Εσείς, ποια σκηνή θανάτου θα επιλέγατε;

Είναι κυριολεκτικά αδύνατο να θυμηθείς ταινία, πλην ίσως αμιγώς κωμωδιών, που να μην υπάρχει κάποιος θάνατος ή αναφορά σε κάποιον θάνατο. Ενας θάνατος που έχει χαραχθεί στη μνήμη μου είναι ο θάνατος του Σαλ Τέσιο (Εϊμπ Βιγκόντα), του προδότη στον «Νονό» (1972), τον οποίο μάλιστα δεν βλέπουμε στην ταινία αλλά καταλαβαίνουμε ότι θα γίνει· και αυτό είναι ακόμα χειρότερο. «Μπορείς να με βοηθήσεις, Τομ;» ρωτά τον κονσιλιέρι του «Νονού», τον Τομ Χέιγκεν (Ρόμπερτ Ντιβάλ), ο μελλοθάνατος Τέσιο. «Δεν μπορώ να το κάνω, Σάλι» είναι η ξερή απάντηση και ο Τέσιο φεύγει συνοδευόμενος από τους μελλοντικούς εκτελεστές του.

Βασίλης Βαφέας

(«Το ρεπό», «Ο έρωτας του Οδυσσέα» κ.ά.)

Το 1986 γύρισα την ταινία «120 Ντεσιμπέλ». Είχε θέμα τον θάνατο. Ενας νέος, γύρω στα 30, πέφτει θύμα δυστυχήματος και είναι σε κώμα. Το βράδυ τον ξενυχτούν φίλοι και φίλες. Σε flash back βλέπουμε τις ερωτικές σχέσεις που είχε με αυτές τις φίλες ο ήρωας. Το πρωί τον βλέπουμε να αναλαμβάνεται στους ουρανούς, ενώ η ζωή των ζωντανών συνεχίζεται… Ο διανομέας μου και συμπαραγωγός είπε ότι του θύμισε μια αμερικανική ταινία του 1983, το «Big Chill» (Η μεγάλη ανατριχίλα) του Κάσνταν, όπου ο ήρωας αυτοκτονεί. Δεν την είχα δει. Είχα δει την προηγούμενή του, την «Εξαψη», που μου άρεσε πολύ. Οταν τελείωσε το μοντάζ των «Ντεσιμπέλ», ο διανομέας παραξενεύτηκε.

«Βρε Βασίλη, δεν είναι σαν το “Big Chill”». Ο θεατής σ’ εσένα πρέπει να έχει ένα σημειωματάριο για να σημειώνει με ποιαν ο πρωταγωνιστής έκανε σεξ πρώτα και με ποιαν ύστερα!».

Αργότερα είδα κι εγώ το «Big Chill». Με συγκλόνισε!

Ενας έγκριτος έλληνας κριτικός έγραψε μετά από χρόνια σ’ ένα κείμενο με τίτλο «Στάχτες γίναν τα όνειρά μας» ότι το «Big Chill» που μιλούσε για τη χαμένη επαναστατημένη γενιά του 1960 ήταν σπουδαία ταινία. Το κείμενο τελειώνει παραλλάσσοντας τον Mανόλη Αναγνωστάκη: «Δεν έφταιγαν οι ίδιοι, τόσοι ήταν»…

Ζαχαρίας Μαυροειδής

(«Απόστρατος», «Το καλoκαίρι της Κάρμεν» κ.ά.)

Ηταν αρχές της δεκαετίας του ’90. Οι απαρχές της ιδιωτικής τηλεόρασης, εξού και στο πρόγραμμά τους μπορούσε κανείς να βρει ταινίες όπως το «1900» (1976) του Μπερτολούτσι. Για κάποιον λόγο, εκείνο το βράδυ βρέθηκα να βλέπω την ταινία μόνος στο σαλόνι του πατρικού μου – ήμουν ακόμη μαθητής δημοτικού. Ανυποψίαστος, βρέθηκα για δύο ώρες καθηλωμένος στον καναπέ σε κατάσταση σοκ από τη βία που διατρέχει την αφήγηση. Αποκορύφωμα, η σκηνή της δολοφονίας ενός νεαρού αγοριού από το ζεύγος ενηλίκων που το έχει μόλις κακοποιήσει σεξουαλικά. Ο άνδρας σηκώνει το αγόρι στην αγκαλιά του, κρατώντας το από τα πόδια, κι αρχίζει να περιστρέφεται με ταχύτητα. Η φυγόκεντρος ανυψώνει το παιδικό σώμα ώσπου το κεφάλι του αγοριού αρχίζει να χτυπά στους τοίχους.

Ρένος Χαραλαμπίδης

(«Φτηνά τσιγάρα», «Νυχτερινός εκφωνητής» κ.ά.)

Θεωρώ, ίσως κάπως ανορθόδοξα και με επαγγελματική διαστροφή, ότι ο πιο συγκινητικός θάνατος που έχω δει στον κινηματογράφο είναι ο θάνατος του γηραιού Αττίκ, στην ταινία «Χειροκροτήματα» του Τζαβέλλα (1944). Αν θυμάμαι καλά, συντελείται με την παρουσία του πρωτοεμφανιζόμενου Χορν. Είναι χαρακτηριστικά υπερπαιγμένος, που κατά τη γνώμη μου οφείλεται στο ότι ο Αττίκ δεν άντεχε να δεχτεί τον καλλιτεχνικό του θάνατο που αυτή η ταινία του αποκάλυπτε και εσωτερικά αντιστεκόταν. Δεν παραδόθηκε στην ανάγκη ρεαλισμού της κινηματογραφικής λήψης. Δεν του το επέτρεπε ο αγωνιστής εαυτός του. Το κοινό τον έβλεπε σαν τελειωμένο. Και ενώ σε όλη την ταινία παίζει με αμεσότητα, τη δραματική κορύφωση σαν να την υπονομεύει. Δεν το αντέχει η παιδική καρδιά του. Αυτοκτόνησε λίγους μήνες αργότερα.

Σωτήρης Τσαφούλιας

(«Ετερος εγώ», «Κοινός παρονομαστής» κ.ά.)

Δυσκολεύτηκα αρκετά με το ερώτημα. Αποφάσισα λοιπόν να καταφύγω σε ταινίες που είχα δει πριν από την εφηβεία μου. Αλλά και πολλά χρόνια αργότερα, όταν είδα ξανά τη συγκεκριμένη ταινία, ως «μεγάλος», διαπίστωσα πως τα ίδια συναισθήματα βίωσα. Ο θάνατος λοιπόν που με συγκίνησε περισσότερο είναι στην ταινία «Ο πρωταθλητής» (The Champ) του Φράνκο Τζεφιρέλι που κυκλοφόρησε το 1979. Οταν για να αποδείξεις την αξία σου σε αυτόν που αγαπάς, του στερείς τον εαυτό σου. Πρόκειται για μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές του κινηματογράφου, «Ξύπνα, Τσαμπ, μην πας για ύπνο τώρα, πρέπει να πάμε σπίτι». Η συγκεκριμένη σκηνή προκαλούσε μόνο θλίψη. Βαθιά θλίψη, τα άλλα συναισθήματα και σκέψεις έρχονταν μετά το τέλος της ταινίας. Και φυσικά το συναίσθημα ήταν πιο έντονο γιατί ερχόταν από ένα παιδί.

Κωνσταντίνα Βούλγαρη

(«Valse Sentimentale», «Συγχαρητήρια στους αισιόδοξους;» κ.ά.)

Η πρώτη σκηνή που σκέφτηκα είναι μια στιγμή από τους «Απόντες» (1996) του Νίκου Γραμματικού. Μια πολύ «λιτή» σκηνή που για μένα είναι κορυφαία. Η ταινία μιλάει για τη φιλία έξι νέων από τη Σαλαμίνα, που οι ζωές τους σκορπίζουν μέσα στα χρόνια. Ο Σάκης (Βαγγέλης Μουρίκης) φοράει τα ρούχα της κηδείας του φίλου τους, και είναι μόνος στο μαγαζί. Το τηλέφωνο χτυπάει και ο Νίκος (Κώστας Σταρίδας) τον ρωτάει αν ο Ανδρέας (Νίκος Γεωργάκης), ο αυτοκαταστροφικός φίλος τους, είναι καλά. Ο σπουδαίος Μουρίκης γυρνάει την πλάτη στην κάμερα και βάζει τα κλάματα. Συγκινημένος, μοιάζει σαν να θέλει να αποφύγει το βλέμμα του θεατή προκειμένου να πενθήσει τον φίλο του πιο «ιδιωτικά». Σαν ο πόνος του να είναι τόσο μεγάλος που δεν αντέχει να «παίξει» μπροστά μας. Νιώθω ότι για μια στιγμή η συνθήκη αλλάζει και από «μυθοπλασία»  γίνεται «αληθινή».

Χρήστος Δήμας

(«Οι ακροβάτες του κήπου», «ΝΗSOS» κ.ά.)

«The Hit». Toυ Στίβεν Φρίαρς. Με Τέρενς Σταμπ, Tζον Χερτ και Τιμ Ροθ. Μουσική Κλάπτον και κιθάρα του Πάκο ντε Λουθία. Ενας πληρωμένος δολοφόνος, ο Τζον Χερτ, πρέπει να παραδώσει το «συμβόλαιό του», έναν άλλον εγκληματία που κάποτε είχε προδώσει τη συμμορία του στο Παρίσι. Ενα οδοιπορικό στην Ισπανία με πολλά πτώματα και ταραντινικό σενάριο πολύ πριν από τον Ταραντίνο, με τη μελαγχολία των αδελφών Κοέν πριν από τους Κοέν…

Είναι 1987 όταν βλέπω την ταινία (παραγωγής 1984) στο «Ιντεάλ» σε μια από τις μεταμεσονύκτιες προβολές που έχει διοργανώσει ο υπέροχος Βάσος Γεώργας. Στο τέλος ο Τζον Χερτ είναι ακουμπισμένος σε ένα δέντρο. Εχει μια σφαίρα στο στήθος. Περιμένει να πεθάνει. Και λέει τις φράσεις: «Δεν είναι τίποτε ο θάνατος. Τη μια στιγμή είσαι εδώ. Την άλλη στιγμή είσαι εκεί…». Ισως ήταν το βράδυ που το «Ιντεάλ» λειτουργούσε σαν γιάφκα. Ισως η εικοσάχρονή μου μεταεφηβική αγωνία να συναντήσω τα μυστήρια της ζωής, της τέχνης του σινεμά, της θνητότητας και της Αθανασίας. Πριν από δύο χρόνια όταν στο κρεβάτι της Εντατικής πάλευα για την επόμενη ανάσα, η εικόνα του Τζον Χερτ στο δέντρο μού έδινε παρηγοριά και δύναμη. Εγινε η δική μου κάτι σαν προσευχή: Τη μια στιγμή είσαι εδώ. Την άλλη είσαι εκεί.

Στέλλα Θεοδωράκη

(«Ελεύθερο θέμα», «Ricodi mi» κ.ά.)

Ως φοιτήτρια είχα εντυπωσιαστεί από τον Λουίς Μπουνιουέλ και το πώς εξέφρασε την αγωνία θανάτου μέσα από τον «Ανδαλουσιανό σκύλο» και τη «Χρυσή εποχή». Ανατρέχοντας στο μανιφέστο της «Χρυσής εποχής», όλα βασίζονται στο σεξουαλικό ένστικτο και στο ένστικτο του θανάτου, στο ερωτικό πάθος, στον χρόνο, στην κοινωνία και τα ανατρεπτικά στοιχεία. Κανενός το έργο δεν είναι προϊόν παρθενογένεσης. Οταν σκηνοθετούσα το «Ελεύθερο θέμα», επέλεξα ένα από τα θέματα των φοιτητών της ταινίας να βασίζεται στον «Ανδαλουσιανό σκύλο». Μια φοιτήτρια θα μπορούσε να δείρει τον πεθαμένο πατέρα της γιατί την εγκατέλειψε, κι αυτός θα μπορούσε να ίπταται με φόντο μια κόκκινη πόλη. Υπάρχουν εικόνες ταινιών που ξεπηδούν κάθε φορά που χτίζουμε μια ιστορία θανάτου: Το «Chinatown» του Πολάνσκι. Ο «Θάνατος στη Βενετία», του Βισκόντι. Η «Πρωινή περίπολος», του Νικολαΐδη. Το «Κιέριον» του Θέου, η «Αναπαράσταση» του Αγγελόπουλου, μια πιο πολιτική προσέγγιση. Επανερχόμενοι  στη «Χρυσή εποχή», η αίθουσα προβολής της δέχτηκε επίθεση από γάλλους ακροδεξιούς. Τι αστεία σύμπτωση με την ακροδεξιά στροφή της Ευρώπης και τον θάνατο της ελευθερίας ακόμη και στον πολιτισμό με ύπουλο τρόπο.

Μανώλης Μαυρής

(«Brutalia, εργάσιμες μέρες», «Midnight Skin» κ.ά.)

Οι πιο τραγικοί θάνατοι στο σινεμά συνδέονται με το αίσθημα της αδικίας. Στην ταινία «Η μάχη της Αλγερίας» (1966) ο σκηνοθέτης Τζίλο Ποντεκόρβο, βασισμένος σε αληθινά γεγονότα, αναπαριστά την εξέγερση των Αλγερινών κατά των γάλλων αποικιοκρατών στον Πόλεμο της Αλγερίας (1954-1962). Η ταινία επικεντρώνεται στον επαναστάτη μαχητή Αλί Λα Πουέν και καταγράφει τη διαδρομή του, τον  εξευτελισμό και τον βασανισμό του από τον γαλλικό στρατό. Ο Αλί εξεγείρεται και οργανώνεται στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο πολεμώντας τον στρατό κατοχής. Το τέλος του θα έρθει όταν έπειτα από προδοσία περικυκλώνεται αλλά δεν παραδίδεται. Βρίσκει τραγικό και ηρωικό θάνατο όταν οι στρατιώτες τον ανατινάζουν. Η θυσία του αποτέλεσε την έναρξη της εξέγερσης. Η ταινία σηματοδοτεί την ελευθερία ενός ολόκληρου έθνους. Γίνεται μέρος της ταυτότητας ενός λαού και αποτελεί μια «λαϊκή μνήμη» του αγώνα για την ανεξαρτησία από τη Γαλλία.

Αντώνης Κόκκινος

(«Τέλος εποχής», «Μαραθωνοδρόμος» κ.ά.)

Η πρώτη μου σκέψη δεν ήταν μια σκηνή αλλά μια ολόκληρη ταινία! Το «Ενας αμερικανός φίλος» του Βιμ Βέντερς (1977). Κινηματογραφικό δοκίμιο για τον θάνατο. Ο Μπρούνο Γκαντς καταδικασμένος από μια ανίατη ασθένεια του αίματος «πουλάει» τον θάνατό του για ένα καλύτερο μέλλον της οικογένειάς του και ο Ντένις Χόπερ αδιαφορώντας για τα πάντα νομίζεις ότι θα αυτοκτονήσει στο επόμενο καρέ. Ο Γιούργκεν Κνίπερ συνθέτει ένα μουσικό μοτίβο λες για να συνοδεύσει ένα φέρετρο που μπαίνει στη γη και σκεπάζεται από το χώμα. Και ο Βέντερς επιλέγει μια «θανατηφόρα» στατικότητα για να περιγράψει την ιστορία…

Αυτή όμως ήταν η πρώτη μου σκέψη! Αρκετά εγκεφαλική. Στη συνέχεια και επειδή ο Γιάννης μού ζήτησε να βάλω και συναίσθημα στην επιλογή μου, πρέπει να ομολογήσω ότι ο «κινηματογραφικός θάνατος» που με επηρέασε συναισθηματικά συνέβη στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν άρχισαν να κλείνουν τα θερινά σινεμά στο Περιστέρι. Η  «Λίτσα», τα «Αστρα», η «Κύπρος», ο «Φοίβος», η «Ανεμώνη», οι καλύτεροι δηλαδή φίλοι της εφηβείας μου! Κυρίως όμως όταν έκλεισε το θερινό «Αττικόν» πάνω από την ομώνυμη χειμερινή κινηματογραφική αίθουσα κάπου στον Λόφο Αξιωματικών. Εκεί είχα ερωτευτεί για πρώτη και τελευταία μέχρι τώρα φορά μια γυναίκα που δεν είχα ποτέ δει αλλά μόνο ακούσει. Ηταν αυτή που έκανε στο σπικάζ στο τρέιλερ της ταινίας του Λέστερ «Το Νακ και πώς να το αποκτήσετε» που θα παιζόταν προσεχώς. Μέχρι την ημέρα της προβολής πήγαινα στο σινεμά για να την ακούσω:

– Νακ εντ χάου του γκετ ιτ.

Λίγα χρόνια μετά, το «Αττικόν» έγινε σουπερμάρκετ αλλά εγώ ακόμη θυμάμαι τη φωνή της.

Το έγραψα, αν και πιστεύω ότι είμαι εκτός θέματος. Γυρίζουμε λοιπόν στον Βέντερς για σιγουριά!

Εύα Στεφανή

(«Μέρες και νύχτες της Δήμητρας Κ.», «Αθήναι»)

Στην ταινία «Η νύχτα του κυνηγού» του Charles Laughton (1955) ένας κακοποιός που παριστάνει τον πάστορα (Robert Mitchum) δολοφονεί μία γυναίκα (Shelley Winters), μητέρα δύο παιδιών. Ο Laughton, σκηνοθετεί τη σκηνή του φόνου χωρίς ποτέ να δείχνει την πράξη του εγκλήματος. Δανείζεται στοιχεία του γερμανικού εξπρεσιονισμού, όπως τη χρήση του ευρυγώνιου φακού ή το chiaroscuro, προτιμώντας να υπαινίσσεται τη βία χωρίς να την καταδεικνύει. Οπως και στους αρχαίους τραγικούς η δολοφονία γίνεται εκτός σκηνικού χώρου. Την κρίσιμη στιγμή ο Laughton «κόβει» σε ένα πλάνο των παιδιών που κοιμούνται. Ωστόσο, η πιο αινιγματική σκηνή είναι αυτή που ακολουθεί λίγο μετά. Η δολοφονημένη Willa, βυθισμένη στον πάτο του ποταμού μοιάζει με άγγελο, που υπνοβατεί. Κάθεται γαλήνια στο μπροστινό κάθισμα ενός ανοιχτού αυτοκινήτου με τα μαλλιά της να μπλέκονται σε πελώρια αισθησιακά φύκια. Το λευκό φόρεμα φουσκώνει μέσα στο νερό, σαν να ίπταται. Η νεκρή μοιάζει σαν να κρέμεται γαλήνια από μια υποβρύχια κούνια. Παραπέμποντας στις ζωγραφικές εικονογραφήσεις της νεκρής Οφηλίας, όπως η «Ophelia» του John Everett Millais, αυτή η εικόνα με συναρπάζει γιατί συμπυκνώνει το φρικαλέο με το εκστατικό.