Ιουστινιανός: ούτε «άγιος» ούτε «στρατιώτης»

Ο νικητής  του London Hellenic Prize για το έτος 2023 είναι ο διακεκριμένος βυζαντινολόγος Peter Sarris (Πίτερ Σάρις <Σαρρής, Βρετανός κυπριακής καταγωγής) για το βιβλίο του Justinian: Emperor, Soldier, Saint, Basic Books. Το βραβείο LHP απονέμεται κάθε χρόνο σε πρωτότυπο έργο, γραμμένο ή μεταφρασμένο στην αγγλική γλώσσα, με θέμα που αφορά τον ελληνικό πολιτισμό στη διαχρονία του, σε όλους τους τομείς της λογοτεχνίας και της τέχνης και των επιστημών που τις μελετούν. Το βραβείο ιδρύθηκε το 1996 και φέτος συμπλήρωσε 27 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας. Την κριτική επιτροπή αποτελούν οι καθηγητές Nick Lowe (Royal Holloway, London), Paul Cartledge (Emeritus, Cambridge), Robin Lane Fox (New College, Oxford), Jennifer Wallace (Peterhouse, Cambridge), Μιχαήλ Πασχάλης (Ομότιμος, Κρήτη), η Elizabeth Speller (μυθιστοριογράφος και ποιήτρια), και ο Μιχάλης Μόσχος (συντονιστής και «ψυχή» του βραβείου ).

Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’ ο Μέγας (527-565) και η σύζυγός του Θεοδώρα, πρώην εταίρα κατά τον Προκόπιο, έχουν ανακηρυχθεί άγιοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Παρά τη γενικότερη συμβολή του στην οριστική επικράτηση του χριστιανισμού και της ορθοδοξίας και τον ζήλο που επέδειξε στον χειρισμό κρίσιμων θεολογικών και ειδικά δογματικών θεμάτων, ο Ιουστινιανός δεν υπήρξε «άγιος» με την τρέχουσα σημασία της λέξης, αν και συγκαταλέγεται μεταξύ των ευσεβών αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. Η Δ’ Οικουμενική Σύνοδος (Σύνοδος της Χαλκηδόνας) είχε αποφασίσει το 451 ότι ο Χριστός είχε μία υπόσταση που συνενώνει δύο φύσεις, τη θεία και την ανθρώπινη. Όμως, οι αιρετικές απόψεις (κυρίως ο Μονοφυσιτισμός) επέμεναν στα χρόνια του Ιουστινιανού. Αν διαβάσει κάποιος το κεφάλαιο 12 («Ορθόδοξη Πολιτεία») του βιβλίου του Sarris, θα πληροφορηθεί ότι, στην προσπάθειά του να συμβιβάσει αυτούς που συμφωνούσαν με όσους διαφωνούσαν  με τις αποφάσεις της Δ’ Συνόδου (τους «Αντιχαλκηδόνιους»), ο Ιουστινιανός υιοθέτησε «ανορθόδοξες», ακόμη και αιρετικές απόψεις, αντί να στηρίξει καθαρά και αποφασιστικά τις εκκλησιαστικές αποφάσεις. Επίσης, ο ίδιος και η σύζυγός του Θεοδώρα μοίραζαν το ενδιαφέρον τους ανάμεσα στα αντιμαχόμενα θεολογικά «στρατόπεδα».  Ο Ιουστινιανός υπήρξε αμείλικτος όσον αφορά τη δίωξη των Εθνικών και των μειονοτήτων. Άφησα τελευταία τη σφαγή στον Ιππόδρομο, από τους στρατηγούς του Ιουστινιανού, των εξεγερθέντων κατά τη «Στάση του Νίκα», τους οποίους ο Προκόπιος υπολογίζει σε πάνω από 30.000. Ο Sarris σχολιάζει ως εξής την πληροφορία του ιστορικού: «Αυτός ο αριθμός, που ανέρχεται περίπου στο 5% του πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης, πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη, αλλά πάντως αντικατοπτρίζει την αίσθηση του Προκόπιου ότι η σφαγή προσέλαβε τεράστιες διαστάσεις». Ο Ιουστινιανός δεν υπήρξε λοιπόν «άγιος» («saint»), αλλά ούτε και «στρατιώτης» («soldier»). Η αλήθεια είναι ότι χάρη στον θείο του, τον αυτοκράτορα Ιουστίνο Α’, επελέγη να υπηρετήσει στην αυτοκρατορική φρουρά αλλά, όπως διαπιστώνει ο συγγραφέας, «δεν είχε καμιά πολεμική εμπειρία».

Ο τίτλος λοιπόν Emperor, Soldier, Saint είναι ενδεικτικός, με την έννοια ότι συνοψίζει τις τρεις κύριες πτυχές της αυτοκρατορικής πολιτικής του Ιουστινιανού, δηλαδή την κοσμική, τη στρατιωτική και τη θρησκευτική. Η εν λόγω βιογραφία συγκεντρώνει δύο προτερήματα. Το πρώτο είναι ότι  αντιμετωπίζει όλες τις προαναφερθείσες πτυχές της αυτοκρατορικής πολιτικής υπό το πρίσμα μιας συνολικότερης εικόνας, με την έννοια ότι αντανακλούν την προσωπικότητα του αυτοκράτορα, ένα κεντρικό όραμα και μια κεντρική αντίληψη. Το δεύτερο προτέρημα συνδέεται με τη δυσκολία που αντιμετωπίζει ο ιστορικός της εποχής του Ιουστινιανού, προκειμένου να διαχωρίσει τα γεγονότα από τις πλαστές διηγήσεις (τις φήμες, τις επινοήσεις, τα κουτσομπολιά, και τις συκοφαντίες) και την πραγματικότητα από τις αφηγήσεις θεϊκών και υπερφυσικών ερμηνειών. Ο Σαρρής δεν αντιπαρέρχεται καμιά πληροφορία αμφίβολης γνησιότητας χωρίς να την ερευνήσει εξονυχιστικά με σκοπό να την ερμηνεύσει, αντί να την απορρίψει εκ των προτέρων.

Ανάμεσα στους στόχους του Ιουστινιανού κεντρική θέση κατείχε η αποκαλούμενη «Restauratio ή Restitutio imperii», δηλαδή «Η ανάκτηση της αυτοκρατορίας», η επαναφορά της  στα παλαιά σύνορα. Στη διάρκεια της θητείας του κατάφερε να ανακτήσει τη βόρεια Αφρική από τους Βανδάλους, την Ιταλική χερσόνησο από τους Οστρογότθους, τμήμα της Ισπανίας από τους Βησιγότθους, καθώς και άλλες μικρότερης έκτασης περιοχές. Θα ήταν χρήσιμο να συγκρίνουμε εν προκειμένω το κεφ. 8, που αφηγείται τις περιστάσεις υπό τις οποίες ο Ιουστινιανός έλαβε την απόφαση να εκστρατεύσει εναντίον  των Βανδάλων, με το αντίστοιχο κεφάλαιο του Michael Whitby, The Wars of Justinian (2021). Ο Whitby αφιερώνει στο εν λόγω θέμα λιγότερο από μια σελίδα, όπου μνημονεύει την ισχυρή αντίθεση των κορυφαίων αξιωματούχων (και κυρίως του Ιωάννη Καππαδόκη) στο σχέδιο της εκστρατείας. Ολοκληρώνει αυτή την ενότητα με την εξής ιστορία που αφηγείται ο Προκόπιος: ένας επίσκοπος από την Ανατολή παρότρυνε τον Ιουστινιανό να επιχειρήσει την εκστρατεία, ισχυριζόμενος ότι εμφανίστηκε στο όνειρό του ο Θεός και τον διαβεβαίωσε ότι θα είναι στο πλευρό του αυτοκράτορα και έτσι η έκβασή της θα ήταν επιτυχής. Ο Whitby δεν σχολιάζει τον Προκόπιο, ο οποίος  αποδίδει στα λόγια του επισκόπου την απόφαση του Ιουστινιανού να εκστρατεύσει κατά των Βανδάλων: «ταύτα βασιλεύς επεί ήκουσε, κατέχειν την διάνοιαν ουκέτι εδύνατο, αλλά την τε στρατιάν και τας ναυς ήγειρεν […]».

Οι Βάνδαλοι

Αντίθετα, ο Sarris αφιερώνει στις αιτίες και τις αφορμές του πολέμου κατά των Βανδάλων δύο ολόκληρες ενότητες, που τιτλοφορούνται «Saints and Sinners», «Contexts and Pretexts».

Εξετάζει και αξιολογεί κάθε διαθέσιμη πληροφορία, ανάμεσά τους ιστορίες και φήμες. Στο σημείο όπου ο Προκόπιος μνημονεύει το όνειρο του επισκόπου, ο Sarris σχολιάζει ότι «κατά την αντίληψη του ιστορικού, ο Ιουστινιανός […] έδινε προτεραιότητα στον θρησκευτικό παράγοντα και θεωρούσε ότι η εκ θεού αποστολή του ήταν σημαντικότερη από τον οικονομικό παράγοντα [δηλαδή τη χρηματοδότηση της εκστρατείας]». Εξηγεί όμως ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, όπως τα εξιστορεί ο Προκόπιος, καθώς εικάζει ότι η παρέμβαση του επισκόπου μπορεί να βασιζόταν σε πραγματικό γεγονός. Υποστηρίζει, δηλαδή, ότι η ιστορία του Προκόπιου ενδέχεται να απηχεί μια πληροφορία που περιλαμβάνεται στον Βίο του Αγίου Σάββα.

Μνημονεύει επίσης, ως πολιτικά αξιολογήσιμες, και τις φήμες που κυκλοφορούσαν στη Δύση ότι ένας Αφρικανός άγιος που μαρτύρησε επί της βασιλείας Βανδάλου ηγεμόνα εμφανίστηκε σε όραμα στον αυτοκράτορα και τον παρότρυνε να εκστρατεύσει κατά των Βανδάλων. Ο Ιουστινιανός στόχευε δηλαδή ταυτόχρονα σε διαφορετικά ακροατήρια. Παραθέτω στο πρωτότυπο τη  σύνοψη της διεισδυτικής ανάλυσης του Sarris: «Keeping so many groups “on board” with the campaign was no mean task, but the broader the coalition invested in the campaign, the easier it would be for the emperor either to reap the political benefits of success or to insulate himself against the perils of failure».

Με την απονομή του βραβείου στον Peter Sarris,  η επιτροπή του LHP εκτίμησε επίσης τη μακρόχρονη ενασχόληση του συγγραφέα με τον Ιουστινιανό και την εποχή του (Economy and Society in the Age of Justinian [2006], Empires of Faith: The Fall of Rome to the Rise of Islam 500-700 [2011], κτλ). Η βιογραφία του Ιουστινιανού εκπροσωπεί γενικότερα τον βυζαντινό ελληνισμό, δεδομένου ότι η συμβολή του αυτοκράτορα στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ταυτότητας αποκτά όλο και μεγαλύτερη αναγνώριση, ενώ κάποτε ξεκινούσε από τον Καρλομάγνο. Το βιβλίο του Sarris είναι το πιο πρόσφατο σε μια πλημμυρίδα δημοσιεύσεων για τον Ιουστινιανό και την εποχή του στη διάρκεια του 21ου αιώνα, τους τίτλους των οποίων θα ήταν κουραστικό να απαριθμήσω. Επίκαιρο είναι επίσης το εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα του αυτοκράτορα, ο σημαντικότερος καρπός του οποίου υπήρξε η Αγία Σοφία,  σύμβολο για αιώνες της ορθόδοξης χριστιανικής Ανατολής. Η εκ νέου μετατροπή του σε τζαμί από την τουρκική κυβέρνηση είχε αυτόν ακριβώς τον πολιτικό στόχο, να πλήξει δηλαδή το πιο εμβληματικό μνημείο του χριστιανισμού και του Βυζαντίου.

Παρουσιάζω εν συντομία τα υπόλοιπα τέσσερα βιβλία της βραχείας λίστας του βραβείου:

n Nora Goldschmidt, Fragmentary Modernism, Oxford University Press. Η μελέτη της Goldschmidt εξετάζει την απήχηση που είχε στη μοντερνιστική λογοτεχνία η ανακάλυψη των αρχαιοελληνικών παπύρων της Αιγύπτου στη δεκαετία του 1890 και οι αρχαιολογικές ανασκαφές της εποχής. Τα κομμάτια των παπύρων και τα θραύσματα των αγαλμάτων, σε συνδυασμό με την αναβίωση του ενδιαφέροντος για το αρχαιοελληνικό επίγραμμα και τις επιγραφές, διαμόρφωσαν την κουλτούρα του «αποσπάσματος», που βρήκε ποικίλες εκφράσεις στις μοντερνιστικές δημιουργίες. Και αντίστροφα, η εμμονή των μοντερνιστών με την αποσπασματική έκφραση επηρέασε τον τρόπο της έκδοσης των κειμένων και της έκθεσης των αρχαιολογικών ευρημάτων στα μουσεία.

n Anna Lefteratou, The Homeric Centos: Homer and the Bible Interwoven, Oxford University Press. H γένεση της χριστιανικής ποίησης, ελληνικής και λατινικής, προέκυψε σε σημαντικό βαθμό από τον εκχριστιανισμό της ποίησης της ελληνικής και της ρωμαϊκής αρχαιότητας, και ειδικά αυτής των κορυφαίων δημιουργών, δηλαδή του Βιργιλίου στη Δύση και του Ομήρου στην Ανατολή. Οι χριστιανοί ποιητές μετέτρεψαν τη Βίβλο σε ποίηση αξιοποιώντας τα λογοτεχνικά υποδείγματα της κοσμικής αρχαιότητας, δηλαδή υιοθετώντας τα είδη, τις συμβάσεις, τη δομή, τη γλώσσα και τη μετρική τους. Κλασικές αναδημιουργίες αποτελούν και οι «κέντρωνες», συνθέσεις χριστιανικού περιεχομένου αντλημένες από τη Βίβλο που συγκροτούνται από μεμονωμένους στίχους ή ημιστίχια του Ομήρου, του Βιργιλίου και άλλων ποιητών. Το βιβλίο της Λευτεράτου μελετά τον πιο εκτενή σωζόμενο ομηρικό κέντρωνα, που αποδίδεται στην Ευδοκία, τη σύζυγο του Θεοδοσίου Β’ του Μεγάλου (402-450). Αναδεικνύει την πρωτότυπη και πλούσια χριστιανική νοηματοδότηση των ομηρικών στίχων, η δυσκαμψία των οποίων ενδίδει με εντυπωσιακό τρόπο στη βιβλική θεματική και τη σωρευμένη ερμηνευτική της παράδοση.

n Islam Issa, Alexandria: The City that Changed the World, Hodder & Stoughton Limited. Το βιβλίο του Issa  αφηγείται την ιστορία της Αλεξάνδρειας από τα μυθικά χρόνια, με αναφορές στην  εν λόγω περιοχή πριν ακόμη ιδρυθεί η πόλη, μέχρι το στρατιωτικό πραξικόπημα του Αλ Σίσι το 2013. Ο συγγραφέας αρέσκεται να αναμιγνύει την ιστορία με τον μύθο και τον θρύλο, κάνοντας έτσι πιο ευχάριστη την ανάγνωση, και κινείται συστηματικά ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Το βιβλίο του Issa καταλήγει με τη λυπηρή διαπίστωση ότι η αλεξανδρινή πολιτισμική κληρονομιά τείνει να εξαφανιστεί, αν δεν έχει ήδη εξαφανιστεί εντελώς. Τιμήθηκε με το βραβείο Runciman.

n David Harsent, A Broken Man in Flower. Versions of Yannis Ritsos, Bloodaxe. Ο Harsent δεν μεταφράζει αλλά συνθέτει ποιητικές «παραλλαγές» πάνω σε ποιήματα του εξόριστου Γιάννη Ρίτσου στα χρόνια της δικτατορίας. Τροποποιεί τους τίτλους και αφαιρεί τον τόπο και τη χρονολογία συγγραφής, που διευκολύνουν την αποκωδικοποίηση των πολιτικών μηνυμάτων κάθε ποιήματος, και ενίοτε αλλάζει και το περιεχόμενο.  Για παράδειγμα, το ποίημα «Η απόγνωση της Πηνελόπης» (Λέρος, 21.ΙΧ.68) τιτλοφορείται απλώς «Penelope» και μεταβάλλεται ο πυρήνας του. Ο τίτλος του πρωτοτύπου παραπέμπει στην «απόγνωση» της Πηνελόπης που δεν αναγνωρίζει τον Οδυσσέα μετά από την 20χρονη απουσία του: «καλωσόρισες», του είπε, / ακούγοντας ξένη, μακρινή, τη φωνή της». Στην παραλλαγή του Harsent η αποξένωση είναι αμοιβαία: «”Welcome,” she said, in a / voice she barely knew, he barely recognised».

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης