ΑΝΑΣΚΑΠΤΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΑΙΔΙΚΟ ΚΗΠΟ ΤΟΥ ΠΙΚΙΩΝΗ

Πέρασα πρόσφατα, μπροστά από τον Παιδικό Κήπο του Δημήτρη Πικιώνη στη Φιλοθέη και εισέπραξα μια εικόνα εγκατάλειψης και φθοράς. Είχα την αίσθηση, ήδη από τις αρχές του 2023, μετά την εντυπωσιακή εργοταξιακή περίφραξη με τυπωμένες φωτογραφίες του κήπου στην αρχική του μορφή, ότι τα έργα αποκατάστασης προχωρούσαν. Δυστυχώς όμως διαπίστωσα τη φθορά και κατάρρευση της περίφραξης ενός εγκαταλελειμμένου χώρου (εικ. 6), ανοιχτού προς πάσα βεβήλωση. Ενός φορτισμένου για μένα χώρου, μια και μετά τις δύσκολες ημέρες του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973, αποτέλεσε το ασφαλές καταφύγιο, στις μυστικές εξόδους μου από τον χώρο όπου κρυβόμουν από την Ασφάλεια. Αργότερα τη δεκαετία του ’80, μένοντας πλέον πολύ κοντά, αποτέλεσε τον αγαπημένο κήπο χαράς της κόρης μου. Ανέκαθεν βέβαια με συγκινούσε το χειροποίητο και το ατελές, χαρακτηριστικό του Πικιώνη, και από φοιτητής είχα ευαισθητοποιηθεί με τον ξεχωριστό αυτό κήπο, που μαζί με τη διαμόρφωση του χώρου γύρω από την Ακρόπολη θεωρείται ότι αποτελούν τα δύο κορυφαία του έργα. Πρέσβευε την άρρηκτη σχέση αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και εικαστικών τεχνών και αντιλαμβανόταν την αρχιτεκτονική ως κολάζ και τον αρχιτέκτονα ως μάστορα, που συνδυάζει ετερόκλητα στοιχεία με σύνθετο τρόπο.

Ο Πικιώνης ανέλαβε να δημιουργήσει αυτόν τον κήπο το 1958 και δούλεψε με το σύστημα της αυτεπιστασίας, χωρίς εργολάβο, με τη δική του συνεχή προσωπική παρουσία. Είναι χαρακτηριστική η μαρτυρία του διακεκριμένου αιγύπτιου αρχιτέκτονα Χασάν Φατί στον αρχιτέκτονα Παύλο Καλαντζόπουλο που έλεγε: «Πέρασα χθες το μεσημέρι από τη Φιλοθέη και βρήκα τον Πικιώνη στη σκαλωσιά, στο Πρόπυλο ανεβασμένο, να διευθετεί έναν θύσανο στη στέγη, και όπως τον είδα να μοιράζει αυτόν τον θύσανο, μα με λεπτολογία ξέρεις και επιμέλεια των άκρων, και τον εργάτη σταματημένο δίπλα του με το ψαλίδι, μου έδινε την εντύπωση ότι η φροντίδα του όλη ήταν για την κόμμωση εκείνου του Προπύλου, ότι τελειοποιούσε Παύλο, πώς να σου πω, έναν επίσημο καλλωπισμό; Δεν χτίζει ξέρεις όπως εμείς».

Περιγραφή του έργου. Ο Πικιώνης δημιούργησε έναν μοναδικό χώρο αναψυχής, που προσφέρει εναλλακτικές δυνατότητες συλλογικού ή ατομικού παιχνιδιού. Λέγεται ότι έγινε χωρίς σχέδια και είναι γεγονός ότι τελικά βρέθηκαν ελάχιστα, όπως αυτό με κάτοψη και όψη του Πρόπυλου (εικ. 4), με εμφανή ιαπωνική επιρροή, κατασκευασμένο από ξύλα καστανιάς με εγχάρακτες διακοσμήσεις (εικ. 2). Το Ιαπωνικό Περίπτερο ως κομψοτέχνημα υποδεχόταν το κοινό και προοριζόταν για τον φύλακα, ενώ η Σαρακατσάνικη Καλύβα ήταν ενταγμένη γύρω από την τεχνητή λίμνη με την ξύλινη γέφυρα, μαζί με ένα τμήμα από το σκαρί, τον σκελετό μιας μεγάλης βάρκας (εικ. 3), σαν ένα γλυπτό, που συνομιλούσε με το «Ελάφι», έργο του Χρήστου Καπράλου, που δυστυχώς έχει κλαπεί. Ξύλινες τσουλήθρες, κούνιες, παγκάκια από ακατέργαστο ξύλο συμπλήρωναν τη σύνθεση, που διατρέχεται από διαδρομές με επιστρώσεις που παραπέμπουν στη διευθέτηση γύρω από την Ακρόπολη.

Οι προσπάθειες αποκατάστασης. Είναι γεγονός ότι ο κήπος αποτελεί ένα έργο που παρότι δεν είχε τεχνικά ελαττώματα ήταν γενικά ευάλωτος στους καιρούς και απαιτούσε συνεχή φροντίδα για να συντηρείται. Δυστυχώς, ήδη ύστερα από είκοσι χρόνια ζωής, άρχισε να καταρρέει.

Το 1983, ο χώρος χαρακτηρίζεται ως έργο τέχνηςκαι τοπίο φυσικού κάλλουςμε το ΦΕΚ 514Β’/1983, οπότε αποτελεί νεότερο μνημείο. Το 1988 το ΥΠΕΧΩΔΕ θα επιχειρούσε για δεύτερη φορά την αποκατάσταση μια και η πρώτη που είχε προηγηθεί είχε αποτύχει. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο Ερευνητικού Προγράμματος του ΕΜΠ αποτύπωση και καταγραφή της υπάρχουσας κατάστασης και διατύπωση συνολικής αρχιτεκτονικής πρότασης για την αποκατάσταση του έργου, υπό τον Σόλωνα Ξενόπουλο, αρχιτέκτονα και αν. καθηγητή και με επιστημονική υπεύθυνη την αρχιτέκτονα Αγνή Πικιώνη, κόρη του Πικιώνη, που υλοποιήθηκε με επιτυχία, και εγκαινιάστηκε στις 24.5.2002 και το 2005 κατέγραψα φωτογραφικά το Πρόπυλο (εικ. 5). Το 2012 ο κήπος βρέθηκε πάλι ανενεργός και επικίνδυνος με απίστευτες φθορές, που καταγράφηκαν από τις υπηρεσίες, αλλά οι εργασίες αποκατάστασης δεν προχωρούν λόγω των οικονομικών δυσχερειών που αντιμετωπίζει ο ενοποιημένος Δήμος Φιλοθέης – Ψυχικού, στην εποχή της οικονομικής κρίσης. Τότε σταμάτησε και ο φύλακας και τα πάντα καταρρέουν.

Το 2013 προτάθηκε να αναλάβει τη μελέτη αποκατάστασης το τμήμα συντήρησης των ΤΕΙ, μαζί με το υπουργείο Πολιτισμού. Κάλεσαν τότε για να συμμετάσχουν ως σύμβουλοι την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία (ΑΜΚΕ) «Δημήτρης Πικιώνης», με πρόεδρο την Αγνή Πικιώνη. Η ομάδα μελετητών, που δεν αποκαλύφθηκε, ύστερα από πολλές διαβουλεύσεις με τους εμπλεκόμενους φορείς, υπέβαλε τον Δεκέμβριο του 2020 την πρότασή της στο υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο τον Ιανουάριο του 2021 ενέκρινε μαζί με το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής τις εργασίες βάσει των οδηγιών της ΑΜΚΕ Πικιώνης, με προϋπολογισμό 600.000 ευρώ και χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο.

Το 2022 δημοσιεύθηκε ο διαγωνισμός και στις 24 Ιανουαρίου 2023 βγήκε μειοδότης η κατασκευαστική εταιρεία ΤΟΜΗ, οπότε ξεκίνησε το έργο. Την ευθύνη παρακολούθησης ανέλαβε η τεχνική υπηρεσία του δήμου και ο Ιωσήφ Εφραιμίδης, αρχιτέκτονας και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ΑΜΚΕ, που λειτουργεί ως σύμβουλος, έχοντας την άποψη ότι πάνω από οποιαδήποτε μελέτη είναι τα τεκμήρια και οι φωτογραφίες, και ότι «το έργο αυτό δεν χρειάζεται αρχιτέκτονα. Χρειάζεται συντηρητές. Γιατί αρχιτέκτονας είναι ο Πικιώνης». Στο πλαίσιο αυτό κρίθηκε απαραίτητο να προηγηθεί ένα ευρύ ανασκαφικό έργο για να αποκαλυφθούν οι όποιες καλυμμένες κατασκευές, με εργασίες που κατά την εταιρεία ΤΟΜΗ τελικά παρέκκλιναν σε μεγάλο βαθμό των ορίων της σύμβασης που είχε υπογραφεί. Η εταιρεία κατήγγειλε τη σύμβαση και αποχώρησε και το έργο τον Οκτώβριο του 2023 σταμάτησε.

Εκτοτε και μέχρι σήμερα, 10 μήνες μετά, ο δήμος που εν τω μεταξύ άλλαξε, αναζητά νέου τύπου διαδικασίες. Χωρίς να υπάρχει κάποια νέα επικαιροποιημένη μελέτη που να προσδιορίζει με σαφήνεια το περιεχόμενο της αποκατάστασης σύμφωνα με τα νέα δεδομένα που προέκυψαν, η πρόταση της ΑΜΚΕ είναι ότι θα πρέπει να ανατεθούν οι εργασίες για τη συντήρηση της πέτρας, του μετάλλου και του ξύλου, απευθείας από τον δήμο, και η τεχνική υπηρεσία θεωρεί ότι μπορεί να κινηθεί με τη λογική τού «βλέποντας και κάνοντας», ακολουθώντας την οδηγία του υπουργείο Πολιτισμού να προχωρήσουν με τις οδηγίες του κ. Εφραιμίδη. Με τα δεδομένα αυτά και ενώ η διάλυση σύμβασης με την ΤΟΜΗ και η παραλαβή του έργου δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, το τοπίο παραμένει θολό.

Για τη συνέχιση του έργου. Εκτιμώ ότι θα πρέπει να εκπονηθεί από ομάδα ειδικευμένων αρχιτεκτόνων μια νέα επικαιροποιημένη πλήρης αρχιτεκτονική μελέτη αποκατάστασης, σύμφωνα με τα ελάχιστα σχέδια του Πικιώνη, τις αρχικές και μεταγενέστερες αναλυτικές φωτογραφίες, την αποτύπωση και τη μελέτη αποκατάστασης του ΕΜΠ του 2000. Μια αναλυτική μελέτη βασισμένη πάνω σε μια λεπτομερή σημερινή αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης με τα ευρήματα του ανασκαφικού έργου, συνοδευόμενη με σαφή και λεπτομερή κατασκευαστικά σχέδια και με σαφή τεχνική περιγραφή στο πνεύμα του Πικιώνη, που θα αποτελεί τη σταθερή βάση όλων των ειδικών κατασκευών που θα πραγματοποιηθούν. Μία ομάδα που θα αναλάβει και την επίβλεψη του έργου σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της «Δημήτρης Πικιώνης» ΑΜΚΕ και της τεχνικής υπηρεσίας του δήμου.

Τέλος, για τη διατήρηση του ταπεινού αυτού ίχνους του πολιτισμού μας, είναι απαραίτητο να προβλεφθεί η συνεχής συντήρησή του, που η έλλειψή της οδήγησε σε αλλεπάλληλες καταστροφές.

Ραντεβού τον Σεπτέμβρη.