Πως είδε το Ζαγόρι του 1856 ένας Ρώσος

^«Αν και η γενιά μας είναι όλη από το Ζαγόρι της Ηπείρου, ωστόσο τα πρώτα παιδικά μου χρόνια κύλησαν στον Δούναβη, στο σπίτι του πατέρα μου, ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση του Ζαγορίου έκανε τότε εμπόριο στα ξένα. Από τις όχθες του Δούναβη επέστρεψα στην πατρίδα μου, την Ηπειρο, δεκατριών χρονών, το 1856. Ως τα δεκαεπτά μου έζησα με τους γονείς μου στο Ζαγόρι και πήγαινα στο σχολείο του χωριού μας, και μετά ο πατέρας με πήγε στα Γιάννενα για να φοιτήσω εκεί στο Γυμνάσιο». Είναι η αρχή του μυθιστορήματος «Οδυσσέας Πολυχρονιάδης – αναμνήσεις ενός Ελληνα από το Ζαγόρι», το οποίο δεν υπογράφει κάποιος άγνωστος έλληνας συγγραφέας εκείνης της περιόδου, αλλά ο πασίγνωστος ρώσος πανσλαβιστής Κονσταντίν Λεόντιεφ (1831-1891), στοχαστής και διπλωμάτης.

Το μυθιστόρημα μάλιστα εκδίδεται από τον Αρμό 150 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του στα ρωσικά, σε μετάφραση του Γιώργου Σ. Δημητρακόπουλου, διδάκτορα Φιλολογικών Σπουδών του Κρατικού Πανεπιστημίου Μόσχας «Λιμονόσοφ». Το δίτομο έργο, που διαδραματίζεται το 1862-1863, αναφέρεται σε έναν χρόνο από τη ζωή του νεαρού Ζαγοριανού Οδυσσέα Πολυχρονιάδη και τη σταδιακή ενηλικίωσή του στα Γιάννενα. Η περιγραφή των γεγονότων γίνεται με τη μορφή αυτοβιογραφικών τετραδίων που στέλνει σ’ έναν διανοούμενο φίλο του στην Αθήνα. «Σου υποσχέθηκα, νεαρέ Αθηναίε και καλέ μου φίλε, να διηγηθώ λεπτομερώς την ιστορία της προηγούμενης ζωής μου, την παιδική μου ηλικία στη μακρινή πατρίδα, τις συναντήσεις και τις περιπέτειες της πρώτης μου νεότητας…», διαβάζουμε ήδη στη δεύτερη παράγραφο.

Πρόξενος στα Γιάννενα

Οι δύο τόμοι περιλαμβάνουν πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή, τα τοπωνύμια και τον λαϊκό πολιτισμό του Ζαγορίου, αποτέλεσμα όχι μόνο της έρευνας του Λεόντιεφ, αλλά και των προσωπικών βιωμάτων του. Μετά τις σπουδές της Ιατρικής την περίοδο 1849-1854 στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας μπήκε στον κύκλο των ρώσων διανοουμένων, όπως διαβάζουμε στον πρόλογο του μεταφραστή, ενώ το 1863 προσελήφθη στο ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών. Το 1863-1864 υπηρέτησε ως γραμματέας και μεταφραστής στο ρωσικό προξενείο των Χανίων, το 1869 ως πρόξενος στα Ιωάννινα και το 1871 ως πρόξενος στη Θεσσαλονίκη.

«Εχεις ακούσει βέβαια ότι ο τόπος μας είναι όμορφος, αλλά άγονος», γράφει ο Οδυσσέας στον αθηναίο φίλο του. «Τα αμπέλια μας δεν μας δίνουν εισόδημα. Στους λόφους, κοντά στους οικισμούς, βλέπεις από μακριά μικρά στρογγυλά σημάδια, που περιβάλλονται από λευκές πέτρες. Να τα χωράφια μας με τα σιτηρά! Να το φτωχό σιτάρι μας! Σπάνια στάχυα, ξηρή γη με διάσπαρτες μικρές πέτρες. Μια γη, την οποία έσκαψε η ίδια η γυναίκα του Ζαγοριανού με τα εργατικά χέρια της, χωρίς τη βοήθεια βοδιών και αλετριού, για να έχουν τα παιδιά της σπιτική τροφή, απόντος του συζύγου».

Και παρακάτω δίνει μια ιδιοσυγκρασιακή περιγραφή για την «ταυτότητα» των Ζαγοριανών, αν μπορεί κανείς να μιλήσει με τέτοιους όρους για εκείνη την περίοδο: «Δεν είμαστε ούτε πολεμιστές όπως οι γείτονές μας, οι λεβέντες Σουλιώτες… Εμείς δεν μπορούμε να ζούμε τόσο σκληρά και ανέμελα όπως ζει ο Σουλιώτης. Ναι, δεν είμαστε ήρωες, δεν είμαστε θαλασσοπόροι, δεν είμαστε γεωργοί, δεν είμαστε βοσκοί. Αλλά όμως είμαστε οι Ζαγοριανοί της Ηπείρου, φίλε μου!.. Είμαστε εκείνοι οι Ζαγοριανοί της Ηπείρου, με το όνομα των οποίων είναι βέβαια γεμάτη η Ανατολή… Παντού είναι το όνομά μας, παντού είναι το εύστροφο μυαλό μας, ακόμη και η πονηριά μας, παντού είναι ο ελληνικός πατριωτισμός μας, και ο ακλόνητος και ο επαμφοτερίζων».