Η χαμηλόφωνη ποίηση των αναμνήσεων

Οπως συνήθως συμβαίνει με τις – ενίοτε αναγκαίες – κατηγοριοποιήσεις στη λογοτεχνία, το όνομα της Τζένης Μαστοράκη συνδεόταν με την περίφημη ποιητική «γενιά του ’70», όπως υποδηλώθηκε μετά το κριτικό σημείωμα του Βάσου Βαρίκα με τον τίτλο «Ποιητικός αντικομφορμισμός» στο «Βήμα» (1971). Και ως ένα σημείο η χαμηλόφωνη ποιήτρια, που έφυγε χθες από τη ζωή ύστερα από μεγάλη περιπέτεια με την υγεία της, όντως συντονιζόταν με τις φωνές που αφουγκράζονταν τις διεθνείς τάσεις, συμμετείχε στην υπαρξιακή αγωνία των συνοδοιπόρων της, μετέτρεπε τα τραύματα μιας εποχής ανελεύθερης σε ποιητικά βιώματα. Επαιρνε επίσης αφορμές από ένα ταχύτατα μεταβαλλόμενο αστικό τοπίο για να αποτυπώσει στους στίχους τον λαβύρινθο της μοναξιάς.

Η Τζένη Μαστοράκη, που γεννήθηκε στην Αθήνα το 1949, πορεύτηκε, ωστόσο, και σε έναν δρόμο προσωπικό. Μονάχη έγνοια η γλώσσα της και ο ρυθμός αυτής – ο τρόπος με τον οποίο η σύγχρονη ποίηση έπρεπε και μπορούσε να απηχήσει την εποχή της. Εξού και η ιδιαίτερη επεξεργασία που αφιέρωνε στις αναμνήσεις και τις γέφυρες ανάμεσα σε ιστορικές περιόδους. Να τι γράφει για τη σχέση τής δικής της «γενιάς» με την προηγούμενη στα υπέροχα «Διόδια», την πρώτη συλλογή της από το 1972:

Oι μεγάλοι

κουβαλούν πάντα μέσα τους

το παιδί που υπήρξαν

στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο

το κορίτσι που δεν πρόφτασαν να φιλήσουν

έναν αγιάτρευτο καημό λαχανίδας.

Το πρώτο χνούδι στο πανωχείλι τους

τους Βαρβάρους του Καβάφη

και μια παλιά φυματίωση.

Τις μέρες τους

καταχωρισμένες σε δελτία τροφίμων.

Ενα καρφί στον τοίχο

μπορούσε να σημαδέψει μια εποχή

– τα καλοκαίρια ξυριζόντουσαν

με τον καθρέφτη κρεμασμένο στο παράθυρο.

Ονειρα συνοικιακά

σα μια μοτοσυκλέτα με καρότσα

για πολυμελείς οικογένειες.

Εμείς

κουβαλάμε, απλούστατα, μέσα μας

τους μεγάλους.

Οι μεταφράσεις

To προσωπικό σύμπαν που κουβαλούσε μέσα στις συνάφειες του κόσμου φαινόταν πάντα στη γερή γνώση που είχε αποκτήσει από τις σπουδές Βυζαντινής και Μεσαιωνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αλλά και στις μεταφράσεις της, πολλές από τις οποίες ήταν ολοκληρωμένα δείγματα μεταγραφής από μία ξένη γλώσσα στην ελληνική. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζει προφανώς «Ο φύλακας στη σίκαλη» (Επίκουρος, 1978) του Τζ.Ντ. Σάλιντζερ, αλλά θα την αδικούσαμε αν δεν θυμίζαμε, εκτός άλλων, τις μεταφράσεις της Κάρσον ΜακΚάλερς, των Ελίας Κανέτι, Χάινριχ Μπελ, Χάινριχ φον Κλάιστ, Απτον Σίνκλερ και Χάουαρντ Μπάρκερ (το εξαιρετικό «Υστατο σήμερα», που ανέβασε ο Λευτέρης Βογιατζής με τον Δημήτρη Ημελλο το 2010).

Την Πρωτοχρονιά του 2019, όταν συμπληρώνονταν 100 χρόνια από τη γέννηση του Σάλιντζερ, της είχαμε ζητήσει ένα σημείωμα για τον «συγγραφέα τού ενός βιβλίου», τον οποίο εκείνη σύστησε στο ελληνικό κοινό. «Από το καλοκαίρι που μας πέρασε, είναι μισός αιώνας που τους ξέρω [σ.σ.: τον Σάλιντζερ και τον ήρωά του Χόλντεν Κόλφιλντ]. Μισό αιώνα, και χωρίς να νοσταλγώ ούτε στιγμή την εφηβεία μου… τους αγαπάω το ίδιο ακριβώς, τον έναν μέσα από τον άλλο, έτσι όπως κλείστηκαν, μπορεί και άθελά τους, σ’ αυτή την ιστορία της Μη Ενηλικίωσης. Και αν οι δυο τους πρόκειται ν’ αποδειχτούν, όπως μαθαίνω, συγγραφείς τού ενός βιβλίου, ήρωες του ενός βιβλίου, τι μ’ αυτό; Υπάρχουν και οι αναγνώστες τού ενός βιβλίου. Και είμαστε πολλοί». Δεν ήταν η μόνη φορά που μοιραζόταν τίτλους από το «προσωπικό της μαρτυρολόγιο». Η επιλογή της για το «Ποίημα της τελευταίας σελίδας» είχε συνοδευτεί με μια διάθεση συστολής για την απαισιοδοξία που κουβαλούσε η παραλογή «Του κολυμπητή»: «Εκεί πέρα κι αντίπερα, στα γυάλινα πηγάδια / στοιχειό ξεφανερώθηκε που τρώει τους αντρειωμένους / τους έφαγε, τους έσωσε, κανείς δεν έχει μείνει / ο γιος της χήρας έμεινε, ο μόνος αντρειωμένος». Ο ρυθμός. Αυτό όριζε τα πάντα στα γραψίματά της.