Για τη Δήμητρα Χριστοδούλου

Λουλούδια χρώμα μπλε

στόματα κοιμισμένα

ύπνος του βάθους

Κι εσύ αγράμπελη

τούφες-τούφες

μιλώντας για την απουσία
στον περαστικό

Ph. Jaccottet

Το σχόλιο αυτό για την ποιήτρια Δήμητρα Χριστοδούλου, προστατευμένο κάτω από το πυκνό ποίημα του Jaccottet και αφημένο στο έλεος της εφημερίας του εντύπου, να μην ξενίσει τον αναγνώστη όταν νιώθει πως τον αποξενώνει από την ποίηση η λογοτεχνική θεωρία. Συμβαίνει το αντίθετο. Το ποίημα γράφεται μόνον όταν μια «διαρρύθμιση» (μια έννοια φέρ’ ειπείν) αυξήσει το βιωματικό του προηγούμενο και διευρύνει τις διαστάσεις της πρόσληψής του προ-καλώντας τις εσωτερικές, α-σήμαντες εντάσεις να σημανθούν επιφανειακά από λαμπρά σημαίνοντα και απροκάλυπτες, ακαριαίες λέξεις, απονευρώνοντας έτσι το κούφιο δόντι εκείνου του ανόητου με το: «τι ήθελε να πει ο ποιητής;», σαν πρόσχημα της αγραμματοσύνης του.

Οχι, λοιπόν, «τι λέει ο ποιητής», αλλά με τι «λειτουργεί» το ποίημα, σε ποιες πολλαπλότητες οδηγεί, σε σημείο μάλιστα του ίδιου του αφανισμού του (η ενδεικτική περίπτωση του Τσέλαν). Ή, επιπλέον, σε τι τροπές-μετατροπές του σε πεζό, σε παράγγελμα ή ακόμη και σε παραλήρημα: εκείνη την έκρηξη των ετερογενών σειρών, την περίφημη «γραμμή φυγής» προς την τρέλα του Χαίλντερλιν και του Αρτώ.

Προς ένα σώμα δηλαδή «χωρίς όργανα», άντερα και συκώτια σαν αυτά που μου «γυρίζουν» όταν παρακολουθώ μέρα με τη μέρα τι γίνεται στο «σινάφι». Κι ας λέει ό,τι θέλει ο Πατρίκιος: «Ποιητής είσαι όταν σε αναγνωρίσει το σινάφι».

Σε ό,τι με αφορά αξίζει να προσθέσω – για το «σινάφι» – πως προϋπήρξα με το σώμα μου ποιητής, πολύ πριν η θεωρία της λογοτεχνίας προετοιμάσει την κινούμενη άμμο όπου στέκομαι για τη ρητορική (ποιητική) της ανάγνωση και την ανατροπή της στην κλεψύδρα του χρόνου κόκκο τον κόκκο.

Για να φτάσω όμως στο παρηγορητικό εκείνο συμπέρασμα του Ναμπόκοφ (βλ. «Χλωμή φωτιά», μετάφραση Κατερίνας Ρουκ): «Ολα τα λέω ποίηση και πια δεν νευριάζω», και για να προτείνω με τη σειρά μου τη δύσκολη εμπέδωσή του, θα όφειλα να αναλογιστώ αν όντως γίνεται να μη νευριάζει κανείς με όσα συμβαίνουν στο λογοτεχνικό παλκοσένικο. Πράγμα που σημαίνει ότι όποιος κατάλαβε τον Ναμπόκοφ θα έπρεπε μετά να με καθησυχάσει από τα νεύρα και την αγωνία της επίδρασης από προδρόμους αλλά και από τα διαταρακτικά αναγνώσματά μου, όπως η ποίηση της Χριστοδούλου. Την παρακολουθώ από το 1974. Θα τον παρακαλούσα επίσης να με απαλλάξει από εκείνο το αναθεματισμένο «double bind» (διπλή δέσμευση) που με ταλανίζει: «όσο περισσότερο ποιητικά γράφουμε, τόσο σκεφτόμαστε πιο θεωρητικά». Θα άξιζε επίσης τον κόπο να με βεβαιώσει, η ίδια η Χριστοδούλου (το έπραξε ήδη και την ευχαριστώ), αν και κατά πόσο μια τέτοια αμφίδρομη απόφανση («όσο, όσο»),  με/μας οδηγεί στον θρίαμβο και όχι στην ήττα της γραφής μας.

Η Χριστοδούλου, η εύθραυστη και γι’ αυτό προσεκτική φιλόλογος, που ξέρει την αξία των «δισσών λόγων»και των ρητορικών περιπλοκών τόσο, όσο και την ευθυβολία τους, με εκείνο το ευγενικό της «guarda et passa», μου υπενθύμισε στην τελευταία ποιητική της συλλογή τα εξής:

«Ποτέ δεν έριξα βλέμμα απόγνωσης στο ρημαγμένο χωριό, στα ελάχιστα ερειπωμένα σπίτια, που ούτε ο λύκος δεν τα καταδέχονταν πια»

Τα ποιήματά της, δόκανα για τον λύκο και τον θάνατο, με βάση «την δομή των οστών του προσώπου» και την «πραότητα του βλέμματός» της («ένα ελάφι που διψά»), είναι νοητικά αντι-κείμενα όπου τέμνονται οι δύο τους όροι, ώστε να απορεί ο αναγνώστης για το «τι είναι ο λεγόμενος γκιώνης» και «πώς ακριβώς μπορεί να ερωτευτεί» (Μηδενικές πιθανότητες).

Οι όροι; Η αντιστοίχιση των δομών και η τυχαιότητα. Η περίσκεψη της επιλογής και η μεταβλητότητά της, ό,τι δηλαδή συμβαίνει στην ιεραρχία του φλοιού του εγκεφάλου που ανοικοδομεί μορφές και σχήματα, αποθηκεύει μνήμες, προκαλεί σειρά νοημάτων χωρίς να προϋποθέτει συγκεκριμένο συλλογισμό, μέσα από δοκιμές και ευεργετικά λάθη. Τότε το λεγόμενο «νόημα» του ποιήματος περιορίζεται στο ερώτημα του ίδιου του ποιήματος για τον εαυτό του και απαντά με τρόπο υβριδικό: μια ποιητική συλλογή πολλών επιπέδων αλλά μιας και μόνης πρόθεσης. Αυτή καλεί την ευαισθησία μας και διεγείρει τη διανοητική μας σκευή – εάν υποτεθεί ότι είναι θεωρία ή εάν, εκτός από τη σχιζοανάλυση, αναγνωρίζει ως «εργαλείο» της και τη νευροβιολογία.

«Θα αναλύσω τις πράξεις και τις ορέξεις των ανθρώπων ως εάν να επρόκειτο ν’ αναλύσω γραμμές, επιφάνειες και στερεά σώματα», γράφει στην Ηθική του ο Σπινόζα αφήνοντας για τα υποκείμενα του είδους μου, την «απόλαυση του κειμένου».

Τιτλοφορείται: «Σε αβαρές φαλτσέτο». Εχει ως υπότιτλο: «Μουσικές και ιστοριούλες για σφύριγμα».

Πράγματι, και γυρίζει και σφυρίζει στο βαρέλι του θανάτου όπου ο μοτοσικλετιστής δεν έχει τη δυνατότητα να μας δει να τον παρατηρούμε.

Η συλλογή ακούγεται όμως, όπως παρατηρεί στον Χάρτη (τεύχος 68) που κυκλοφορεί, η Μαρία Κουγιουμτζή και σαν «ραψωδία».

«Ξέρουμε ή δεν ξέρουμε γράμματα;

Έχουμε δάση; Κρυψώνες; Παιδιά;

Ωμή καρδιά έξω απ’ το σώμα η λεία μας:

Τώρα αρχίζει η δίκαιη μοιρασιά!»

(Η συμμορία των αθώων)

Ελα που έχει ήδη τελειώσει, Δήμητρα, Ζέφη, Κατερίνα, Μαρία, Ευγενία – όλα τα ονόματα της Ιστορίας της ποίησης που τιμώ.