«Το αίσθημα της αποτυχίας παραμένει ένα ταμπού»

Θεωρείται σήμερα μια σταθερή και ανερχόμενη δύναμη των ισπανικών γραμμάτων και το όνομά της απασχολεί πολύ συχνά την ατζέντα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Ο σύγχρονος μυθιστορηματικός λόγος της Σάρα Μέσα προσεγγίζει τα ζητήματα που χαρτογραφούν την κατάσταση του ανθρώπου της σύγχρονης πόλης: δυσλειτουργικές οικογένειες, μοναξιά των ερωτικών σχέσεων, συναισθηματικά άγχη, αναζήτηση εαυτού και του εσωτερικού νοήματος, οριακές συμπεριφορές. Η κοφτή όσο και ελλειπτική γλώσσα της υφαίνει το ψηφιδωτό των ανείπωτων συμπεριφορών για πολλούς ήρωες και ηρωίδες της – εν τέλει για πολλούς από εμάς. Για πρώτη φορά γνωρίσαμε τη συγγραφέα το 2019, με τη νουβέλα «Πίσω από τους θάμνους» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, Ικαρος). Εκεί βλέπουμε την απρόσμενη συνάντηση μιας μετέφηβης με έναν ηλικιωμένο. Δύο πληγωμένα πλάσματα αντιμετωπίζουν την απόρριψη και προσπαθούν να συνδεθούν. Ακολουθεί το μυθιστόρημα «Ενας έρωτας» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, Ικαρος), γεμάτο σιωπές και παρεξηγήσεις, προκαταλήψεις και υπονοούμενα. Η Νατ, μια νέα, άπειρη μεταφράστρια, έχει μόλις μετακομίσει στη μικρή αγροτική περιοχή Εσκάπα. Ο σπιτονοικοκύρης της δεν θα αργήσει να της δείξει το πραγματικό του πρόσωπο και οι συγκρούσεις γύρω από το ετοιμόρροπο νοικιασμένο σπίτι θα εξελιχθούν σε μια πραγματική εμμονή για τη γυναίκα. Στο τελευταίο βιβλίο της Μέσα με τίτλο «Η οικογένεια» (και πάλι σε μετάφραση της Μαρίας Παλαιολόγου για τον Ικαρο), η συγγραφέας μάς μεταφέρει στους εσωτερικoύς λαβυρίνθους μιας οικογένειας. Ενα δύσκολο ταξίδι στην καρδιά των επιθυμιών και των ματαιώσεων, των ρόλων και των καταρρεύσεων της οικογενειακής δομής. Δίχως καταγγελτικό ύφος αλλά με διεισδυτική γραφή η Σάρα Μέσα κατορθώνει να μας προβληματίσει πάνω σε μεταιχμιακές καταστάσεις που έχουμε βιώσει ή συζητήσει οι περισσότεροι. Η συγγραφέας θα παραβρεθεί στο πλαίσιο του 16ου Ελληνο-Ιβηροαμερικανικού Φεστιβάλ ΛΕΑ, που θα πραγματοποιηθεί από 17 έως 29 Ιουνίου.

Στο τελευταίο σας μυθιστόρημα παρατηρούμε ότι επανέρχονται βασικά ζητήματα της ύπαρξής μας, όπως ο μοναχικός έρωτας και η αμφισημία των οικογενειακών σχέσεων. Τι σας οδηγεί σε αυτές τις περιοχές;

Οι οικογενειακές σχέσεις και ο περίπλοκος εσωτερικός μας κόσμος – το πώς αισθανόμαστε και αντιδρούμε – αποτελούν ένα σώμα διαχρονικών προβληματισμών μου. Ενδιαφέρομαι και ανησυχώ για όλα τα μικροπράγματα που συνθέτουν την καθημερινή μικρή ή μεγάλη κόλασή μας. Πιστεύω ότι αυτές τις εμπειρίες λίγο-πολύ τις βιώνουμε οι περισσότεροι, όμως μας είναι δύσκολο να τις ονοματίσουμε και εν συνεχεία να τις εκφράσουμε όπως ακριβώς έχουν. Η λογοτεχνία ίσως βοηθά να βγουν καλύτερα προς τα έξω.

Στα περισσότερα βιβλία σας – όπως και στην «Οικογένεια» – παίρνετε το μέρος των ηττημένων. Πρόσωπα τα οποία έχουν υποστεί τόσο εσωτερική αποσύνθεση όσο και κοινωνική απόρριψη. Τι σας τραβάει εκεί;

Πιστεύω ότι το συναίσθημα της αποτυχίας ή της ανεπάρκειας που χαρακτηρίζει πολλούς ήρωές μου δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Αντιθέτως, το συναντώ όλο και συχνότερα. Ωστόσο παραμένει ταμπού, θα έλεγα, διότι πολλοί δεν μπορούν να αναφερθούν σε αυτό ανοιχτά. Ούτε να το σκεφτούν καν. Το να υιοθετείς τις νόρμες μιας κοινωνίας με ολοένα αυξανόμενες προσδοκίες είναι πράγματι ανατριχιαστικό. Απέναντι σε αυτό το «τείχος» οι χαρακτήρες μου μπορούμε να πούμε ότι επαναστατούν.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το πρόσφατο μυθιστόρημά σας;

Ηθελα καιρό να γράψω μια εκτεταμένη οικογενειακή ιστορία, αλλά πέρα από τις νόρμες και τις παραμέτρους που επιβάλλουν οι κανόνες της μυθιστορηματικής καταγραφής μιας σάγκα. Δηλαδή πέρα από την περιγραφή του γενεαλογικού δέντρου και της εμπλοκής των προσώπων σε ένα ιστορικό πλαίσιο. Από την αρχή η οπτική μου γωνία ήταν να προσεγγίσω το θέμα σαν ένα παλιό οικογενειακό άλμπουμ φωτογραφιών. Να ανασύρω όσο μπορώ συγκεκριμένες αναμνήσεις, μικρές – ασήμαντες με μια πρώτη ματιά – ιστορίες, όπου όλες μαζί να δημιουργούν μια τοιχογραφία, έστω και αποσπασματική. Θεωρώ ότι εδώ βρίσκεται το πλεονέκτημα της υποκειμενικότητας – την οποία και υπερασπίζομαι –, στο ότι δεν υπάρχει μία και μόνη αφήγηση που περιγράφει «αντικειμενικά» την ιστορία της οικογένειας.

Από την αρχή απογυμνώνετε την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ταυτόχρονα πραγματοποιείτε σκληρή κριτική στα υποστυλώματα της παραδοσιακής οικογένειας. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;

Σήμερα δεν πιστεύω ότι οι άμεσες συνέπειες που προέρχονται από τα υποστυλώματα, όπως λέτε, της παραδοσιακής οικογένειας ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Η απολυταρχικότητα, η σιωπή, η ντροπή, η υποταγή κ.λπ. συνεχίζουν να υπάρχουν στη θέση τους περίπου, αλλά έχουν μεταμφιεστεί και λειτουργούν κάτω από νέους μανδύες και κυρίως τρόπους. Μπορεί οι αρχές που διέπουν την οικογένεια να έχουν αλλάξει από τη μεταπολεμική περίοδο, για παράδειγμα, όμως όλα σχεδόν τα άσχημα παράγωγα της δομής της είναι ακόμη εδώ. Οι οικογένειες συνεχίζουν να έχουν μυστικά και πολλές φορές είναι παγιδευμένες στα ίδια τους τα ταμπού. Ακόμα για πολλούς είναι ντροπιαστικό να παραδεχτούν ότι συμβαίνουν τρομερές καταστάσεις μέσα στις οικογένειές τους.

Πολλές οικογένειες έχουν δύο ιστορίες: την επίσημη και την κρυμμένη. Εσείς ερευνάτε τη δεύτερη…

Κάθε οικογένεια, όπως και κοινωνική ομάδα, είναι διαφορετική. Αλλά σε πολλές μπορούν να εντοπιστούν κοινά γνωρίσματα και πληγές. Οπως, για παράδειγμα, το αίσθημα της ντροπής. Διότι ως βασικός εθιμικός θεσμός η οικογένεια είναι προορισμένη να αισθάνεται κανείς περήφανος για αυτήν. Οπότε ό,τι δεν χωρά εκεί βρίσκεται στο πλαίσιο του ανείπωτου και της σιωπής. Αυτή η σιωπή κάνει την κατάσταση χειρότερη, γιατί αν δεν επικοινωνούμε τα προβλήματα δεν υπάρχει περίπτωση να βρούμε λύσεις.

Ποιος ο ρόλος των γυναικών στο μυθιστόρημά σας και σε σχέση με τους άντρες;

Σαφώς οι γυναίκες μπαίνουν σε ρόλους-καλούπια που τις καταπιέζουν. Για παράδειγμα, η μητέρα στο βιβλίο, η οποία απαρνήθηκε την ελευθερία της και μια πιο υγιή σχέση με τα παιδιά της από τον φόβο της για τον σύζυγο. Επίσης ήθελα να δω τον κίνδυνο της πατριαρχίας σε σχέση και με τους ίδιους τους άντρες. Το πόσο υποφέρουν από τις προσταγές της ανταγωνιστικής αρρενωπότητας. Τις επιπτώσεις αυτές τις βλέπουμε στον μεγαλύτερο γιο. Οπου είναι ευαίσθητος και εσωστρεφής γιατί δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του πατέρα. Πολλές φορές, ακόμα και η πατρική απολυταρχικότητα προέρχεται από την τεράστια απελπισία, να αποδείξει ο πατέρας κάτι.

Πιστεύετε ότι απόσταση ανάμεσα στην αγάπη και τη βία είναι μικρή;

Κανονικά δεν νομίζω, αλλά μπορεί να μικρύνει υπό συνθήκες και κυρίως το πώς αντιλαμβανόμαστε τις καταστάσεις. Για παράδειγμα, η δίψα μας να επιβληθούμε στον άλλο ή να τον θεωρήσουμε κτήμα μας και αυτό εν συνεχεία το ονομάζουμε αγάπη, ναι, αναμοχλεύει βίαια συναισθήματα.

Θεωρείτε τον εαυτό σας πολιτική συγγραφέα;

Οταν κάθομαι να γράψω, έχω αποκλείσει τους καθαρά πολιτικούς όρους από τη σκέψη μου. Δηλαδή δεν μπαίνω σε καμία διαδικασία να γράψω ένα μανιφέστο ή να «αφυπνίσω» με τη γραφή μου. Ωστόσο οι πολιτικές μου θέσεις θα γλιστρήσουν μέσα στο κείμενο, έστω και υποσυνείδητα. Υστερα, όταν αναλυθεί ένα βιβλίο μου από τους κριτικούς ή και από εμένα αργότερα, μπορούν να εντοπιστούν πολιτικές σημάνσεις με την ευρύτερη έννοια.

Ποιες είναι οι μεγαλύτερες επιρροές σας και γιατί;

Προέρχονται από πολλές πηγές. Οι δύο κύριες είναι η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος. Γιατί αγαπώ πολύ και τα δύο. Ο Αλφρεντ Χίτσκοκ με έμαθε πώς να δημιουργώ ένταση μέσα από μικρές λεπτομέρειες. Από παλιά διαβάζω τους συγγραφείς της Κεντρικής Ευρώπης, όπως τους Γιόζεφ Ροτ και Φραντς Κάφκα. Οι ψυχολογικοί τους λαβύρινθοι είναι εκπληκτικοί. Επίσης άλλη μια διαχρονική επίδρασή μου είναι το «γοτθικό» μυθιστόρημα του Αμερικανικού Νότου με συγγραφείς όπως η Κάρσον ΜακΚάλερς. Οπως βλέπετε, οι πηγές μου διαφέρουν πολύ, γι’ αυτό και τις ανανεώνω συνεχώς.

Σάρα Μέσα
«Η οικογένεια»
Μτφ. Μαρία Παλαιολόγου,
Εκδ. Ικαρος,
Σελ. 264
Τιμή: 16,60 ευρώ