Αναφορά στη συντεχνία

Αυτόν τον χρόνο συμπληρώνω αισίως 53 χρόνια στη διακονία της θεατρικής κριτικής (1971). Διαδέχθηκα στο «Βήμα» τον μέγιστο Αγγελο Τερζάκη, όταν εκείνος κουράστηκε και αποφάσισε να αποσυρθεί από την επώδυνη διακονία κάθε βδομάδα, βρέξει χιονίσει, να παρακολουθεί παραστάσεις και να σπεύδει να προλάβει την εφημερίδα, πριν πάει στο τυπογραφείο. Μια διακονία που προσωπικά υπηρέτησα, και συνεχίζω να υπηρετώ, επί 53 συναπτά έτη, χωρίς να αφήσω ποτέ κενά στη σελίδα μου, ακόμα και τα καλοκαίρια.

Δεν είναι από τα δημοφιλέστερα επαγγέλματα η κριτική, ιδιαίτερα η θεατρική κριτική. Εχοντας ως αντικείμενο παραστάσεις, κάθε αρνητική ή θετική κρίση θεωρείται από τους συντελεστές, και πιθανόν και το θεατρόφιλο κοινό, όταν επεμβαίνει στην κριτική τους διάθεση και είτε την ανατρέπει, είτε την αλλοιώνει, επεμβαίνοντας ανάμεσα στο έργο και το κοινό. Γι’ αυτό και νομίζω πως η κριτική, ιδιαίτερα του θεάτρου και της τηλεόρασης στα θεατρικά πράγματα, δημιουργεί έντονες αντιδράσεις. Δεν δίνω άδικο στους καλλιτέχνες, αφού κι εγώ ως μεταφραστής αρχαίων δραμάτων υπέστην από θετικές και άκρως αρνητικές κριτικές. Αλλά έτσι δεν συμβαίνει και με την κριτική και στην οικογένεια και στη γειτονιά και στα επαγγέλματα και στην πολιτική και στην καλλιτεχνική δημιουργία. Τολμώ εδώ να αναφέρω πως, κρινόμενος για τις μεταφράσεις μου, ενώ, όπως κάθε άνθρωπος ενοχλείται, ίσως να αγανακτεί, αν θεωρεί άδικο τον κριτικό του, πάντα σε ώρες νηφάλιες και μοναχικές για μερικές απόψεις των κριτικών μου για κείμενά μου που με βρήκαν έτοιμο να αποδεχθώ την παρατήρηση. Συμβαίνει αυτό στη ζωή. Ποια μάνα θα αποδεχόταν, χωρίς να εξεγερθεί, μια γνώμη αρνητική, είτε για την ομορφιά, είτε για τις γνώσεις, είτε για τον χαρακτήρα του τέκνου της. Χωρίς να αποδεχόμαστε την αντίρρηση, πασχίζουμε, αν αναγνωρίσουμε πως ο κριτικός έχει δίκιο, να βελτιώσουμε τη συμπεριφορά μας, να προσέξουμε τι λέμε και τι γράφουμε και σιωπηρά να διορθώνουμε πλέον απόψεις που έχουν χαρακτηρισθεί λανθασμένες, απρεπείς ή και παράλογες.

Οταν, τελειώνοντας τη Φιλοσοφική Σχολή, αποφάσισα να ασχοληθώ με την κριτική, δεν είχα κατά νου να ασκήσω το επάγγελμα του θεατρικού δημιουργού, σκηνοθέτη ή ηθοποιού. Βέβαια, όσοι γνώριζαν πως για να μάθω από «μέσα» τη θεατρική πράξη, έδωσα εξετάσεις στη δραματική σχολή του Ωδείου Αθηνών, γνωρίζοντας από τα διαβάσματά μου, κυρίως στα λογοτεχνικά περιοδικά, και τον Δημήτρη Ροντήρη, τον σκηνοθέτη με τη διεθνή αναγνώριση, και τον μοναδικό ιστορικό θεάτρου εκείνη την εποχή στην Ελλάδα, τον Γιάννη Σιδέρη. Είχε, φυσικά, προηγηθεί η ιδιοφυΐα του Φώτου Πολίτη, ως εξαίσιου κριτικού, αλλά ο Πολίτης υπήρξε και πρωτοπόρος σκηνοθέτης, ο πρώτος απόλυτος σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου με την ίδρυσή του (1930).

Εχει μείνει στη μνήμη της γενιάς μου η αναφορά πολλών ελλήνων πρωταγωνιστών στα βιογραφικά τους να αναφέρουν τις θετικές κριτικές του Φώτου Πολίτη στην πορεία της καριέρας τους. Σπεύδω να πω ότι μέγας κριτικός θεάτρου, όπως και μέγας δραματουργός, υπήρξε ο Γρηγόριος Ξενόπουλος. Είναι, θα έλεγα, αυτονόητο ένας σπουδαίος δημιουργός, είτε στη μουσική, στις εικαστικές τέχνες, στην αρχιτεκτονική, στην πεζογραφία, στην ποίηση και, σίγουρα, στο θέατρο, να γνωρίζει απόλυτα τα εργαλεία της δημιουργίας και ως εκ τούτου να έχει ως μεθοδικά και ελεγκτικά εργαλεία τα αρνητικά ή τα υπερβολικά όρια της τέχνης που διακονεί.

Είχα την ευτυχία να έχω πατέρα έναν έξοχο, όπως μαρτυρούν διάσημοι μαθητές του, φιλόλογο που είχε ως φοιτητής στην Αθήνα, και αργότερα ως μετεκπαιδευόμενος, δει και απολαύσει τις μεγάλες παραστάσεις από το 1925 ως το 1938. Εγώ βρήκα σε ράφια της βιβλιοθήκης του, μιας βιβλιοθήκης που με γαλούχησε, εκατοντάδες προγράμματα των παραστάσεων των θιάσων της Αθήνας από το 1920 έως το 1940. Πρέπει εδώ να πω πως στην Ελλάδα (κι υπάρχουν τεκμήρια γι’ αυτό τρανταχτά) υπήρξε μια γενναία, συχνά τολμηρή ενημέρωση των θεατρανθρώπων πάνω στις θεατρικές μόδες των αρχών του 20ού αιώνα. Αν δει κανείς το δραματολόγιο του Εθνικού Θεάτρου από την ίδρυσή του έως σήμερα, θα διαπιστώσει πως σκηνοθέτες, μεταφραστές, εικαστικοί της σκηνής, βέβαια νέοι συγγραφείς και θεατρίνοι λειτούργησαν ως υπεύθυνοι θεατρικοί παιδαγωγοί του ελληνικού κοινού. Ξεχωρίζει, βέβαια, η πρωτοφανής για τα διεθνή ήθη αφιέρωση μεγάλης προβολής του αρχαίου δράματος. Οταν δημιουργήθηκε το Φεστιβάλ της Επιδαύρου, γνώριμοί μου θεατράνθρωποι γελούσαν, χλεύαζαν που θα υπήρχε κοινό να ταξιδέψει χιλιόμετρα να δει τραγωδία και κωμωδία στον αργολικό κάμπο. Χάρηκα εκατοντάδες παραστάσεις και στο θέατρο του Πολυκλείτου, αλλά και στα επαρχιακά αρχαία θέατρα και στάδια. Ξένοι φίλοι θεατράνθρωποι που τους προσκάλεσαν να δουν παραστάσεις στην Επίδαυρο, αλλά και στο Ηρώδειο, μου είχαν πει χαρακτηριστικά πως το κοινό σε μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (Παρίσι, Ρώμη, Λονδίνο, Βρυξέλλες, Μαδρίτη) ήταν πρόβλημα, αν γέμιζε μια φορά ένα αρχαίο αμφιθέατρο, όταν στην Ελλάδα οι περισσότερες παραστάσεις αρχαίου δράματος, τραγωδίας, κωμωδίας, σατυρικού δράματος γέμιζαν ανά την Ελλάδα αμφιθέατρα και γήπεδα και μια χρονιά ο ΕΟΤ πληροφόρησε τον Τύπο πως σε ένα καλοκαίρι είχαν παρακολουθήσει αρχαία δράματα 350.000 θεατές! Ηταν πρόβλημα, αν οι 25.000 ήταν ξένοι επισκέπτες.

Εως το 1930, όταν αραιά και πού παιζόταν αρχαία τραγωδία (η κωμωδία έλαμψε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 με τις αξεπέραστες παραστάσεις του Αλέξη Σολομού στο Εθνικό Θέατρο και, φυσικά, αργότερα με τις μεγάλες στιγμές του Κάρολου Κουν και του Θεάτρου Τέχνης) διδάσκονταν σαν ένα έργο της θεατρικής ποιητικής σαν Σαίξπηρ, σαν Μολιέρος, σαν Λόπε ντε Βέγκα. Με τον ίδιο τρόπο τα ανέβασε και ο Φώτος Πολίτης. Ο Δημήτρης Ροντήρης, με ενδυματολόγο τον Αντώνη Φωκά και σκηνογράφο τον Κλεόβουλο Κλώνη, κύριο μεταφραστή τον Ιωάννη Γρυπάρη (στην τραγωδία), ενώ στην αριστοφανική κωμωδία και στις παραστάσεις του Σολομού, βασικός μεταφραστής ήταν ο Θρασύβουλος Σταύρου, και πρωταγωνιστές Μινωτή, Παξινού, Παρασκευά, Νέζερ, Αρώνη, Αλκαίου, Συνοδινού, Κωτσόπουλο κ.ά. έκαναν  την τραγική ποίηση ζώσα μέσω της σύγχρονης υποκριτικής, το σημαντικότερο πνευματικό προϊόν του τόπου, με διεθνή έκπληκτη αναγνώριση.

Εως το 1930 οι ευρωπαίοι θεατράνθρωποι δεν είχαν διανοηθεί πως μπορούσαν να ερμηνεύσουν Αισχύλο, Σοφοκλή και Ευριπίδη και Αριστοφάνη σε κοινό ποικίλης κοινωνικής και οικονομικής διαστρωμάτωσης. Εως τότε αρχαία τραγωδία, και μάλιστα στο αρχαίο πρωτότυπο, με την άθλια ερασμιακή προφορά, παιζόταν στις εορτές αποφοίτησης φοιτητών φιλολογικών τμημάτων, κυρίως στη Σορβόννη και σε αρχαία ρωμαϊκά αμφιθέατρα της Ιταλίας και της Ισπανίας. Η Ευρώπη έκπληκτη είδε αρχαίο δράμα σε νεοελληνική μετάφραση, με μουσική Χατζιδάκι, Θεοδωράκη, Μικρούτσικου, Μαρκόπουλου, Λεοντή και άλλων σημαντικών συνθετών μας και δεν πίστευε στα μάτια της. Κάποια στιγμή που βρέθηκα στο Παρίσι, συνάντησα κλασικούς φιλολόγους που είχαν κυριολεκτικά γαϊδουρινή άρνηση να δεχθούν πως το αρχαίο δράμα μπορεί να παιχθεί σε ένα απροσδιόριστο σε αρχαιογνωσία κοινό. Αυτό, αγαπητοί φίλοι, ως το 1960 περίπου, όταν ο Ροντήρης πήγε με «Ορέστεια» στην Ευρώπη και ο Κουν με τους «Ορνιθες» στη Μόσχα. Το ευρωπαϊκό κοινό, μέσω του έκπληκτου Τύπου, έσπευσε με θαυμασμό και γοητεία να γοητευθεί από μια θεατρική φόρμα που απευθυνόταν σε κάθε κοινωνική ομάδα, σε κάθε εκπαιδευτική βαθμίδα και σε μια προχωρημένη γλωσσική περιουσία παιδείας λαϊκότερης. Πρέπει να ομολογήσουμε πως, ενώ θαυμάζουμε τη λαϊκή απήχηση που έχει ο Αισχύλος, και κυρίως ο Αριστοφάνης σήμερα στον τόπο μας, η γενιά του πατέρα μας και των παππούδων μας δεν θα μπορούσε να διανοηθεί πως θα ερχόταν μια εποχή που αρχαία αμφιθέατρα θα τραγουδούσαν χορικά του Ευριπίδη με μουσική Μικρούτσικου.

Ενα είναι το θαυμάσιο συμπέρασμα: χορικά του Αριστοφάνη και του Ευριπίδη έγιναν λαϊκά σουξέ και ο Γκάτσος ή ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Μάνος Ελευθερίου, για παράδειγμα, ανταγωνίστηκαν χορικά του «Οιδίποδα Τυράννου» ή των «Ορνίθων». Αν, πριν από πολλά πολλά χρόνια, κάποιος φιλόλογος σε μια επαρχία της χώρας ισχυριζόταν πως το χορικό του έρωτα από την «Αντιγόνη» θα μπορούσε να ανταγωνιστεί θριαμβευτικά τα τραγούδια του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, θα τον έλεγαν τρελό. Αν θέλετε, άλλο ένα επιχείρημα που θα εκπλήξει τους απληροφόρητους που ακούνε, χαίρονται, αλλά αγνοούν τι ακούνε, αποκαλύψτε τους πως ο δίσκος που ακούνε είναι χορικό αρχαίου δράματος και ο μουσικός που το μελοποίησε είναι ένας σύγχρονος οπαδός της ροκ μουσικής.

Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία ήταν θεατρικά είδη λαοφιλή και είναι άξιο κάθε φορά θαυμασμού τι κοινό ήταν εκείνο που άκουγε, θαύμαζε και βράβευε έργα που σήμερα εμείς τα θεωρούμε ανεξάντλητα μνημεία ύφους, ήθους, ιδεών, ρυθμών, εικόνων, συμβόλων και κυρίως πολιτισμικών αξιών που φτάνουνε ως τις μέρες μας και αποτελούν πρότυπα ηθικού και αισθητικού βίου. Σημειώστε, αγαπητοί αναγνώστες, πως ο Αισχύλος και ο Αριστοφάνης, η τραγωδία και η κωμωδία, λειτούργησαν και βραβεύτηκαν στην Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα, ενώ παιχθήκανε μόνο μια βραδιά!

Υπολογίστε πως για έναν και μισό αιώνα, κάθε καλοκαίρι στην Αθήνα, κάτω από τα τείχη του Παρθενώνα, παίζονταν πέντε τετραλογίες (τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα), δηλαδή ένας αθηναίος πολίτης από τα δεκαοκτώ του χρόνια ως τον θάνατό του, άντε ως τα εξήντα πέντε του, έχει δει εκατοντάδες παραστάσεις. Αν διασώθηκαν όσες γνωρίζουμε, ενώ η φήμη μας αναφέρει και βραβευμένες που χάθηκαν, δεν γνωρίζουμε τους ιστορικούς και αισθητικούς λόγους. Ισως όλα ήταν τυχαία και να χάναμε έργα τουλάχιστον εξίσου σημαντικά με την «Αντιγόνη», τις «Βάκχες», τις «Εκκλησιάζουσες».

Εκείνο που μένει, πάντως, συνεχώς στον προθάλαμο της σκέψης είναι αυτό: τι παιδεία ήταν αυτή, τι λαός την απήλαυσε, όταν σήμερα είναι ελάχιστοι στην οικογένεια που μπορούν να την κατανοήσουν, να τη χαρούν και να τη μεταδώσουν. Και ας μη θεωρήσει κανείς από τους αναγνώστες μου, από αυτούς, ίσως, τους επαγγελματίες αρχαιολάτρες, πως όλα αυτά είναι υπερβολές. Η αρχαία Αθήνα είχε Ευριπίδη, αλλά και σοφιστές και προδότες και λαμόγια!