«Η αυτοκριτική είναι εργαλείο προόδου»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… είναι κάμποσα τα αναγνώσματα που με έχουν αγγίξει μέσα στον καιρό. Ομως, θα αναφερθώ σε κάποιο που δεν περίμενα να κουβαλήσω μαζί μου με τέτοια ένταση. Πρόκειται για το «Αγαπητέ Θεέ» του Ερικ Εμάνουελ Σμιτ. Ενα μυθιστόρημα γραμμένο με τρομακτική απλότητα και μεγάλη οξυδέρκεια. Διαβάζοντας τις γραμμές του βιβλίου, νιώθει κανείς ένα σφίξιμο στον λαιμό. Παρασύρεται σε ένα ταξίδι ζωής από την αρχή της έως και το πέρασμα αυτής. Είναι ένα γρήγορο μάθημα αξιών και προτεραιοτήτων που μας αναγκάζει να κάνουμε παύση και να δούμε την καθημερινότητα κατάματα σε μια εποχή που ο ρυθμός της μας ξεπερνά. Είναι μαγικό το πώς με έναν λιτό μα εύστοχο τρόπο, σαν μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, η ζωή μεταμορφώνεται.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής, θα επέλεγα… παλιότερα συνήθιζα να γράφω μετά μουσικής, όμως όχι πια. Οσο η γραφή γίνεται πιο απαιτητική, τόσο λιγότερους αντιπερισπασμούς πρέπει να έχει κανείς γύρω του. Τα ερεθίσματα έρχονται, χωνεύονται και γίνονται έργο. Σε εκείνη τη φάση ο δημιουργός συγκεντρώνεται στη «μουσική» του λόγου, στα εργαλεία που έχει για να στήσει τον σκελετό κι έπειτα να χτίσει πάνω του. Αυτό, βέβαια, δεν είναι πανάκεια. Απλώς έτσι λειτουργώ εγώ. Σε κάθε περίπτωση, αν έπρεπε να επιλέξω, θα διάλεγα κάτι ορχηστρικό, σε χαμηλή ένταση κι επανάληψη.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής… αν υπάρχει κάτι οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής, αν και η λέξη φαντάζει υπερβολική, ίσως να είναι η στιγμή που ενώ τα πράγματα ξετυλίγονται κανονικά κι όλα είναι στη θέση τους, ξαφνικά κάτι σπάει και η συνέχεια χάνεται. Ακολουθούν πολλά «μπρος – πίσω» και άστοχες προσθαφαιρέσεις μέχρι να εμφανιστεί το φως στην άκρη του στίχου, κάτι που μπορεί και να μη συμβεί. Αυτό όμως είναι σημαντικό, διότι μας θυμίζει το αβέβαιο στο πείραμα της γραφής και τη συνεχόμενη άσκηση. Πολλές φορές, βέβαια, τα πράγματα έχουν τον δικό τους χρόνο και ίσως είναι τελικά το μόνο που χρειάζεται.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν…είναι πολλά τα βιβλία που θα μπορούσα να προτείνω για μια βιβλιοθήκη Λυκείου, αλλά αν έπρεπε να διαλέξω τρία, ανάμεσά τους θα ήταν ο τόμος «Απαντα τα Πεζά» του Γιώργου Χειμωνά, τα «Ποιήματα» του Χρίστου Λάσκαρη και το «Βιβλίο της Ανησυχίας» του Fernando Pessoa. Το έργο όλων τους ήταν σπουδαίο σε πολλά επίπεδα και αποτελεί αστείρευτη πηγή για προβληματισμούς και αναζητήσεις.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά… η κριτική που αποδέχομαι αφορά το σύνολο του έργου μου. Το ύφος, τη φόρμα και το περιεχόμενο. Είναι ο συνδυασμός αυτών που απαιτείται για μια ολοκληρωμένη εικόνα και άποψη. Σχετικά με το πρόσημο, θεωρώ εξίσου σημαντικές αρνητικές και θετικές κριτικές. Και οι δύο κατευθύνσεις μπορούν να σε οδηγήσουν σε νέα μονοπάτια και να σε φέρουν πρόσωπο με πρόσωπο με στοιχεία που αγνοούσες. Τα αρνητικά είναι σημαντικός δάσκαλος σε κάθε τομέα της ζωής. Συχνά, είναι το κόστος και το βάρος που μας κάνουν να εκτιμούμε. Το καλό πηγάζει απ’ το κακό και το αντίστροφο.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από… η αυτοκριτική είναι σημαντικό εργαλείο προόδου. Δεν υπάρχει όμως εγχειρίδιο ως προς τον τρόπο άσκησης. Το ερέθισμα που θα πυροδοτήσει την ανάγκη του καθενός διαφέρει. Προσωπικά, στο κλείσιμο της μέρας, πάνω στην ανασκόπηση και τον απολογισμό, προσπαθώ να βάζω τα πράγματα στη θέση τους. Να συμβαίνω εκεί όσο πιο αντικειμενικά γίνεται και να στέκομαι δίκαιος απέναντι στα γεγονότα. Φυσικά δεν τα καταφέρνω πάντα.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι… θαυμάζω πολλά βιβλία, κλασικά και μη. Δεν θα έλεγα όμως πως ζηλεύω κάποιο. Αν έπρεπε να παραθέσω την αρχή ενός αγαπημένου, αυτή θα ήταν από «Το όνειρο ενός γελοίου» του Ντοστογέφσκι: «Είμαι ένας άνθρωπος γελοίος. Τώρα με λένε τρελό. Θα ήταν ένας τίτλος τιμής αν γι’ αυτούς δεν εξακολουθούσα να είμαι το ίδιο γελοίος».

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης», σκέφτομαι ότι… κάθε είδους κρίση (οικονομική, πολιτική, κοινωνική) επηρεάζει τις τέχνες. Αυτό όμως δεν είναι λόγος ώστε πομπώδεις απροσδιοριστίες να τσουβαλιάζουν κάθε παραγόμενο έργο. Στοιχεία της κρίσης μπορεί να υπάρχουν σε μεμονωμένες περιπτώσεις ή και σε κάποια ολοκληρωμένα έργα, αυτό όμως δεν μπορεί να χαρακτηρίσει μια ολόκληρη εποχή της συνολικής βιβλιοπαραγωγής. Ισως να μιλούσαμε για τάση που κινδυνεύει να γίνει ρεύμα και να παρασύρει.