Ενας κοσμοπολίτης στις χώρες των μύθων

Ο Τζον Μπόρντμαν υπήρξε δάσκαλός μου στην Οξφόρδη την περίοδο 1972-1977. Η ατμόσφαιρα στην Οξφόρδη ήταν τότε μαγική, με τους δασκάλους μας να δημοσιεύουν απανωτά βιβλία που διαβάζαμε με λαχτάρα. Ο Μπόρντμαν δεν σταμάτησε ποτέ να δημοσιεύει. Παραγωγικότατος, μας άφησε περίπου 45 μονογραφίες, 17 συγγράμματα με άλλους και πάνω από 300 επιστημονικά άρθρα. Από τα διδακτικά του βιβλία επισημαίνω τα τρία εγχειρίδια για την αττική κεραμική, τα τρία για την αρχαία γλυπτική και το εγχειρίδιο για την πρώιμη κεραμική που διακρίνονται για την πλούσια εικονογραφία τους και την προσιτή τιμή τους. Οι ελληνικές μεταφράσεις τους χρησιμοποιήθηκαν από πολλές γενεές φοιτητών των ελληνικών πανεπιστημίων και αποτέλεσαν πολύτιμο βοήθημα των καθηγητών τους, πολλοί από τους οποίους υπήρξαμε μαθητές του. Η διδασκαλία και παράλληλα η παραγωγή βιβλίων για την αρχαία ελληνική τέχνη για τους φοιτητές και το μη ειδικό κοινό υπήρξαν μόνο δύο εκφάνσεις μιας πολυσχιδούς προσωπικότητας με διεθνή ακτινοβολία.

ΑΘΗΝΑ – ΟΞΦΟΡΔΗ. Πρωτογνώρισα τον Μπόρντμαν στην Οξφόρδη το 1972, όταν έγινα δεκτή στο μεταπτυχιακό τους πρόγραμμα. Είχε σε μεγάλη υπόληψη τους αποφοίτους των ελληνικών πανεπιστημίων γιατί είχαν ευρεία αντίληψη της αρχαιολογίας. Αγκάλιαζε τους φοιτητές του με τους οποίους είχε προσωπική επαφή. Ηταν ιδιοφυής αλλά ποτέ απόμακρος. Η επαγγελματική του σταδιοδρομία σημαδεύτηκε από δύο πόλεις, την Αθήνα και την Οξφόρδη. Μετά τις σπουδές του στο Κέιμπριτζ, ο Μπόρντμαν ήλθε στη Βρετανική Σχολή Αθηνών ως ερευνητής το 1948-1950. Κατά την περίοδο αυτή σημείωσε την πρώτη του αρχαιολογική ανακάλυψη: περπατώντας στην Κολόνα της Αίγινας μετά από βροχή, παρατήρησε στην επιφάνεια του εδάφους ένα τμήμα γραπτού πλακιδίου με την αρχαιότερη επιγραφή του αιγινιτικού αλφαβήτου. Το πλακίδιο ο Μπόρντμαν το δώρισε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το δημοσίευσε σε ένα από τα πρώτα του επιστημονικά άρθρα.

Το 1952 επέστρεψε στην Αθήνα για να εργαστεί στη Βρετανική Σχολή Αθηνών ως υποδιευθυντής, ως το 1955. Από εκεί, πήγε στην Οξφόρδη ως επιμελητής αρχαιοτήτων του Μουσείου Ασμόλιαν (Ashmolean). Το 1959 διορίστηκε αναπληρωτής καθηγητής (Reader) Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Το 1978 εξελέγη τακτικός καθηγητής της έδρας της Κλασικής Αρχαιολογίας και Τέχνης του ιδίου Πανεπιστημίου. Το 1989 χρίστηκε ιππότης από τη βασίλισσα Ελισάβετ για τη διεθνή ακτινοβολία του έργου του. Το 1994 έγινε ομότιμος αλλά συνέχισε να εργάζεται ως το 2020, πηγαίνοντας καθημερινά στο γραφείο που του παραχώρησε το Αρχείο του Μπίζλεϊ (Beazley), του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος.

Παράλληλα με τη συστηματική ενασχόλησή του με την κεραμική, ο Μπόρντμαν υπήρξε διευθυντής δύο ανασκαφών, στην Τεύχειρα της Λιβύης και στο Εμποριό της Χίου, τις οποίες δημοσίευσε υποδειγματικά. Αλλά τελικά προτίμησε την έρευνα και ερμηνεία του αρχαιολογικού υλικού από την ανασκαφική δραστηριότητα. Καίρια ήταν η συμβολή του Μπόρντμαν στη μελέτη της εικονογραφίας της αρχαίας τέχνης, καθώς υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη της εκδοτικής ομάδας του Εικονογραφικού Λεξικού της Κλασικής Μυθολογίας (1981-2009) που συντάχθηκε από συγγραφείς από περίπου 40 χώρες. Το λεξικό αυτό αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο για την έρευνα της αρχαίας τέχνης.

ΝΕΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ. Ο ανήσυχος και πληθωρικός χαρακτήρας του οδήγησε την έρευνά του σε νέα μονοπάτια. Με αφετηρία την ελληνική διείσδυση στις χώρες της Μεσογείου κατά την αρχαϊκή εποχή («The Greeks Overseas») προχώρησε στην επίδραση της ελληνικής τέχνης στην Περσία («Persia and the West») καθώς και στην εξάπλωση και επίδρασή της στην Ανατολή μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου («The Diffusion of Classical Art in Antiquity»). Το βιβλίο αυτό είναι έργο της ωριμότητάς του και φωτίζει με σοφία τις παραλλάξεις που δημιουργήθηκαν με τη μείξη ελληνικών και ξένων στοιχείων. Η αγάπη για τη λεπτομέρεια και η αέναη αναζήτηση του σκόρπιου υλικού τον οδήγησαν στη μελέτη της σφραγιδογλυφίας, έναν τομέα τον οποίο υπηρέτησε με ζήλο ως το τέλος της ζωής του. Εκτός από τον τόμο «Greek Gems and Finger Rings», όπου περιέλαβε όσους αρχαίους ελληνικούς σφραγιδολίθους γνώριζε ώς τότε, ξεχωριστό επίτευγμα αποτελεί η ανασύνθεση της συλλογής σφραγιδολίθων του Δούκα του Μάλμπορο, η οποία είχε πουληθεί το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι.

Ο ίδιος και το έργο του τιμήθηκαν πολλαπλά. Θα περιοριστώ στην Ελλάδα που μας ενδιαφέρει άμεσα. Το 1991 τον αναγορεύσαμε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1997 έγινε επίτιμος αντιπρόεδρος της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρίας και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1997 επίσης εκδόθηκε τιμητικός τόμος με επιμελήτρια τη γράφουσα και με συγγραφείς κυρίως τους έλληνες φοιτητές του, πολλοί από τους οποίους κατείχαν θέσεις σε ελληνικά πανεπιστήμια καθώς και στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Το 2007 οι έλληνες φοιτητές του γιορτάσαμε τα 80ά γενέθλια του Μπόρντμαν με ένα συνέδριο στη λέσχη καθηγητών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα 90ά γενέθλια του Μπόρντμαν γιορτάστηκαν με ένα συνέδριο στη Λισαβόνα το 2017. Αυτό ήταν, νομίζω, και το τελευταίο του ταξίδι στο εξωτερικό. Ως τότε είχε ταξιδέψει σχεδόν σε όλον τον κόσμο, με εξαίρεση τη Νέα Ζηλανδία – αλλά είχε την ικανοποίηση ότι παλιοί του φοιτητές δίδαξαν στα εκεί πανεπιστήμια. Τυπικός Μπόρντμαν: ένας κοσμοπολίτης που άπλωσε τις ρίζες του σε όλον τον κόσμο. Και σε αυτό έμοιαζε με τους Ελληνες, που τόσο αγάπησε.

Η Ολγα Παλαγγιά είναι ομότιμη καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών