Μετά τον νεοφιλελευθερισμό, τι;

Οχι πως λείπουν οι πρωτοβουλίες. Στα μέσα Απριλίου πραγματοποιήθηκε ένα συνέδριο στο Peterson Institute for International Economics, στην Ουάσινγκτον, με τίτλο «Να ξανασκεφτούμε την οικονομία» και στόχο να βρεθούν οι τρόποι με τους οποίους η πολιτική θα στηρίξει και θα διαχειριστεί τους μετασχηματισμούς στους οποίους υπόκειται η οικονομία, θα δημιουργήσει νέες θεωρητικές βάσεις για την οικονομική πολιτική και θα εξασφαλίσει ότι τα οφέλη θα κατανέμονται ισότιμα. Αυτή την εβδομάδα, μερικοί από τους γνωστότερους οικονομολόγους του κόσμου – μεταξύ των οποίων ο Ντάνι Ρόντρικ, η Μαριάνα Ματσουκάτο, ο Μπράνκο Μιλάνοβιτς, ο Ζαν Πιζανί-Φερί και ο Ανταμ Τουζ – συγκεντρώθηκαν στο συνεδριακό κέντρο Landgut Stober του Βερολίνου για να συζητήσουν ποιο είδος οικονομικής πολιτικής μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση των ζημιών που προκάλεσαν η κακή διαχείριση της παγκοσμιοποίησης και ο υπέρμετρος φιλελευθερισμός των αγορών.

«Τα υπάρχοντα μοντέλα αποδεικνύονται ακατάλληλα μπροστά στο εύρος και το μέγεθος των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε», έγραφε ο Ρόντρικ σε ένα πρόσφατο άρθρο του. «Αυτό που ζούμε είναι κάτι περισσότερο από μια κρίση του νεοφιλελευθερισμού», συμπληρώνει στην El País ο Μάικλ Τζέικομπς, καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. «Εχουν δημιουργηθεί βαθιές ρωγμές στις θεωρίες που τον στηρίζουν και υπαγόρευαν στο παρελθόν τις συνταγές του ΟΟΣΑ ή του ΔΝΤ. Για τον λόγο αυτό, δεν αρκεί ένα νέο σύνολο μέτρων, χρειάζεται μια νέα θεωρητική βάση για τα μέτρα αυτά».

Κανείς δεν αμφισβητεί ότι στα χρόνια του νεοφιλελευθερισμού σημειώθηκαν μεγάλες επιτυχίες, από την ένταξη πολλών αναδυόμενων οικονομιών στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού μέχρι τη μαζική και δραστική μείωση της φτώχειας. Την ίδια στιγμή, όμως, οι ανισότητες έχουν εκτοξευτεί και η διάβρωση της μεσαίας τάξης έχει αναδειχθεί στη σημαντικότερη απειλή για την κοινωνική και πολιτική σταθερότητα.

«Αυτό που έχουμε ανάγκη δεν είναι ένας νεοκεϊνσιανισμός ή κάποιο άλλο από τα κλασικά μοντέλα, αλλά κάτι καινούργιο, αφού καινούργιες είναι και οι προκλήσεις», τονίζει ο Τόμας Φρίκε, επικεφαλής του Φόρουμ για μια Νέα Οικονομία που οργάνωσε τη συνάντηση των οικονομολόγων στο Βερολίνο. Μέχρι να βρεθεί αυτό το καινούργιο, μέχρι να μπορέσει δηλαδή η πολιτική τάξη να δώσει απαντήσεις στις προκλήσεις των ημερών, το κενό θα το καλύπτει ο λαϊκισμός. Ετσι συνέβαινε πάντα, έτσι συμβαίνει και τώρα, και οι επικείμενες ευρωεκλογές θα το επιβεβαιώσουν.

Η αλήθεια είναι ότι ο Τζο Μπάιντεν έχει κάνει τα τελευταία χρόνια μια κολοσσιαία προσπάθεια για τη μείωση των ανισοτήτων, την προώθηση της πράσινης μετάβασης, την απεξάρτηση της αμερικανικής οικονομίας από την Κίνα και τον εκσυγχρονισμό των υποδομών. Στη διάρκεια της πανδημίας δόθηκε απευθείας βοήθεια σε νοικοκυριά για να προστατευθεί η κατανάλωση και να ενισχυθούν οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Ακολούθησε η μείωση των τιμών των φαρμάκων και η κατάργηση μέρους του φοιτητικού χρέους.

Ο αμερικανός πρόεδρος δεν κρύβει ότι ονειρεύεται να γίνει ένας νέος Φραγκλίνος Ρούσβελτ. «Πολλοί πολιτικοί σε όλο τον κόσμο περιμένουν να δουν πώς οι ψηφοφόροι θα απαντήσουν στα μέτρα του Μπάιντεν», λέει ο Φρίκε. Προς το παρόν, πάντως, η εικόνα είναι αρνητική.

Σε κάθε περίπτωση, όσο κι αν ο διάδοχος του νεοφιλελευθερισμού αργεί να πάρει σάρκα και οστά, πολλές από τις αλλαγές που σημειώνονται σχετίζονται με το εμπόριο. «Η εμπορική πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα εργαλείο ανακατανομής του εισοδήματος», δήλωσε στο Peterson Institute ο επικεφαλής οικονομολόγος του ΔΝΤ Πιερ-Ολιβιέ Γκουρίντσας. «Μετά το “Να κάνουμε ξανά μεγάλη την Αμερική” του Τραμπ, έχουμε τώρα τον Μπάιντεν να υπερασπίζεται “μια εξωτερική πολιτική για τη μεσαία τάξη”». Αλλά υπάρχουν προβλήματα. Η ενεργειακή μετάβαση και η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής έχουν επείγοντα χαρακτήρα, είναι όμως ακριβές. Η γενικευμένη χρήση ηλεκτρικών αυτοκινήτων, για παράδειγμα, απαιτεί κολοσσιαίες επενδύσεις για την εγκατάσταση των αναγκαίων υποδομών. Από την άλλη πλευρά, οι γεωπολιτικές εντάσεις που έχει προκαλέσει η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχουν καταστήσει σαφή την ανάγκη να αυξηθούν οι αμυντικές δαπάνες και η αύξηση αυτή μπορεί να χρειαστεί να υπερβεί το 2% του ΑΕΠ που είναι η σημερινή απαίτηση του ΝΑΤΟ. Η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και ο τεχνολογικός μετασχηματισμός απαιτούν σημαντικές επενδύσεις στις υποδομές, σε μια στιγμή που αρχίζει να διαφαίνεται η πτώση των εισοδημάτων από την εργασία αφού πολλές εργασίες δεν θα εκτελούνται πλέον από ανθρώπινα όντα. Για να μη μιλήσουμε για την τεράστια κατανάλωση ενέργειας και νερού από την ΑΙ και τα κέντρα δεδομένων που την τροφοδοτούν: μόνο το ChatGPΤ καταναλώνει κάπου μισό εκατομμύριο kWh ηλεκτρισμού την ημέρα, έναντι 29 KW που καταναλώνει ένα μέσο νοικοκυριό στις Ηνωμένες Πολιτείες.

«To σύστημα σίγουρα θα αλλάξει», λέει ο Πιερ-Ολιβιέ Γκουρίντσας. «Το ερώτημα είναι προς ποια κατεύθυνση».

Κοσμοπολίτες-εθνικιστές

«Στις δυτικές δημοκρατίες, ο βασικός άξονας δεν είναι στην πραγματικότητα Αριστερά-Δεξιά, αλλά κοσμοπολίτες-εθνικιστές», λέει στην El Pais ο συγγραφέας του «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες» (εκδ. Μεταίχμιο). «Στον Καναδά, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, ο κοσμοπολίτικος συνασπισμός είναι πλειοψηφικός: άνθρωποι των πόλεων, λαϊκοί, που ταξιδεύουν περισσότερο, είναι πιο ανεκτικοί απέναντι στη διαφορετικότητα. Είναι όμως και πιο εύκολο να διασπαστεί. Οταν είναι ενωμένος νικά, όπως έγινε με τον Μπάιντεν το 2020. Οταν διασπάται χάνει, γιατί ο εθνικιστικός συνασπισμός είναι πιο ομοιογενής: όλοι ψηφίζουν. Ο κοσμοπολίτικος συνασπισμός περιλαμβάνει συνδικάτα και επιχειρηματίες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες περιλαμβάνει Αραβες και Εβραίους. Αλλά η επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου τον έθεσε σε κίνδυνο. Ενας θρίαμβος των εθνικιστών θα αποτελέσει απειλή για τη δημοκρατία. Ο Νετανιάχου δεν σκοτώνει σήμερα μόνο το Ισραήλ, σκοτώνει τις Ηνωμένες Πολιτείες και ίσως όλο τον κόσμο».