Το αφρικανικό Ισλάμ και ένα μεταποικιακό Νομπέλ

Ελεγα πέρυσι στην κριτική μου για το Αλλες ζωές – το πρώτο επιδέξια μεταφρασμένο από την Κατερίνα Σχινά βιβλίο του Βρετανού [με καταγωγή από τη Ζανζιβάρη]  Αμπντουλραζάκ Γκούρνα – πως έχουν απονεμηθεί τόσα απρόβλεπτα  και κομμάτι  περίεργα βραβεία Νομπέλ, Πούλιτζερ και Μπούκερ τα τελευταία χρόνια που η σκανταλιάρικη διάθεση των κριτικών επιτροπών έχει πάψει να με εκπλήσσει. Γίνεται όλο και σαφέστερο πως αν προέρχεσαι από τις πάλαι ποτέ αποικίες, αν η μητρική σου γλώσσα είναι η αγγλική, αν έχεις βγει σε σκούρα απόχρωση, αν μπορείς να υποστηρίξεις τον ρόλο του αυτόχθονα και κυρίως του πρόσφυγα ή, πάλι, αν μπορείς να επικαλεστείς τη μαγική λέξη «τραύμα» όντας κατά προτίμηση γυναίκα ή γκέι, είσαι ήδη σε καλό δρόμο, αν όχι στον μοναδικό στις μέρες μας.

Ο Γκούρνα διαθέτει όλα τα πιο πάνω κριτήρια κατάταξης σε διακηρυσσόμενες ως  ευαίσθητες ομάδες – εξαίρεση τα δύο τελευταία. Αυτό από μόνο του δεν τον κάνει βέβαια μέτριο συγγραφέα, αλλά η εύνοια προς το πρόσωπό του είναι δεδομένη. Εντύπωσή μου είναι ότι αυτού του τύπου η ευνοιοκρατία παράγει στις μέρες μας ολοένα  χειρότερη λογοτεχνία, καθώς μάλιστα αναγκαστικά συνδυάζεται με καθολική αυτολογοκρισία και αστυνόμευση της γλώσσας.

Εθνοτικά και γεωγραφικά ανάλεκτα

Οπως στις Αλλες ζωές, έχουμε κι εδώ τη μακρόσυρτη περιγραφή της ζωής   καθημερινών ανθρώπων, μουσουλμάνων ινδοαφρικανικής ή αραβικής καταγωγής, που οι ζωές τους συγκλίνουν στο πρώτο μέρος του βιβλίου σε μια παράκτια πόλη της πρώην γερμανικής, μετέπειτα αγγλικής αποικίας της Τανγκανίκα. Στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος του βιβλίου, ένα αντίστοιχο κοινωνικό υποσύνολο που ζει στο νησιωτικό Σουλτανάτο της Ζανζιβάρης παίρνει τη σκυτάλη καμιά εξηνταριά χρόνια μετά. Οι δύο ιστορίες θα συγκλίνουν και τελικά θα δέσουν γενεαλογικά στο επιδέξια υφασμένο  καταληκτικό κεφάλαιο.

Οι πρωταγωνιστές του βιβλίου [όπως και άλλων βιβλίων του Γκούρνα] ανήκουν, με την εξαίρεση δύο ή τριών άγγλων εποίκων, στο φυλετικό – πολιτισμικό αμάλγαμα των Σουαχίλι και μιλούν την ομώνυμη γλώσσα. Πρόκειται για ένα είδος λίνγκουα φράνκα με ρίζες στο αραβικό λεξιλόγιο και σύνταξη μπαντού – αυτή την τεράστια γλωσσική δεξαμενή που γέννησε χιλιάδες γλώσσες στην Υποσαχάρια Αφρική. Ο πληθυσμός της παράκτιας αυτής ζώνης είναι ένα εθνοτικό μείγμα από μαύρους αυτόχθονες, Αραβες, Ινδούς και λίγους Πέρσες, σε ποικίλες αναλογίες και μείξεις.

Επί αιώνες η επιμήκης ζώνη των Σουαχίλι ελεγχόταν από το λεγόμενο Σουλτανάτο της Ζανζιβάρης. Στα τέλη του 19ου αιώνα ακολούθησε η συστηματική εγκατάσταση των Ευρωπαίων, ειδικά μετά το 1884 και την υπογραφή της διαβόητης Συνθήκης του Βερολίνου, που διαίρεσε την αφρικανική ήπειρο σε ευρωπαϊκές ζώνες επιρροής. Η Ζανζιβάρη είναι η πατρίδα του Γκούρνα και για αυτή μιλάει σχεδόν εμμονικά στο έργο του, παρά το ότι, ζώντας επί 60 χρόνια στην Αγγλία, της είχε πλήρως γυρίσει την πλάτη και είχε να την επισκεφθεί πολλές δεκαετίες. Πρόκειται για τρία ευημερούντα τα χρόνια εκείνα νησιά, πολύ κοντά στην αφρικανική ακτή, που έγιναν αποικία του Σουλτανάτου του Ομάν, και κατέληξαν να συσσωρεύσουν αφάνταστο πλούτο βασισμένο στο μονοπώλιο της παραγωγής μπαχαρικών, στο εμπόριο ελεφαντόδοντου και ρινοκέρατου,  κυρίως όμως στο δουλεμπόριο. Μεγάλα καραβάνια, ελεγχόμενα από άραβες εμπόρους και μισθοφορικούς στρατούς, οδηγούσαν ως την ακτή πομπές δυστυχών νέγρων από τα βάθη της Αφρικής, που συχνά μεταπωλούνταν στις απέναντι αραβικές χώρες, ακόμα και στην Αίγυπτο και τη Μεσογειακή Λεκάνη. Ετσι σταδιακά προέκυψε μια μεικτή φυλή, στην οποία προστέθηκε άφθονο ασιατικό αίμα.

Ο κυνικός, σκληρός κόσμος των μουσουλμάνων, ινδοαράβων εμπόρων της περιοχής περιγράφεται λεπτομερώς στα μυθιστορήματα του Γκούρνα, αν και αποφεύγεται από τον συγγραφέα η όποια αναφορά στην καρδιά της οικονομίας της Ζανζιβάρης: το αραβικό δουλεμπόριο, που σημειωτέον προηγήθηκε ιστορικά του αντίστοιχου διατλαντικού δουλεμπορίου προς την αμερικανική ήπειρο και ήταν το τελευταίο που κατάφεραν να ελέγξουν οι Ευρωπαίοι μετά την υπογραφή των σχετικών συμφωνιών περί τα μέσα του 19ου αιώνα. Οι πολιτικές εμμονές περί ευρωπαϊκού «μονοπωλίου του κακού» φαίνεται πως πρέπει να συντηρηθούν υπό το σημερινό καθεστώς της πολιτικής ορθότητας. Για όλα ευθύνονται οι Ευρωπαίοι ή έστω οι λευκοί άρρενες Δυτικοί.

Στη Λιποταξία η ιστορία είναι απλή. Στη στροφή του 20ού αιώνα, ένας άγγλος κυνηγός και εξερευνητής, ο Μάρτιν Πιρς, εγκαταλείπεται από τους σομαλούς οδηγούς του κάπου στην ερημική Κένυα, αφού πρώτα καταληστευθεί. Καταφέρνει να φτάσει ημιθανής σε μια μικρή, μη κατονομαζόμενη πόλη της ακτής [πιθανόν το Λαμού, βορείως της Μομπάζα], όπου και θα τον περιμαζέψει ένας μαγαζάτορας, πιστός μουσουλμάνος, ο Χασανάλι. Είναι με τη Ριάνα, την αδελφή του Χασανάλι – μια όμορφη γυναίκα εγκαταλειμμένη από τον ινδό έμπορο σύζυγό της –, που ο Αγγλος θα βιώσει ένα έντονο ερωτικό πάθος. Παρά τις απαγορεύσεις και τα ταμπού, θα γίνουν εραστές με τρόπο που ο αφηγητής αφήνει περισσότερο στη φαντασία μας, απλώς διατυπώνοντας κάποιες υποθέσεις. Το πιθανότερο είναι πως η Ριάνα πάει να τον βρει στο διοικητήριο της πόλης, όπου φιλοξενείται προσωρινά. Τελικά θα αποδράσουν και θα ζήσουν μαζί στην Μομπάζα για ένα ικανό διάστημα – παρά τα επικρατούντα ήθη της εποχής. Ο Μάρτιν Πιρς θα αποφασίσει ύστερα από λίγο καιρό να επιστρέψει στην Αγγλία και στην οικογενειακή ασφάλεια, εγκαταλείποντάς τη σε άλλα χέρια.

Από ό,τι μαθαίνουμε προς το τέλος πια του βιβλίου – και όπως συμβαίνει συχνά στο Ισλάμ – η δις εγκαταλειμμένη Ριάνα εξελίχθηκε σε «κουρτιζάνα», ένα είδος εταίρας πολυτελείας συντηρούμενης από έναν άλλο Αγγλο, ίσως και από πρόσθετους  εραστές. Ωστόσο, από τον έρωτα με τον Πιρς έχει προκύψει μια κόρη από την οποία προέρχεται η άλλη γοητευτική γυναικεία πρωταγωνίστρια του βιβλίου, η Τζαμίλα.  Αυτή παίρνει, μεταξύ άλλων αρσενικών, τα μυαλά ενός σπουδαστή, του Αμίν. Προκύπτουν νέα ενδοοικογενειακά δράματα. Ο κρυφός τους έρωτας θα απαγορευθεί διά ροπάλου από τους γονείς του Αμίν, κι αυτός θα υποταγεί ολοσχερώς στις βουλές της κοινωνίας. Βλέπετε, η οικογένεια της Τζαμίλα είναι δαχτυλοδεικτούμενη λόγω της προϊστορίας της γιαγιάς Ριάνα αλλά και αντίστοιχων σκανδάλων της ίδιας με υψηλά ισταμένους της δεκαετίας του 1960.

Οι ιστορίες των δύο ερώτων, με ποικίλα διαδικαστικού τύπου επεισόδια, θα δέσουν έξυπνα προς το τέλος του βιβλίου, όταν πάρει τον λόγο ο Ρασίντ, ο μικρός αδελφός του Αμίν. Ο Ρασίντ είναι και ο κρυμμένος αφηγητής. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο νεαρό που τα καταφέρνει καλά στο σχολείο υπό την καθοδήγηση των  ευσυνείδητων αποικιακών δασκάλων του, με αποτέλεσμα να κερδίσει μια υποτροφία για σπουδές στην Αγγλία. Υποψιάζεται κανείς ότι πρόκειται για περσόνα του ίδιου του συγγραφέα, καθώς σε ένα μακρόσυρτο και μάλλον βαρετό κεφάλαιο αναφέρεται στα μάλλον εκτός θέματος ζητήματα προσαρμογής του στη νέα πραγματικότητα της μητρόπολης, τη σχετική περιθωριοποίηση των ξένων [αφρικανών ή ασιατών] φοιτητών και τον γάμο του με μια Αγγλίδα που τελικά τον εγκαταλείπει στη μελαγχολία του. Πρόκειται ακριβώς για την ιστορία του Γκούρνα και ταιριάζουν ακόμα και οι χρονολογίες.

Περί ατμόσφαιρας και όχι μόνο

Στους αντίποδες του πιο πάνω βαρετού κεφαλαίου, το οποίο επιπροστίθεται σε μακρόσυρτες αφηγήσεις με γενεαλογικά δέντρα, θείες, ανιψιές, γιαγιάδες και συννυφάδες, οι αφηγήσεις που επικεντρώνονται στον Αμίν έχουν ζουμί και δίνουν μερικές ατμοσφαιρικές σελίδες, όπου τον πρώτο λόγο έχουν η καθημερινότητα και τα φυσικά στοιχεία της Ζανζιβάρης και της απέναντι ηπειρωτικής ακτής. Βόλτες, πανηγύρια, κρυφές ματιές, η περίοδος των βροχών, η βλάστηση και η αρχιτεκτονική του τόπου μάς παραδίδουν χρήσιμα δεδομένα, αλλά κάπως αργά στην αφήγηση. Θα διεισδύσει εδώ επιτέλους κάμποση καλή  τοπιογραφία, αν και ο Γκούρνα αντιστέκεται επιμελώς στην επίδειξη εύκολου εξωτισμού.

Παρακάμπτοντας πάντως την «τροπική εικονογραφία», παραμένοντας δηλαδή σε  μια ρέουσα απλότητα, ο κύριος όγκος του βιβλίου στερεί από τον αναγνώστη κάποιες από τις χαρές της ζωής σε αυτά τα μήκη και πλάτη του πλανήτη. Αντ’ αυτών, ο συγγραφέας προτιμά μια ανθρωπολογικού τύπου διερεύνηση της καθημερινότητας στις παράκτιες πόλεις της σημερινής Τανζανίας [Μπαγκαμόγιο, Τάνγκα] και την ίδια τη  Ζανζιβάρη. Μαθαίνουμε λιγοστά μόνο πράγματα για την επικρατούσα ατμόσφαιρα  της διαβίωσης στη ζώνη των Σουαχίλι. Επίσης, ακροθιγώς μόνο, υπεισέρχονται κάποια ιστορικά στοιχεία από τη διαδικασία  αποαποικιοποίησης της δεκαετίας του ’60, και κυρίως από την ένοπλη επανάσταση των αυτοχθόνων αφρικανών πρώην σκλάβων κατά των κυρίων τους [της αραβοϊνδικής ελίτ] που απέληξε στην ένωση της Ζανζιβάρης με  την Ταγκανίκα και την ίδρυση της σύγχρονης Τανζανίας. Επιπλέον, αυτά τα λιγοστά δεδομένα είναι μονομερή και οι εξεγερμένοι ενοχοποιούνται με ευκολία. Από την ασφάλειά του στην Αγγλία, ο αφηγητής Ρασίντ [βλ. Γκούρνα] δεν κρίνει κατά τη γνώμη μου αντικειμενικά το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα και τις εξεγέρσεις των αρχών της δεκαετίας του ’60, ενώ είναι μπολιασμένος με μια δόση υπερβολής ως προς τις βιαιοπραγίες που διεπράχθησαν.

Πρόκειται για έναν συντηρητικό στις απόψεις του, αυθεντικό μουσουλμάνο συγγραφέα,  κάτι που αντανακλάται στις ζωές των ηρώων του. Περιέργως πάντως, αν και γράφει ιστορικά μυθιστορήματα με αποκλειστικό  καδράρισμα στη γενέτειρά του, της είχε γυρίσει, όπως ήδη είπαμε, εντελώς την πλάτη. Αρα γράφει από μνήμης, ή από δεύτερο χέρι, και αυτό φαίνεται στην απουσία ζωντανού, σύγχρονου υλικού. Ο Γκούρνα έγινε εγκαρδίως δεκτός από τους Βρετανούς και έκανε άνετη καριέρα ως καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κεντ στο πλαίσιο του ξεπλύματος ενοχών για τα αποικιακά χρόνια.  Μάλιστα, αν και πρώην μέλος της άρχουσας τάξης της Ζανζιβάρης που έστελνε συχνά τα παιδιά της για σπουδές στη μητέρα Αγγλία,  κατατάχθηκε πρόθυμα και επωφελώς στους «πρόσφυγες». Η ταμπέλα αυτή τον ακολουθεί ως σήμερα στο σκεπτικό της Επιτροπής Νομπέλ και σε όλα τα βιογραφικά του – απόδειξη ότι μόνο καλό τού έκανε.

Και μια ιδέα της τελευταίας στιγμής: ο τίτλος «Λιποταξία» ενδέχεται να αναφέρεται στην εγκατάλειψη των δύο γυναικών [της Ριάνα και της Τζαμίλα] από τους εραστές τους. Μπορεί να αναφέρεται πάντως και στην εγκατάλειψη της πατρίδας του από τον ίδιο τον Γκούρνα, οπότε είναι ως παραλληλισμός τιμιότατος και  ευφυέστατος.

Abdulrazak Gurnah
Λιποταξία
Μτφ. Κατερίνα Σχινά,
εκδ. Ψυχογιός, 2024,
σελ. 375
Τιμή 22,20 ευρώ