Ενα φως εκ βαθέων

Τούτες τις μέρες συμπληρώνονται 32 χρόνια από την εκδημία της σπουδαίας πρωταγωνίστριας του ελληνικού θεάτρου Μαίρης Αρώνη (1916 – 1992). Αναδημοσιεύω σήμερα ένα κείμενό μου για κείνη στο περιοδικό «Men’s look» στα τέλη της δεκαετίας του ’80, ως φόρο τιμής σε μια τεράστια θεατρική καριέρα και σε μια σημαντική προσωπικότητα που κόσμησε το θέατρό μας για σχεδόν 50 χρόνια:

Πρωτοείδα τη Μαίρη Αρώνη στο Εθνικό Θέατρο το 1949. Ηταν μια τυπική παράσταση του Ροντήρη, αλλά για μένα το έργο ήταν μυθικό. Η «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου. […] Θυμάμαι τα πάντα από εκείνη την παράσταση, το σκηνικό, το ρυθμό της παράστασης, τον γενικό, όπως λέμε, τόνο. Κυριαρχικά, όμως, στο μυαλό μου, δεσπόζει η Αρώνη. Αλλά αυτή η κυριαρχία είναι ιδιότυπη, όταν προσπαθώ να την ανασυγκροτήσω ως εικόνα, όλα μου αντιστέκονται και πρυτανεύει μια απαστράπτουσα λάμψη, μια άλως που περιβάλλει το ωραίο σώμα και μέσα σ΄αυτό το φωτεινό στεφάνι προβάλλουν δυο μάτια υγρά, διεισδυτικά και ένα πεισματικό πηγούνι. Είδα το 1952 στη μικρή μου πόλη ξανά τη «Στέλλα Βιολάντη» από δύο σπουδαίους ηθοποιούς της παλιάς γενιάς, την Νίτσα Γαϊτανάκη και τον Λάμπρου. Είχαν μιαν αρχοντιά, μια υποκριτική πατίνα, έπαιζαν με αναμνήσεις από την Κοτοπούλη του Μεσοπολέμου. Μόλο που με γοήτευσε η σκηνική παρουσία της Γαϊτανάκη, δεν μπόρεσε να σβήσει την εικόνα των δύο λαμπερών ματιών που αντανακλούσαν στο φως το μυστήρια των βυθών τους και του πεισματικού πηγουνιού που πάσχιζε να αντισταθεί σε όλη την αδικία του κόσμου και να θριαμβεύσει ανάμεσα σε μια ζούγκλα θηρίων που παραφρόνησαν. Η Αρώνη είχε εγκατασταθεί για πάντα στη μνήμη μου και στη σκέψη μου σαν ένα πλάσμα γεμάτο περήφανη αξιοπρέπεια, ένα θηλυκό αποφασισμένο να επιβάλει τη σπάνια οντότητά του, μια ηθοποιό, τέλος, γεννημένη να σκορπάει μια εσωτερική ακτινοβολία με γενναιοδωρία, αφειδώλευτα, απέριττα, κρατώντας ένα υπέροχο μέτρο στην κίνηση, στη σιωπή, στην ευγένεια της χειρονομίας. Από κείνη τη χρονιά η Αρώνη με ακολουθούσε έως την εποχή, πριν λίγα χρόνια, που σε μια αξιοπρεπή, χωρίς συναισθηματισμούς, βασιλική κίνηση εγκατέλειψε τη σκηνή, όχι χωρίς πίκρα, όχι χωρίς αγανάκτηση. ρτρομίζω πως παρευρέθηκα σε όλες τις παραστάσεις της συνεχώς, από το 1955 ως το 1982.

Κάθε φορά αυτά τα λαμπερά και συνάμα σκοτεινά μάτια με κατοικούσαν. Γιατί πράγματι είχες την εντύπωση πως η όψη της Αρώνη έστιλβε από ένα φωτερό σκότος. Το σκότος ερχόταν από βαθύ φρέαρ και δεν ήταν το σκότος του πένθους, του φόβου, του τρόμου, δεν ήταν από τον βυθό των πανάρχαιων σπηλαίων, το σκότος που μας συνοδεύει ως αρχέτυπος φόβος, ως υπαρξιακός κίνδυνος. Οχι, το σκότος των ματιών της Αρώνη είχε καταγωγή αγγελική, είχε κάτι από τη μαγγανεία του χάους και τη μαγεία του μυστικού, ήταν ένα σκότος υγρό, ζεστό, ένα σκότος φωτοφάγο, φωτοχαρές. Χιμούσε έξω και γινόταν λάμψη, ακτινοβολία, αστραπή. Είναι αυτό που λέμε μεταλλική λάμψη, είναι η λάμψη του τιτανόλιθου ή του γρανίτη. Οποιος δεν έχει ατενίσει αυτή τη φωτοβόλα σκοτεινιά της Αρώνη πάνω στη σκηνή, δεν μπόρεσε ποτέ να χαρεί την ουσία αυτής της υποκρτικής τέχνης που φαινόταν επιφανειακά σαν πασίχαρο μελίσσι, ενώ στο βάθος έκρυβε της μελαγχολία της βαρυφορτωμένης βασίλισσας των μελισσών. Ύστερα ήταν το πηγούνι, είπα πεισματικό, ίσως θεληματικό, αλλά για να το κατανοήσει κανείς καλά θα πρέπει να το συνδυάζει με τα μάτια. Οσο εκείνα σκοτείνιαζαν και βυθίζονταν στις κρυφές τους γωνίες, το πηγούνι διεκδικούσε τη ζωή, αγκιστρωνόταν από τα πράγματα του κόσμου, σαν αμόνι σφυρηλατούσε ένα πρόσωπο αποφασισμένο για τη νίκη και το θρίαμβο του υπάρχειν. Οταν τα μάτια γυάλιζαν και πίδακες φωτός πυροδοτούσαν τον κόσμο, το πηγούνι τρυφέρευε, γινόταν γλαφυρό, στρογγύλευε και λίγο τρεμόπαιζε, παρασύροντας τα χείλη σε έναν μικρό σπασμό ή έναν λυγμό.

Ηταν τότε που χαράζονταν στα μάγουλα οι δύο χαριτωμένες βούλες που δόξαζαν την παιδικότητα της Αρώνη. Ετσι το πηγούνι ισορροπούσε με τα μάτια, συμπλήρωνε την έκφραση φως-σκότος-πείσμα, τρυφεράδα και όλες τις ποικιλίες των συνδυασμών. Το σώμα της είχε τον κυματισμό ενός απόμερου μυχού ελληνικού νησιού. Οπως στη σοροκάδα ο καιρός κατασκευάζει τα κύματα, όπως το νερό κυλάει και πληθαίνει, επιταχύνοντας το ρυθμό του έως το τελικό σπάσιμο πάνω στο βράχο ή στην αμμουδερή ακτή, έτσι και το περπάτημα της Αρώνη στη σκηνή Σπάνια έχω δει στο ελληνικό θέατρο ηθοποιό να ξέρει να φορεί και να παίζει «θέατρο» με τα ψηλά τακούνια. Η Αρώνη πατούσε σταθερά, γερά, κάρφωνε το τακούνι στο σανίδι και ύστερα με χάρη έριχνε τον κορμό μπροστά με ένα σπάσιμο της μέσης, λύγιζε λίγο τα γόνατα, ύστερα τα τέντωνε πάλι και έκανε ένα λίκνισμα προς τα πίσω, μα πριν το βάρος πέσει στα τακούνια η κίνηση περνούσε στα νύχια των ποδιών και όλο το σώμα έγερνε μπροστά ανάλαφρο, όλο μια προσφορά και πάλι ορθωνόταν για να στηριχθεί στις γερές φτέρνες, προβάλλοντας τον πλούσιο κόρφο με το ένα χέρι στη μέση και το άλλο με μια κίνηση ειρωνική σαν απαλή φτερούγα, ανέμιζε δήθεν αμήχανα, όμως σατανικά. Και τότε ξεχυνόταν λαγαρή σαν ερωτικό γουργουρητό περιστέρας η πανούργα φωνή. Η φωνή της Αρώνη ήταν το πιο πανούργο όργανο του ελληνικού θεάτρου. Μιλούσε και κελαηδούσε, άλλοτε νωχελικά οι νότες εναυρίζονταν κι άλλοτε πάλι ειρωνεύονταν με τόση χάρη. Μιλούσε και σαν το νερό της λίμνης που το αναταράζει ήσυχα, αλλά βυθιζόμενο το κουπί, δημιουργούσε δίνες και σε παρέσυρε να σε πνίξει.

Η Αρώνη είχε στη σκηνή μια τόσο έντονη παρουσία που κατόρθωνε να σημαδεύει τους ρόλους της καταλυτικά. «Επιανε» τους ρόλους ενστικτωδώς και από τα μέσα. Η Αρώνη άρπαζε το ρόλο από την πρώτη στιγμή, του εξεβίαζε το μυστικό του, του αποσπούσε τον πυρήνα του. Υστερα με επιμονή φαρμακοτρίφτη εύρισκε τις λεπτομέρειες, το στυλ, τους επιμέρους ρυθμούς, τις συναισθηματικές διακυμάνσεις. Η Αρώνη άφηνε να φανεί η εξαπίνης άλωση του ρόλου της. Οταν έμπαινε στη σκηνή, το στητό της σώμα, η λάμψη της, η λαγαρή φωνή της, το υπομειδίαμα με τα λακκάκια στα χείλη φώναζαν πως ο εχθρός – ο ρόλος κατατροπώθηκε, έγινε κτήμα, παίγνιο στα χέρια της. Κυριολεκτικά στα χέρια της, γιατί η Αρώνη είχε αεικίνητα και ευκίνητα χέρια που δε φλυαρούσαν, αλλά μυστικά συνόδευαν την αρμονία του όλου. Το υποκριτικό στίγμα της Αρώνη κραύγαζε πως κάθε ρόλος είναι άθυρμά της. Μόνο που ήξερε τα αθύρματα να τα μετατρέπει σε λιτά, αλλά αισθητικά τέλεια κοσμήματα. Ηταν από τις λίγες ηθοποιούς μας που αξιοποιούσαν πάνω τους, και εννοώ θεατρικά, λειτουργικά, τα κοσμήματα. Τα μετέτρεπαν σε σύμβολα ισχύος, κοινωνικής καταγωγής, πνευματικότητας, ερωτικής επικοινωνίας. Ήξερε να φορεί το διάδημα και το βαρύτιμο δαχτυλίδι. Στο κεφάλι της το στέμμα, στο χέρι της το μονόπετρο, έπαιζαν ρόλο, δε στόλιζαν, δεν διακοσμούσαν. Δεν έκρυβαν, αλλά φανέρωναν.

[…] Ευτύχησε να παίξει ό,τι ονειρεύτηκε […] Δίπλα στα μεγάλα τέρατα της κωμωδίας, τον Νέζερ, τον Ζερβό, τον Ηλιόπουλο, τον Φωτόπουλο, έπαιξε ισάξιά τους φάρσα, κωμωδία, βουλεβάρτο. Τίμησε τους Ελληνες συγγραφείς, τον Ξενόπουλο, τον Ρούσσο, τον Ψαθά, τον Τσιφόρο, τον Φωτιάδη. Ευτύχησε να έχει δάσκαλο που την πίστεψε και την εμπιστεύτηκε, τον Δημήτρη Ροντήρη. Εργάστηκε και υλοποίησε τα οράματα του Αλέξη Σολομού, του Κωστή Μιχαηλίδη, του Πέλου Κατσέλη, του Τάκη Μουζενίδη, του Σπύρου Ευαγγελάτου, έγινε συνθιασάρχις με την Μανωλίδου, τον Χορν, τον Ηλιόπουλο, τον Κατράκη.