Τα ξόρκια και τα φυλαχτά {LF}του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Ο Μιχαήλ Σ. Κορδώσης είναι ομότιμος καθηγητής της Ιστορικής Γεωγραφίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Εχει δημοσιεύσει πολλά πρωτότυπα βιβλία και μελετήματα της ειδικότητάς του. Το βιβλίο που παρουσιάζουμε εδώ κυκλοφόρησε πρόσφατα και πραγματεύεται το ακανθώδες θέμα της θέσης και της τύχης του τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Περιέχει όχι μόνο ιστορικά και τοπογραφικά, αλλά και πολλά λαογραφικά στοιχεία.

Ο συγγραφέας στηρίζεται κυρίως στις πηγές και δίνει πειστικές απαντήσεις στο μεγάλο αυτό πρόβλημα, τοποθετώντας τον τάφο στην Αλεξάνδρεια και όχι σε άλλες προτεινόμενες περιοχές (π.χ. Μακεδονία, όαση Σίβα κ.λπ.). Πέρα από τα λαογραφικά στοιχεία για τον Μέγα Αλέξανδρο που υπάρχουν και στον Πρόλογο ή στις πληροφορίες εκείνες που προέρχονται από «Το μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου», εκπλήσσεται κανείς από καθαρά λαογραφικές ειδήσεις που συνδέονται με το πρόσωπο και τη λατρεία του Αλεξάνδρου, έχοντας ανάλογο βάρος με άλλες γνωστές παραδόσεις που αναφέρονται στον μακεδόνα βασιλιά. Ετσι, από τον Ιωάννη Χρυσόστομο, ο οποίος θεωρούσε τη λατρεία προς το πρόσωπο του Αλεξάνδρου ανταγωνιστική του χριστιανισμού, μαθαίνουμε ότι δεν ήταν λίγοι εκείνοι που στην εποχή του έδεναν στον λαιμό ή στα πόδια τους φυλαχτά (περίαπτα) και χάλκινα νομίσματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με σκοπό να εξασφαλίσουν καλή τύχη (σ. 279). Η κατάσταση αυτή χειροτερεύει, κατά τον Ιεράρχη, όταν με την πράξη αυτή οι πιστοί επικαλούνταν επιπλέον και τον Θεό. Από την άλλη πλευρά, ηλικιωμένες γυναίκες (γραΐδια μεθύοντα και παραπαίοντα) περνούσαν από σπίτι σε σπίτι απαγγέλλοντας ξόρκια (επωδαί) που είχαν σχέση με τον Αλέξανδρο, πράγμα που, καθώς αναφέρει ο Χρυσόστομος, ήταν το ίδιο ενοχλητικό. Η επίκληση του Θεού θεωρείται χειρότερη και από τη χρήση της απλής εικόνας του Αλεξάνδρου, γιατί αναμείγνυε τις δύο θρησκείες (σ. 285-286). Ενα μάλιστα από τα «περικεχαραγμένα μετάλλια» (contorniates), που χρησιμοποιούνταν ως φυλακτά και από τους χριστιανούς, έκανε τον Χρυσόστομο να αγανακτεί, αφού παρίστανε την εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μαζί με το όνομα ή το μονόγραμμα του Χριστού, αναζητώντας όχι μόνο καλή τύχη αλλά και τη σωτηρία της ψυχής! Για τους χριστιανούς αυτή η ανάμειξη ήταν σκάνδαλο, κάτι παρόμοιο με εκείνο του περικεχαραγμένου μεταλλίου που παρίστανε τον Αλέξανδρο να φορά τη λεοντή του Ηρακλή, με τα χαρακτηριστικά του όμως να μοιάζουν με του Μεγάλου Κωνσταντίνου (σ. 286-287).

Ενδιαφέρον είναι και το θέμα της «διάχυσης» του τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου σε διάφορα σημεία της οικουμένης, με το λαϊκό στοιχείο να έχει παίξει τον σημαντικότερο ρόλο. Γενικά, η παράδοση που επιζεί σε κάποιες περιοχές έχει επιδράσει και στα γραπτά ορισμένων σύγχρονων ερευνητών που ασχολούνται με τη θέση όπου είχε ταφεί ο έλληνας βασιλιάς. Ο Μιχαήλ Κορδώσης βασίζεται κυρίως στις πηγές και στα αρχαιολογικά δεδομένα (χωρίς να παραβλέπει την παράδοση), συγκρίνοντας και συνδυάζοντας με προσοχή χωρία αρχαίων συγγραφέων (Πολύβιος, Στράβων, Καίσαρ, Ζηνόβιος, Αχιλλέας Τάτιος) αλλά και συγγραφέων του Μεσαίωνα (Λιβάνιος, Ιωάννης Χρυσόστομος, Θεοδώρητος Κύρου, Masudi, Edrisi κ.λπ.) ή, ακόμη, και της νεότερης εποχής, με σκοπό να διαφωτίσει κάθε πτυχή του ζητήματος, σε σχέση πάντα με την τοπογραφία της Αλεξάνδρειας. Τοποθετεί τον τάφο κοντά στο ρωμαϊκό Τετράπυλο, όπου ενώνονταν οι δύο πλατείες οδοί της Αλεξάνδρειας, αρκετά μακριά από τη θάλασσα, καθώς και σε σχετικά μεγάλη απόσταση από τον λεγόμενο «Αλαβάστρινο» τάφο στο Λατινικό Κοιμητήριο ή τα τζαμιά του προφήτη Δανιήλ και Attarin, όπου λανθασμένα τον τοποθετούν πολλοί ερευνητές, ακολουθώντας την παράδοση. Ο συγγραφέας εξετάζοντας και το θέμα της μορφής του τάφου, σε σχέση και με τον τάφο της Κλεοπάτρας, πιστεύει ότι δεν πρόκειται για μαυσωλείο αλλά για υπόγειο τάφο, που δεν καταστράφηκε από τους χριστιανούς ή άλλη αιτία, όπως γενικά πιστεύεται, αλλά συνέχισε να επιζεί ως τον 10o ή ακόμη τον 15o αι., στη θέση όπου ενταφιάστηκε, αρχικά, από τον Πτολεμαίο, στο ΝΑ τμήμα των ανακτόρων. Στη συνέχεια η θέση του λησμονήθηκε (φαίνεται πως ο τάφος καταπλακώθηκε) αλλά η παράδοση υπεδείκνυε ως σημείο ταφής του Αλεξάνδρου τα κοντινά τζαμιά του προφήτη Δανιήλ και Attarin, καθώς ο μακεδόνας βασιλιάς σχετίζεται γενικά με τζαμιά, περιλαμβανόμενος στην ισλαμική θρησκεία ανάμεσα στους ελάσσονες προφήτες, ως Dhū ‘l Qarnayn (δικέρατος).

Γενικά θα έλεγα ότι το βιβλίο αυτό αποτελεί σημαντική συμβολή στην έρευνα ενός πολυσυζητημένου θέματος, το οποίο είναι πάντα επίκαιρο, καθώς ενδιαφέρει όχι μόνο τους ειδικούς αλλά και τον μέσο έλληνα αναγνώστη.

Μιχαήλ Σ. Κορδώσης
Ο τάφος του Μ. Αλεξάνδρου
Με βάση τις πηγές (ειδωλολατρικές, εβραϊκές, χριστιανικές, ισλαμικές) και σε σχέση με τη μνήμη, θεοποίηση, μονοθεϊστικοποίηση και οσιοποίηση του έλληνα βασιλιά. Συμβολή στη μελέτη της τοπογραφίας και ιστορίας της Αλεξάνδρειας
Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2023, σελ. 563
Τιμή 31,50 ευρώ