Οταν οι μεταφραστές δεν είχαν όνομα

Ηρωίδα κεντρική μιας νουβέλας μια μεταφράστρια, αυτή, η κατεξοχήν «αόρατη»; Πολλά γράφτηκαν για την «αορατότητα» του μεταφραστή τις τελευταίες δεκαετίες που τα πράγματα βελτιώθηκαν από την άποψη της αναγνώρισης του μεταφραστικού έργου. Αυτά όμως είναι κατακτήσεις πρόσφατες. Τα χρόνια που δούλευε η Στέλλα Βουρδουμπά ως μεταφράστρια λογοτεχνίας, μετά τον πόλεμο κι ως τα τέλη της δεκαετίας του ’70, το όνομά της άλλοτε υπήρχε κι άλλοτε όχι στη σελίδα τίτλου, κι επιπλέον η ίδια χρησιμοποιούσε διάφορα ψευδώνυμα. Αδύνατον να καταρτιστεί η πλήρης εργογραφία της. Η ζωή της εκτυλισσόταν συνήθως στα όρια της πενίας, παρ’ όλο που εργαζόταν καθημερινά και είχε μεταφράσει αριστουργήματα της λογοτεχνίας που φαντάζομαι έκαναν απανωτές εκδόσεις.

Η Στέλλα εξαρτάται αποκλειστικά από την πένα της για να ζήσει. Αν και κόρη αστικής ευκατάστατης οικογένειας, έχασε νωρίς τον πατέρα της, απομακρύνθηκε από τη μητέρα της και γρήγορα χρειάστηκε να βγάλει τον επιούσιο. Επίσης δεν παντρεύτηκε, εκτός από έναν πολύ σύντομο νεανικό γάμο με τον γάλλο δάσκαλο μουσικής, με τον οποίο το έσκασε για το Παρίσι. Εκεί άρχισαν όλα… Από τότε που γύρισε στην Ελλάδα δεν επέστρεψε πια ποτέ, αλλά το Παρίσι της είχε ανοίξει δρόμους διανοητικούς που περπάτησε όλη της τη ζωή.

Είναι λοιπόν και η ιστορία μιας ανεξάρτητης, διανοούμενης γυναίκας, η οποία θα αφοσιωθεί στη λογοτεχνική μετάφραση και στους έρωτές της. Ο τίτλος που επιλέγει η συγγραφέας, Σώμα ερωτικό, υπόσχεται ότι η ηρωίδα της δεν είναι μόνο «χαμένη στη μετάφραση» αλλά και στις ερωτικές της αναζητήσεις. Με δυο λόγια κάνει ρηξικέλευθες επιλογές για μια γυναίκα που γεννιέται στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα στα Χανιά και πεθαίνει στη δεκαετία του ’80 στην Αθήνα.

Το «βουνό» κι ο έρωτας

Και στο βουνό, στην ένοπλη Αντίσταση δηλαδή, θα βγει ακολουθώντας τον μεγάλο της έρωτα, τον κομμουνιστή Σωτήρη. «Και τον Σωτήρη που αγάπησα πέρα από κάθε λογική, ήταν γιατί δεν έμοιαζε με κανέναν από το σόι μας, γιατί ήταν ακατέργαστος, ωμός» (σ. 159). Μέσα από την προσωπική της ιστορία διασταυρώνεται με τη μεγάλη Ιστορία. Τη φωτογραφία της ως αντάρτισσας την έχει πάντοτε στο γραφείο της.

Η νουβέλα διαρθρώνεται σε τρία μέρη, με τρεις διαφορετικούς αφηγητές, τον Μιχάλη, τη Μαρία και την ίδια τη Στέλλα. Η συγγραφέας κάνει την είσοδό της στο τρίτο μέρος. Είναι το κοριτσάκι που συνοδεύει τον πατέρα της (τον Μιχάλη, αφηγητή του πρώτου μέρους) στις επισκέψεις του στη Στέλλα, με την οποία συνεργάζεται, και καθισμένο σε μια γωνιά καταβροχθίζει αναγνώσματα. Αυτές οι επισκέψεις όμως σημάδεψαν την Εύα Μαθιουδάκη και η Στέλλα έγινε η ηρωίδα της νουβέλας, στην οποία αξιοποιεί όσες πληροφορίες έχει για τη ζωή της και επινοεί τα υπόλοιπα. Η διεισδυτική γραφή της πλάθει μια γοητευτική ηρωίδα.

Γάλλοι και Ρώσοι

Η Στέλλα δεν σπούδασε παρά μόνο μουσική και γαλλικά. Στη Γαλλική Σχολή Καλογραιών στην Αθήνα, όπου μαθήτευσε εσώκλειστη, τη μαθαίνουν να αποστηθίζει αποσπάσματα γαλλικής λογοτεχνίας, και ας μην τα καταλαβαίνει ακόμη. Εχει λοιπόν καλές βάσεις. Αλλά από ‘κεί και πέρα γίνεται αυτοδίδακτη.

Μιλάει η Στέλλα στην προστατευόμενή της νεαρή δασκάλα, τη Μαρία (αφηγήτρια του δεύτερου μέρους): «Εκεί στο Παρίσι διάβαζα πολύ και Γάλλους και Ρώσους. Πώς να τους ξεχωρίσεις; Οι Ρώσοι έχουν βάθος, δεν εξαντλούνται σε περιγραφές όπως οι Γάλλοι. […] Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Ζολά, τον πλέον χαρακτηριστικό εκπρόσωπο του νατουραλισμού. Το Ζερμινάλ που έχω μεταφράσει είναι δυνατό βιβλίο από άποψη κοινωνικών μηνυμάτων αλλά το βάθος της γραφής ενός Τολστόι ή ενός Ντοστογιέφσκι δεν το φτάνει. Αντίθετα, σέβομαι πολύ τον Μπαλζάκ, αυτός ήταν που έβαλε τα θεμέλια του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος» (σ. 102-103).

Στη συνέχεια η Στέλλα, η αυτοδίδακτη, αναφέρεται στον Φλομπέρ, που έβαλε «τον συναισθηματικό κόσμο στο επίκεντρο» και στις Νεκρές ψυχές του Γκόγκολ, ως το πρώτο μεγάλο ρωσικό μυθιστόρημα. Με το κατεξοχήν αστικό λογοτεχνικό είδος ο Γκόγκολ «αποτύπωσε την αστική υποκρισία, την πλεονεξία, το ηθικό τέλμα των Ρώσων γαιοκτημόνων σε αντιπαραβολή με τη νεκρή ψυχή του δουλοπάροικου» (σ. 103).

Η ανακάλυψη της κλασικής λογοτεχνίας του 19ου αι. οδηγεί αναπόφευκτα και στη γνώση της ιστορίας και της κοινωνίας. Για το Ζερμινάλ, που η ίδια έχει μεταφράσει (εκδ. Δαρεμά, 1960), λέει: «Το κομμάτι με τη διάσωση των ανθρακωρύχων, σαν έγινε η έκρηξη στην είσοδο της στοάς, ίσως είναι ό,τι πιο δυνατό έχει γράψει ο Ζολά» (σ. 105). Από την Κόλαση του Μπαρμπίς (Barbusse), που έχει επίσης μεταφράσει η ίδια (εκδ. Δαρεμά, 1965), είναι το μότο του πρώτου μέρους στο βιβλίο, ανάγνωσμα που έχει σημαδέψει τον Μιχάλη.

Η καθημερινότητα της μεταφράστριας

Φυσικά κι όλα αυτά ενδιαφέρουν τη Στέλλα Βουρδουμπά, είναι ο δικός της κόσμος, ο μεγάλος της ορίζοντας, που προεκτείνει απέραντα την καθημερινότητα με τα πηγαινέλα σε γραφεία εφημερίδων και περιοδικών, αργότερα και εκδοτών, κι ύστερα την απομόνωση και τις ατελείωτες ώρες δουλειάς στο γραφείο της. Λεξικά, μολύβια, γόμες, χειρόγραφα, δοκίμια και το απαραίτητο ξέχειλο τασάκι. Τότε, πριν τα γραφεία γίνουν «καθαρά», χωρίς σκόνες και στάχτες, με τους υπολογιστές, τα λεξικά που συμβουλεύονται οι επαγγελματίες μεταφραστές ηλεκτρονικά και επίσης το κάπνισμα που έχει μειωθεί ή κοπεί «διότι βλάπτει σοβαρά…». Κανένα μεταγενέστερο γαλλοελληνικό λεξικό δεν αντικατέστησε ποτέ για μένα το έξοχο του Αντωνίου Ηπίτη, το Μέγα Γαλλοελληνικόν Λεξικόν, στην πρώτη έκδοση των αδελφών Τολίδη, του 1977, σε δύο τόμους, σε πολύ λεπτό χαρτί, που αργότερα σε άλλο χαρτί βγήκε τρίτομο. Θα το είχε σε προηγούμενη έκδοση σίγουρα η Στέλλα Βουρδουμπά, ίσως σ’ εκείνη την πρώτη του 1911-1912; Στη δεκαετία του ’80, τα γραφεία μας έμοιαζαν ακόμη μ’ αυτό της Στέλλας.

Η Εύα Μαθιουδάκη ανασυστήνει κι έναν «κόσμο που κάποτε αποκαλούσαμε πνευματικό» (σ. 181) και στον οποίο ανήκαν κυνηγημένοι ακόμη στα χρόνια της δικτατορίας αριστεροί. Κι αφού η Στέλλα νοικιάζει συχνά σπίτια στην Κηφισιά, κάπου ξεπροβάλλει ως γείτονας και ο Ε.Χ. Γονατάς, φιγούρα δεμένη μ’ εκείνη την Κηφισιά, όταν το νερό έτρεχε στις αμπολές κάτω από τα πλατάνια.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είναι ιστορικός και μεταφράστρια. Πρόσφατες μεταφράσεις της: Νταβίντ Φοενκινός, Σαρλότ, εκδ. Εστία, 2018 / Αλμπέρ Κοέν, Σολάλ, εκδ. Εξάντας, 2019