεωτερικότητας από τη μετα-νεωτερικότητα, ο μπεκ όμως δείχνει το πώς η μια είναι η περαιτέρω εξέλιξη και όχι η αναίρεση της άλλης. Αν η κλασική κοινωνιολογία γεννήθηκε από την έντονη επιθυμία κάποιων ανθρώπων να συλλάβουν τις ιδιαιτερότητες που κόμιζαν οι νεότεροι χρόνοι σε σχέση με όλες τις προγενέστερες εποχές, η θεωρία του Μπεκ εδραιώνεται στην επιθυμία να ξεπεραστούν τέτοιες (πολύτιμες, για τον ίδιο) συνεισφορές, για να κατανοηθεί η νέα εποχή που έρχεται και που βρίσκεται πέραν των νεότερων χρόνων, αλλά που, σε τελική ανάλυση, αποτελεί επίσης το εντυπωσιακό «αποκορύφωμά» τους.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας