Η Αλίκη στη χώρα των τραυμάτων

Αν η Αλίκη Βουγιουκλάκη ζούσε, θα έκλεινε σήμερα τα 90 της χρόνια… Στις 23 Ιουλίου συμπληρώνονται 28 χρόνια από την αναπάντεχη, πρόωρη εκδημία της… Επιτρέψτε μου σήμερα να επαναφέρω στη φιλόξενη αυτή σελίδα ένα κείμενό μου για εκείνη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Men’s look» γύρω στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όσο η Αλίκη μεσουρανούσε στο ελληνικό θεατρικό στερέωμα ως θιασάρχις, έχοντας κλείσει σχεδόν 25 χρόνια γόνιμης θεατρικής καριέρας: «Η Αλίκη Βουγιουκλάκη κατάγεται από τη Μάνη. Γεννήθηκε στην Αθήνα, και πριν ακόμη γίνει 10 ετών, έχει φορτωθεί στην πλάτη της, όπως οι περισσότεροι της γενιάς της, τον Μεταξά, την Κατοχή και έναν θάνατο: ο πατέρας της σκοτώθηκε στα Δεκεμβριανά. Τελείωνε το Γυμνάσιο, όταν τέλειωνε ο Εμφύλιος. Η ανασυγκρότηση, το Σχέδιο Μάρσαλ, ο Ελληνικός Συναγερμός με τον Παπάγο, οι ταχυδακτυλουργίες του μαθητευόμενου μάγου Μαρκεζίνη, η Κορέα και η είσοδος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ τη βρίσκουν μαθήτρια της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου. Είναι η εποχή που στο Ντούμπου Τζάμπο χορεύανε μάμπο, οι Πλάτερς και ο Πωλ Ανκα συνόδευαν τα μικροαστικά πάρτι μας, οι τρεις Καμπαλέρος, γνωστοί στους Βακέρος, μετρούσαν τα κεφάλια των βουβαλιών, η Εστερ Γουίλιαμς, με μια βουτιά, θάμπωνε τα γυαλιστερά μαλλιά του Ρικάρντο Μονταλμπάν κι ο Στιούαρτ Γκρέιντζερ με τη “Μαντόνα των εφτά φεγγαριών” έκλεβε τα δάκρυά μας.

Σε μια γωνιά της αίθουσας εκλιπαρούσε την προσοχή μας η Πιεράτζελι, η Κάρλα ντε Πότζιο και ο Φρανκ Λάτιμορ. Ο Ταρζάν ήταν στις δόξες του και η “Φαμπιόλα” έκαιγε καρδιές στους τρόφιμους του κατηχητικού. Το Πάσχα εκείνων των ετών βλέπαμε πολλές φορές το “Σημείο του Σταυρού” και κλεφτά το “Μπω Ζεστ”. Και οι τυχεροί τον “Ηλίθιο” με τον Ζεράρ Φιλίπ. Ο Κουρουκλάτος, ο Μουράτης, ο Λινοξυλάκης, ο Μανταλόζης και ο Πεντζαρόπουλος παλεύανε ποιος θα φάει λιγότερα γκολ από την Αούστρια. Πού και πού από κανένα υπαίθριο κηπομάγαζο στο γραμμόφωνο το αυτί μας έπαιρνε στα πεταχτά τη φωνή της Μαρίκας Νίνου ή της Γεωργακοπούλου “Το φανταράκι έχει μεράκι…”.

Μέσα από αυτή τη μικρή Βαβυλώνα η Αλίκη Βουγιουκλάκη μαθαίνει την υποκριτική τέχνη, κυρίως από τον Δημήτρη Ροντήρη, τον Γληνό και τον Γιώργο Παππά. Μαθαίνει την ιστορία του θεατρικού θαύματος από τον Τερζάκη. Η γενιά του ’30 γαλουχεί τη γενιά του Εμφυλίου. [….] Οσο η Βουγιουκλάκη είναι στη Σχολή, ο Ροντήρης πετάγεται από το Εθνικό Θέατρο και γυρίζει τουρνέ στις επαρχίες. Στις σκηνές του Εθνικού σκηνοθετεί ο Κουν Σαίξπηρ, Τσέχωφ, Πιραντέλλο. Ο Ροντήρης ξανάρχεται: Μολιέρος, Σέρινταν, Κλωντέλ. Μαζί κι ο Σολομός, το νέο πνεύμα στο θέατρο. Καλλιέργεια, φαντασία και τόλμη. Η Βουγιουκλάκη βγαίνει στο θέατρο, στη μεγάλη σκηνή του Εθνικού, μαθήτρια ακόμη της Σχολής, το 1953 στον “Κατά φαντασίαν ασθενή” του Μολιέρου, στον ρόλο της μικρής κόρης Λουιζόν, δίπλα στον ανεπανάληπτο Χριστόφορο Νέζερ. Σκηνοθεσία Ροντήρη, εκείνος δεν έκανε τίποτα τυχαίο στη ζωή του και έσερνε μαζί του τη ρετσινιά του μισονεϊστή. Για να επιτρέψει στη Βουγιουκλάκη να ανέβει στη σκηνή, σήμαινε πως πίστευε στο ταλέντο της.

Τη βρίσκουμε και πάλι στο Εθνικό, στις “Φουσκοθαλασσιές” του Μπόγρη (υπάρχει μια φωτογραφία, όπου στο φόντο της σκηνής διακρίνεται ένα σπιρτόζο προσωπάκι να συνομιλεί με τον Γιάννη Γκιωνάκη). Και ξαφνικά έρχεται η Ιουλιέτα στο Θέατρο του Εθνικού Κήπου. Αντικαθιστά την Αννα Συνοδινού. Ρωμαίος ο Νίκος Χατζίσκος, Μερκούτιος ο Γιώργος Παππάς. Ολοι μιλούν για το μικρό δαιμόνιο που με το θράσος της παρουσίας, τη δροσιά της απειρίας και την ευφορία του ένστικτου έπλασε με τις αδυναμίες του μια πειστική σαιξπηρική ηρωίδα. Από κείνη τη στιγμή η Βουγιουκλάκη δεν έπαιξε δεύτερο ρόλο στο θέατρο. Ηταν πρωταγωνίστρια. Αυτά για να αναιρεθεί ένας μύθος που κυκλοφορεί στους νεότερους ότι τάχα τη Βουγιουκλάκη την έκανε πρωταγωνίστρια στο θέατρο ο κινηματογράφος.

Μπορούμε να το πούμε από τώρα: το θέατρο επέβαλε την Αλίκη Βουγιουκλάκη στον κινηματογράφο και το πλήρωσε ακριβά. Του έδωσε μια ηθοποιό και του επέστρεψε μια σταρ. […] Αργότερα πήγε σε ένα μεγάλο θέατρο, στο ΡΕΞ, που το άγιασε η σκιά της μεγάλης Μαρίκας Κοτοπούλη και ουσιαστικά από κείνο το θέατρο θα αρχίσει τη θιασαρχική της καριέρα και θα σπάνε τα ταμεία. Μεσολάβησε η συνεργασία της με τον Κώστα Μουσούρη. Το πέρασμα από το νοικοκυριό της Πλατείας Καρύτση σήμαινε τότε καθιέρωση. Ο Μουσούρης παρήγαγε πρωταγωνίστριες. Η Βουγιουκλάκη διαδέχθηκε τη Λαμπέτη, τη Βαλάκου, τη Χατζηαργύρη στο άντρο του Μουσούρη. Υστερα πέταξε με τα δικά της φτερά, που τα ενίσχυσαν οι ασκοί που άνοιξε ο κινηματογραφικός Αίολος. Οταν η Βουγιουκλάκη ήρθε στον κινηματογράφο, η οδός Μιχαλακοπούλου ήταν ακόμη ο Ιλισσός, η περιοχή Ζωγράφου ήταν προάστιο και τα οικόπεδα στον Αγιο Δημήτριο Αμπελοκήπων προσιτά στο βαλάντιο συνταξιούχου ανθυπασπιστή της χωροφυλακής. Μπορούσες να παρκάρεις όποια ώρα ήθελες στη Βουκουρεστίου και τα τραμ σε τρέλαιναν στην Ιπποκράτους. Γύρω από τη Σχολή Ευελπίδων στο Πολύγωνο οι τσίγκοι γυάλιζαν στις παράγκες και οι φουφούδες κάπνιζαν. Υπήρχε ακόμη το καφενείο του Ζαχαράτου και ο Ζαβορίτης κι η Πλατεία Συντάγματος γέμιζε τα βράδια από τους ακούραστους περιπατητές, μικροαστούς, νταντάδες και παιδιά που παίζανε κυνηγητό μέσα στα πόδια των φαντάρων που σουλατσάριζαν. Ναι, αυτά πριν από είκοσι χρόνια και κάτι. Ωσπου άρχισε να χτίζεται το ΧΙΛΤΟΝ. Η καριέρα της Βουγιουκλάκη είναι συνομήλικη με το ΧΙΛΤΟΝ και την καριέρα του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Είναι συνομήλικη με τη νέα Λεωφόρο Σουνίου και με την αιματηρή φάση του Κυπριακού. Οταν γίνονταν οι εκλογές του 1961, εκείνη έπαιζε το “Φτωχό σαν σπουργιτάκι”, όταν γινόταν η αποστασία έπαιζε την “Κόρη μου τη σοσιαλίστρια” ή κάτι ανάλογο, δεν έχει σημασία. Μιλώ ενδεικτικά. Εχτιζε πάντα την καριέρα της, όπως όλοι, οι περισσότεροι συνομήλικοί της. […] Η Βουγιουκλάκη είναι προϊόν της μεταπολεμικής οικονομικής ανόρθωσης, του Σχεδίου Μάρσαλ και της τουριστικής βιτρίνας. Ενσάρκωνε τα όνειρα του μικροαστού, του επαρχιώτη που κατέβηκε στην πρωτεύουσα για να βρει στον ήλιο μοίρα, του μισθοσυντήρητου που οραματίζεται ένα δυαράκι στο Παγκράτι κι ένα οικόπεδο στην Αργυρούπολη. Ενας λαός χαμένος μέσα στα αίματα, διχασμένος και προδομένος που είχε πιστέψει σε ένα καλύτερο μέλλον, που είχε πουλήσει το δαχτυλίδι της γιαγιάς για δέκα σουλφαμίδες στον μαυραγορίτη, που είχε βασανιστεί στα ξερονήσια, που είχε χάσει πατέρες κι αδέλφια από θείους και ξαδέλφια, έβγαινε από έναν εφιάλτη. Κι έμπαινε σε έναν άλλον. Κατασκευασμένο, ετοιμοπαράδοτο, αλλά βαμμένο ροζέ. Η ανοικοδόμηση, οι πλατιές λεωφόροι προς τη θάλασσα, οι τουρίστες, η automobilitas, το ΧΙΛΤΟΝ σαν πρησμένο δάχτυλο κόντρα στον Παρθενώνα και η Ευρώπη προκλητική στις βιτρίνες. Η γοητεία του περιττού. Η εποχή και το έπος των δόσεων. Η Βουγιουκλάκη είναι προϊόν, θύμα και καταναλωτικό αγαθό αυτής της κοινωνίας που μυστικά, αθόρυβα και μεθοδικά παρασκευάζεται. Η Βουγιουκλάκη είναι η μοναδική σταρ, με διεθνείς προδιαγραφές, στην Ελλάδα. Ενσαρκώνει το μικροαστικό όνειρο. Από το σεγκούνι στο μαγιό, από τον Χορό του Ζαλόγγου στο σέικ. Οταν ο Μακάριος εξορίζεται στις Σεϋχέλλες, εκείνη στις ταινίες της ερωτεύεται και κατορθώνει να παντρευτεί τον καθηγητή της. Οταν οι φοιτητές αγωνίζονται για το 15% στην Παιδεία, εκείνη πάει στο Ναυτικό, κόρη ναυάρχου, να βρει τον καλό της. Οταν οι Τούρκοι λεηλατούν τις περιουσίες Ελλήνων στην Πόλη, εκείνη, τρελή Αστέρω, παίρνει τα ανάπλαγα, καλώντας τον καλό της. Κλωτσοσκούφι ο λαός, κλωτσοσκούφι η Αλίκη, μονοσάνδαλος ο λαός, σταχτομπούτα η Αλίκη. Μπαίγνιο των λοχαγών ο λαός, “Υπολοχαγός Νατάσα” η Αλίκη. Στην πραγματικότητα, η Βουγιουκλάκη έναν ρόλο έπαιξε πάντα, το “φτωχό σαν σπουργιτάκι”… σε παραλλαγές. Γι΄αυτήν πάντα βρίσκεται ένας Πυγμαλίωνας να την μπάσει στα σαλόνια και να την παντρευτεί. Ενσαρκώνοντας τον καημό της μικροαστής κοπελίτσας γίνεται σιγά – σιγά το σύμπλεγμά της. Η Αλίκη βρίσκει πάντα γαμπρό, όμορφο και πλούσιο. Μα δεν την παίρνει: τον κατακτά με τη σοφία της, την τσαχπινιά της, τα κόλπα της και την τιμιότητά της. Αγνή, τίμια, εργατική, φιλόστοργη, φιλότεκνη, θρήσκα, θηλυκιά, αλλά σεμνή, εύπιστη, αλλά και καπάτσα, ερωτική, αλλά ποτέ φιλήδονη, φιλάνθρωπη, ψυχοπονιάρα, αλλά άτεγκτη, ναζιάρα, αλλά προσηνής, πειστική, αλλά περήφανη. […] Η Βουγιουκλάκη εξέφραζε τη νίκη του περιττού πάνω στο αναγκαίο. Ηταν η πάμφθηνη πολυτέλεια του ονείρου. Μια ροζ γάτα πάνω στα ανεπούλωτα τραύματα. […] Εκανε την ιστορία ρομάντζο, τη συντήρηση συμπαθή και την ίντριγκα μύθο. Είχε ταυτιστεί με την τάξη που ως τότε μόνο μιμούνταν. Είναι η εικόνα και ομοίωση της τραυματικής μεταπολεμικής γενιάς. Η εικόνα του πετυχημένου ανθρώπου. Ο,τι κάνει, μετατρέπεται σε χρυσάφι. Θέατρο, κινηματογράφος, τηλεόραση, δίσκος».