Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ

Με προβλημάτισε η πρόσφατη συζήτησή μου με γνωστό καθηγητή Σχολής Αρχιτεκτόνων, που μου αποκάλυψε τις σκέψεις του για πρόωρη συνταξιοδότησή του, με δεδομένη την υποβάθμιση της σχολής, λόγω υποχρηματοδότησης και περιορισμένου αριθμού καθηγητών, που δεν επιτρέπουν την αξιοπρεπή άσκηση διδασκαλίας. Λίγες ημέρες μετά, παρακολούθησα διάλεξη με θέμα τη σύγχρονη τέχνη, μέσα σε έναν ξεπερασμένο χώρο στο νεοκλασικό «Ροζ Κτίριο» Κωστή Παλαμά. Ενα κτίριο μιας άλλης εποχής, ενός υπέρμετρου συντηρητισμού, που χρησιμοποιείται ως χώρος συναντήσεων καθηγητών Πανεπιστημίου, σε αντίθεση με την εικόνα από το διπλανό ημιυπόγειο κυλικείο των φοιτητών της Νομικής Σχολής στην οδό Σίνα, που κατέγραψα από τα παράθυρα, και χαρακτηρίζεται από υπέρμετρη φθορά και εγκατάλειψη.

Μέσα σε αυτό το κλίμα απογοήτευσης και υποβάθμισης, ανακοινώνεται και το μεγάλο ευρωπαϊκό βραβείο Mies Van de Rohe, που απονέμεται ανά διετία από το 1988, σε υλοποιημένο αρχιτεκτονικό έργο. Φέτος, δόθηκε σε ένα ακόμη πανεπιστημιακό κτίριο, που βραβεύτηκε μέσα από ένα μεγάλο σύνολο επιλεγμένων έργων από κάθε κράτος της Ευρώπης. Πρόκειται για το Περίπτερο Μελέτης στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Braunschweig στην Κάτω Εσθονία, που σχεδίασαν δύο νέοι ταλαντούχοι αρχιτέκτονες, οι Gustav Düsing και Max Hacke, ήδη βραβευμένοι με εθνικό βραβείο αρχιτεκτονικής στη Γερμανία για το ίδιο κτίριο, που απευθύνεται σε φοιτητές και καθηγητές εξασφαλίζοντας ένα φιλόξενο και παιγνιώδες περιβάλλον μελέτης, συνεργασίας και κοινωνικής ανταλλαγής. Ενα κομψό διάφανο περίπτερο, ενταγμένο ανάμεσα στα δέντρα της πανεπιστημιούπολης, που στεγάζει και κάνει ορατή μια ενιαία διάταξη ευέλικτων χώρων μελέτης σε δύο επίπεδα, αντί να κρύβει την εκπαίδευση πίσω από χοντρούς τοίχους.

Το πρώτο αυτό κτίριο των νέων αυτών αρχιτεκτόνων, που βραβεύτηκε αρχικά σε αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, εμβαδού 1.200 τ. μ., είναι προσβάσιμο από όλες τις κατευθύνσεις με εννέα εισόδους. Το ισόγειο είναι εντελώς ανοιχτό και στον πρώτο όροφο εντάσσονται «νησίδες» που συνδέονται με γέφυρες, δημιουργώντας ξεχωριστές ζώνες μελέτης. Τολμηρές κίτρινες ηχοαπορροφητικές κουρτίνες εξασφαλίζουν τη δυνατότητα χώρων συγκέντρωσης και ηρεμίας και ταυτόχρονα υπάρχουν ανοιχτές αίθουσες όπου οι φοιτητές μπορούν να συγκεντρωθούν και να εργαστούν μαζί, σε σεμινάρια, σε διαλέξεις, αλλά και να χαλαρώσουν. Εχοντας μάλιστα θέα στο φυσικό τοπίο και την πλατεία της πανεπιστημιούπολης, μπορούν επίσης να μετακινήσουν τραπέζια στις εξωτερικές βεράντες και να εργαστούν δίπλα στον ειδυλλιακό ποταμό.

Το περίπτερο είναι κατασκευασμένο κυρίως από λευκό χάλυβα, ξύλο και γυαλί, και όλα είναι βιδωμένα μεταξύ τους αντί συγκολλημένα. Η καινοτόμος αυτή κατασκευή, σχεδιασμένη ως ένα μεταβαλλόμενο σύστημα, είναι πλήρως αποσυναρμολογούμενη και μπορεί να μεταφερθεί. Η αρθρωτή κύρια δομή στήριξης, που αποτελείται από μεταλλικούς δοκούς και κολόνες σε έναν κάνναβο 3×3 μ., επιτρέπει την εύκολη ανακατασκευή ή μετατόπιση του κτιρίου που θα μπορούσε να ανοικοδομηθεί σε διαφορετική μορφή ή σε διαφορετική τοποθεσία. Ολόκληρα αρχιτεκτονικά στοιχεία, όπως πάνελ προσόψεων, σκάλες και πλατφόρμες, μπορούν να βρουν νέα χρήση με την έννοια της «κυκλικής κατασκευής».

Στην Ελλάδα έχουμε χρόνια να δούμε ένα νέο αξιοζήλευτο πανεπιστημιακό κτίριο, σε αντίθεση με την Κύπρο, που παρά την οικονομική κρίση έχει δώσει πρόσφατα εξαιρετικά δείγματα γραφής, όπως η Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη η οποία φέρει την υπογραφή του διάσημου αρχιτέκτονα Ζαν Νουβέλ και το νέο, υπό κατασκευή πρωτοποριακό κτίριο της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου της αρχιτεκτονικής ομάδας του καθηγητή Αναστάσιου Κωτσιόπουλου. Εξαίρεση αποτελεί το βραβευμένο επίσης κτίριο του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, που ολοκληρώθηκε το 2021, 20 χρόνια από την ίδρυση της Σχολής και 10 χρόνια από την ολοκλήρωση της μελέτης. Ενα ενδιαφέρον αρχιτεκτονικά κτίριο, χρηματοδοτούμενο από το ΕΣΠΑ, που πραγματοποιήθηκε μέσω ερευνητικού προγράμματος, στο οποίο συμμετείχαν η τεχνική υπηρεσία του Πανεπιστημίου, ομάδα διδασκόντων και τριών καθηγητών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων, των Ζήση Κοτιώνη, Βάσως Τροβά και Φοίβης Γιαννίση, και με τη συμμετοχή προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών. Ενα «πορώδες» κτίριο με μια αυστηρή τυπολογία, με εσωτερική αυλή και μια διαχρονική αρχιτεκτονική αντιμετώπιση, που παίζει με όρους θεατρικότητας.

Ξεχωρίζω επίσης και την αρχιτεκτονική επέμβαση για τη μετατροπή του ιστορικού κτιρίου του Παλαιού Χημείου του Τσίλλερ σε νέα Βιβλιοθήκη της Νομικής, που έγινε δυνατή όμως μέσω σημαντικής χορηγίας του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Σε μια εποχή θετικών ενδείξεων, όπου το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών αξιολογήθηκε ως το πιο βελτιωμένο πανεπιστήμιο στην Ευρώπη για τα έτη 2024 και 2025, και παράλληλα βρίσκεται στην έκτη θέση παγκοσμίως στην ποιοτική εκπαίδευση, η ελληνική πολιτεία δυστυχώς έχει εγκαταλείψει τα πανεπιστημιακά κτίρια στη φθορά, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ενώ τα παραρτήματα των ξένων πανεπιστημίων αναζητούν λύσεις στα παλιά εγκαταλελειμμένα συμβατικά κτίρια της Olympic Catering, στο Ελληνικό.