Τι γυρεύουν {LF}οι ελιτιστές {LF}στη δημοκρατία

Ο James Burnham, ο οποίος υπήρξε σημαντικός αμερικανός πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας, είναι μάλλον κάπως ξεχασμένος σήμερα. Το συγγραφικό έργο του περιλαμβάνει δύο ρηξικέλευθα έργα. Ενα από αυτά είναι το Οι Μακιαβελιστές: υπέρμαχοι της ελευθερίας, μέσα στο οποίο ο Burnham αναλαμβάνει το (φαινομενικά παράδοξο) εγχείρημα να υπερασπιστεί τη δημοκρατία, επιχειρηματολογώντας συστηματικά για το ανέφικτο της πλήρους εφαρμογής της.

Οπως υποστηρίζει ο ίδιος, ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος επέφερε ρωγμή στο καπιταλιστικό σύστημα, οδηγώντας σε μια πρωτοφανή παγκόσμια επανάσταση, γνωστή ως «επανάσταση των διευθυντών» (για την οποία ο Burnham έχει μιλήσει εκτενώς στο άλλο γνωστό βιβλίο του). Αυτή η κοινωνική μεταβολή είχε ως συνέπεια την εμφάνιση ορισμένων διανοητών, τους οποίους ο Burnham προκλητικά ονομάζει «μακιαβελιστές» επειδή, παραγκωνίζοντας τις κυρίαρχες ψευδαισθήσεις και ιδεολογικές εξιδανικεύσεις του καιρού τους, αποπειράθηκαν να κατανοήσουν με επιστημονική αντικειμενικότητα το πολιτικό γίγνεσθαι.

Οπως η διάνοια του Μακιαβέλι έκανε την εμφάνισή της κατά την εμφάνιση του καπιταλισμού (ενν. του καπιταλισμού της αγοράς, πριν από τον βιομηχανικό καπιταλισμό), έτσι αυτή η νέα ομάδα διανοητών, εν όψει μιας κοινωνικής επανάστασης, ανέλαβε τη συνέχιση του δικού του έργου, που δεν είναι άλλο από τη στέρεα θεμελίωση μιας επιστήμης της πολιτικής.

Mosca, Sorel, Michels και Pareto: και οι τέσσερις αυτοί στοχαστές, «παππούς» των οποίων θα μπορούσε να θεωρηθεί ο Θουκυδίδης, ανέλαβαν να δώσουν απάντηση σε ένα καίριο ερώτημα: Είναι εφικτή η πραγματική δημοκρατία; Η απάντηση που δόθηκε από όλους ήταν κοινή και κατέληγε σε ένα ηχηρό «όχι». Με λίγα λόγια, οι «μακιαβελιστές» έδειξαν πειστικά και με διαφορετικό τρόπο ο καθένας την αναγκαστική ασυμβατότητα ανάμεσα σε δημοκρατικά ιδανικά και πολιτική πρακτική, λέει ο Burnham. Στη γλώσσα του Μαρξ, του οποίου το έργο κατά μία έννοια συνέχισαν, θα μπορούσε να πει κανείς ότι αποκάλυψαν την κοινωνική «δομή» που κρύβεται πίσω από το ιδεολογικό «εποικοδόμημα», αν και αντίθετα με τον Μαρξ εκείνοι έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση μάλλον σε άλλους παράγοντες αντί της οικονομίας.

Αγώνας για εξουσία

Το συμπέρασμα στο οποίο όλοι τους κατέληξαν είναι ότι σε κάθε κοινωνία και εποχή μια ολιγάριθμη ελίτ ασκεί πάντα την εξουσία ελέγχοντας τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών. Σχετικοποιώντας (όχι δίχως μερικές γενναίες δόσεις κυνισμού) τα ιδανικά με τα οποία η εκάστοτε ελίτ επιχειρεί τη δικαιολόγησή της, οι παραπάνω στοχαστές παρουσίασαν την πολιτική ως αγώνα για εξουσία ανάμεσα σε επιμέρους κοινωνικές ομάδες. Πρόκειται για έναν αγώνα ως επί το πλείστον ανορθολογικό, ο οποίος δικαιολογείται στις μάζες με τη βοήθεια αυτού που ονομάζουμε «δόγμα» (Mosca), «μύθο» (Sorel), «ιδεολογία» (Michels) ή αλλιώς «παράγωγο» (Pareto). Κατά συνέπεια, μια πλήρης και ουσιαστική δημοκρατία είναι εκ των πραγμάτων ανέφικτη.

Ωστόσο, και αυτό είναι το πιο προκλητικό στοιχείο της σκέψης του Burnham, αυτό δεν είναι απαραίτητα κάτι το αρνητικό. Συγκεκριμένα, όπως υποστηρίζει τολμηρά, κάθε φορά που επιδιώκουμε την πλήρη επικράτηση της δημοκρατίας, με την έννοια της αυτοκυβέρνησης του λαού, στην πραγματικότητα δεν κάνουμε τίποτε άλλο από το να ετοιμάζουμε τον δρόμο σε επίδοξους δημαγωγούς όπως ο Ναπολέοντας, οι οποίοι στο όνομα του λαού προβαίνουν σε πράξεις εντελώς αντιδημοκρατικές. Αυτό αποκαλείται από τον Burnham «δημοκρατικός ολοκληρωτισμός» ή «βοναπαρτισμός».

Ο Burnham ενθαρρύνει επίσης την ανάπτυξη ορισμένων ελίτ οι οποίες θα μεσολαβούν ανάμεσα στην κεντρική εξουσία και στις μάζες, ασκώντας την πολιτική με επιστημονική γνώση και ορθολογικότητα. Αυτές οι ελίτ θα κατοχυρώνουν το σπουδαιότερο, κατά τη γνώμη του, στοιχείο μιας δημοκρατίας: την αντιπολίτευση.

Απόλυτα πεπεισμένος ότι η πλειονότητα των ανθρώπων δεν μπορεί και δεν γνωρίζει καθόλου να άρχει, ο Burnham προκρίνει τον φιλελευθερισμό σε βάρος της δημοκρατίας, με σκοπό να προστατεύσει το άτομο από τον αυταρχισμό. Διότι μια δημοκρατία δίχως (ενν. πολιτικό και οικονομικό) φιλελευθερισμό αναπόδραστα θα καταλήξει σε δεσποτισμό, θεωρεί.

Ελίτ και μάζες

Συμπληρωματικά με το παραπάνω, μπορεί να διαβαστεί η σύντομη μονογραφία του Γεράσιμου Κάρουλα, Πολιτικές ελίτ και εξουσία. Κόντρα στην αίσθηση που υπάρχει γενικά, ο Κάρουλας διευκρινίζει πως η Ιταλική Σχολή των ελίτ δεν αποτελούνταν από αντιδημοκρατικούς διανοητές, αφού όλοι τους αναγνώριζαν, παρά την κριτική στον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας, πως αυτή αποτελεί το καλύτερο διαθέσιμο πολίτευμα που υπάρχει. Τόσο η σχολή των Πλουραλιστών όσο και οι μαρξιστικές σχολές άσκησαν έντονη κριτική στην Ιταλική Σχολή, με τελικό αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση της τελευταίας για αρκετές δεκαετίες.

Επιπλέον, για να λέμε όλη την αλήθεια, η σχέση των Pareto και Michels με το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι στην Ιταλία είναι μέχρι σήμερα ένας λόγος στιγματισμού των διανοητών εκείνων. Παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις μεταξύ των Pareto, Mosca και Michels, οι στοχαστές αυτοί έχουν κάποια θεμελιώδη κοινά στοιχεία. Αρχικά, όλοι τους δέχονται πως η εξουσία σε κάθε κοινωνία είναι ανισομερώς κατανεμημένη ανάμεσα σε δύο ομάδες: τη μικρή μειονότητα της ελίτ, που εξουσιάζει, και το ασύγκριτα πιο πολυάριθμο σύνολο της «μάζας», η οποία εξουσιάζεται από εκείνη.

Οι ολιγάριθμες ελίτ διαθέτουν οργάνωση, κοινά συμφέροντα και επιδιώξεις, πράγματα που η πλειονότητα στερείται, γι’ αυτό η άσκηση της εξουσίας παραμένει και θα συνεχίσει να παραμένει για την τελευταία οριστικά απρόσιτη.  Αυτή είναι η πρώτη κοινή παραδοχή της Ιταλικής Σχολής, που όπως σημειώνει ο Κάρουλας τη διακρίνει αυστηρά από τον μαρξισμό. Το δεύτερο κοινό των τριών ιταλών συγγραφέων είναι η άποψη ότι οι ελίτ της εκάστοτε κοινωνίας είναι συμπαγείς και ομοιογενείς ομάδες. Τα μέλη μιας ελίτ γνωρίζουν πως ανήκουν εκεί, έχουν όμοιες αντιλήψεις και έχουν σχετικά στενότερες σχέσεις απ’ ό,τι η μάζα.

Το τρίτο κοινό της Ιταλικής Σχολής είναι ότι πιστεύουν πως ο τρόπος επιλογής νέων μελών, και ακολούθως, ο τρόπος αναπαραγωγής των ελίτ ελέγχεται, ώστε να αποκλείεται η πρόσβαση στην εξουσία σε όσους δεν αποτελούν μέλη της ελίτ. Τέταρτον, όλοι τους πίστευαν στην αυτονομία και στην ανεξαρτησία των ελίτ, αναγνώριζαν την πρωταρχική σημασία του πολιτικού στοιχείου, είχαν μια κριτική προσέγγιση της δημοκρατίας (όπως ήδη αναφέρθηκε) και, τέλος, εξέφρασαν ρητά την αναγκαιότητα ύπαρξης ενός έμπιστου κύκλου, που να είναι συνεργάτες των ελίτ και να έχουν διαμεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα σε αυτούς και στον λαό. Οι τρεις διανοητές είχαν όμως και μερικές θεωρητικές διαφορές.

Οι δύο βασικές είναι, αφενός, η σημασία που απέδιδαν στη βία (οι Pareto – Michels την αποδέχονταν, ενώ ο Mosca την απέρριπτε), καθώς και η άποψη του Michels, κόντρα στους Mosca και Pareto, ότι οι ελίτ στην ουσία δεν αντικαθιστώνται, παρά απλώς «εμπλουτίζονται» σταδιακά από καιρού εις καιρόν.

Τέλος, ο Κάρουλας μας ενημερώνει πως η μελέτη των ελίτ έχει προχωρήσει αρκετά σε σχέση με την εποχή των τριών Ιταλών, επικεντρωνόμενη στις εμπειρικές και ποσοτικές μελέτες που περιγράφουν τις ελίτ, με την έμφαση να δίνεται τα τελευταία χρόνια στις κοινοβουλευτικές ελίτ, οι οποίες γίνονται προσπάθειες να οριστούν με καλύτερη σαφήνεια. Ωστόσο, για τα ελληνικά δεδομένα τέτοια εγχειρήματα είναι προς το παρόν στα σπάργανα, πράγμα που καθιστά το βιβλίο του Κάρουλα ακόμα πιο αξιόλογο εγχείρημα προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

Γεράσιμος Κάρουλας
Πολιτικές ελίτ
και εξουσία
Εκδ. Προπομπός, 2022
Τιμή 13,50 ευρώ

James Burnham
Οι μακιαβελιστές
Μτφ. Μαρία – Αριάδνη Αλαβάνου
Εκδ. Κέδρος, 2009
Τιμή 7 ευρώ