Μπορούμε να διαβάζουμε συγγραφείς όπως ο Σελίν;

Οι εκδόσεις Μάγμα φέρνουν στο ελληνικό εκδοτικό προσκήνιο το έργο του γερμανοεβραίου συγγραφέα Χανς-Eριχ Καμίνσκι, «Ο Σελίν φαιοχίτωνας», σε άριστη μετάφραση από τον Χαράλαμπο Μαγούλα, την οποία συμπληρώνει το κατατοπιστικό επίμετρο του Νίκου Ν. Μαλλιάρη. Στο συγκεκριμένο βιβλίο ο Καμίνσκι προσπαθεί να σκιαγραφήσει τον ψυχισμό του σύγχρονού του, Λουί Φερντινάντ Σελίν, ενός από τους σπουδαιότερους λογοτέχνες του 20ού αιώνα – στα ελληνικά διαθέτουμε μερικά από τα έργα του και μέσα σε αυτά συγκαταλέγεται το αριστουργηματικό «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας», το οποίο κυκλοφορεί σε άψογη μετάφραση της Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου από τις εκδόσεις Εστία.

Πιο συγκεκριμένα, ο Καμίνσκι προσπαθεί να αντιληφθεί τον ψυχολογικό τρόπο συμπλοκής του Σελίν με τον ναζισμό αφενός ως πολίτη και αφετέρου ως καλλιτέχνη. Θαυμάζει το ύφος του, την αριστοτεχνική γραφή του, ωστόσο οι ιδέες ορισμένων έργων του είναι προϊόντα της ναζιστικής ιδεολογίας, όπως επί παραδείγματι στο έργο του Μπαγκατέλες για μια σφαγή: «Ο Εβραίος αποτελείται από 85% θράσος και 15% κενό![…]. Ο άριος δεν έχει δράμι θρασύτητα[…]. Είναι γενναίος μόνο όταν τον στέλνουν στον πόλεμο[…] δειλός στη ζωή[…] πρόβατο[…]».

Πώς μπορεί να γράψει ένας ευφυής καλλιτέχνης ένα τέτοιο κείμενο; Ποιοι είναι οι λόγοι που οδηγούν σε αυτό το μίσος; Ο Καμίνσκι παρέχει μια σαφή και συμπυκνωμένη απάντηση για αυτό:

«[…] ο Σελίν αντιλαμβάνεται τα μεγάλα δεινά της εποχής μας σαν ένας οποιοσδήποτε χαμηλής μόρφωσης, στενοκέφαλος μικροαστός. Μισεί χωρίς να βλέπει πέραν από τη μύτη του, και το επιμελώς καλλιεργημένο μίσος του τον παρασύρει σε περιοχές όπου δεν υπάρχει ούτε λογική ούτε πνεύματα για να τον κατανοήσουν. Δεν ξέρω πού πάει και πού θα φτάσει· δεν ξέρω καν αν πρέπει να τον περιφρονήσω ή να τον οικτίρω[…]. Κάθε εποχή έχει τη δική της ασθένεια, που συνήθως καταστρέφει τους ανθρώπους, αλλά ορισμένες φορές τούς εμπνέει[…]. Ο αντισημιτισμός, η βούληση να εγκαταλείψουμε κάθε κριτική σκέψη και η επιθυμία να υποταχθούμε τυφλά σ’ έναν μύθο που εκπροσωπείται από έναν ηγέτη, δεν είναι παρά συμπτώματα τούτης της ασθένειας».

Cancel culture

Εδώ θίγεται το καίριο ζήτημα που αφορά πλέον και την εποχή μας: μπορούμε να διαβάζουμε συγγραφείς, όπως τον Σελίν; Η απάντηση του Καμίνσκι είναι καταφατική, διότι η κριτική ανάγνωση επιτρέπει αφενός την αναγνώριση και την εκτίμηση του αισθητικού μέρους του έργου, αφετέρου τη λανθάνουσα πολιτική και πολιτισμική ιδεολογία, η οποία πρέπει να κριθεί με διαύγεια, υπευθυνότητα και σοβαρότητα, ώστε να αποφευχθούν λάθη, όπως του Σελίν, και να βελτιώσουν τη δημόσια σφαίρα. Η ακυρωτική κουλτούρα (cancel culture) δεν επιτρέπει μια τέτοια αξιολόγηση ενός πολιτισμικού έργου, οδηγώντας ρητά ή υπόρρητα σε μια διαδικασία βίαιου απεμπολισμού έργων σαν του Σελίν, αντί στην κριτική αξιολόγησή τους εντός ενός δημοκρατικού πολιτεύματος.

Εν ολίγοις, το βιβλίο του Χανς-Eριχ Καμίνσκι θέτει στο στόχαστρό του τον Σελίν ως λογοτέχνη και ως υπέρμαχο του ναζισμού, με απώτερο σκοπό την ανάδειξη της κριτικής ανάγνωσης ως πρακτικής για τη βελτίωση της αισθητικής και πολιτικής σφαίρας μιας κοινότητας, εφόσον αυτή θέλει να μην εκπέσει  στην «ασθένεια» του ναζισμού ή της ακυρωτικής κουλτούρας.

Ο Γ.Κ. Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της γραμματείας του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, ΙWPR (Institute for World Philosophical Research)

Χανς-Εριχ Καμίνσκι
Ο Σελίν φαιοχίτωνας
Μτφ. Χαράλαμπος Μαγουλάς
Εκδ. Μάγμα, σελ. 160
Τιμή 12 ευρώ