Αναφορά στις πηγές

Εχουμε οι έλληνες αναγνώστες στη διάθεσή μας άλλη μια προσφορά του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης. Πρόκειται για το έξοχο έργο του Χέλμουτ Φλάσχαρ «Η αρχαιότητα επί σκηνής: Το αρχαίο ελληνικό δράμα στο θέατρο από την πρώιμη νεωτερικότητα έως τις μέρες μας». Αλλη μια πολύτιμη προσφορά στην κατανόηση του σύγχρονου πολιτισμού μέσα από τον τρόπο που οι σύγχρονες γενιές «διάβασαν» το αρχαίο ελληνικό δράμα.

Δεν χρησιμοποίησα τυχαία ή επιπόλαια τον όρο «διάβασαν», διότι η Ευρώπη, βγαίνοντας από τον Μεσαίωνα και προσπαθώντας να συγκροτήσει την πολιτισμική της ιδιαιτερότητα και με τα εφόδια της εμπειρίας των αναγνώσεων του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, αποπειράθηκαν, κι όχι πάντα στην αρχή με επιτυχία, να διεισδύσουν πέρα από την πρωτόφαντη γι’ αυτούς φόρμα, και στις ιδέες και στις αρχές του πολιτισμού της αρχαίας Αθήνας (ας μην ξεχνάμε ποτέ πως το δράμα είναι αποκλειστική προσφορά στον σύγχρονο κόσμο της Αθήνας του κλασικού 5ου αιώνα π.Χ.). Θέατρο δεν γνώρισαν οι Σπαρτιάτες, οι Κορίνθιοι, οι Θεσσαλοί, οι Κρήτες.

Αρα, όταν αναφερόμαστε σε αξίες, ιδέες, φόρμες ενός πολιτισμικού φαινομένου, πρέπει να έχουμε στο τραπέζι μας τις δομές, τις λειτουργίες, τα μέσα και τα εργαλεία μιας συγκεκριμένης πολιτισμικής περιόδου, τέλος του 6ου π.Χ. αιώνα και ολόκληρου του 5ου και με αντήχηση στον 4ο αιώνα και εν συνεχεία στην παγκόσμια σκέψη ως τις μέρες μας.

Δεν πρόκειται, βέβαια, να επαναφέρω τη συζήτηση σε ένα θέμα που συνεχώς τροφοδοτεί την παγκόσμια σκέψη. Οι όροι και οι συνθήκες που δημιούργησαν την έφεση των ανθρώπων της Αττικής να δημιουργήσουν μια λογοτεχνική και γενικά πολιτισμική φόρμα έχουν μελετηθεί εξαντλητικά και θα μελετώνται κάθε φορά μέσα από τις συνεχείς ανησυχίες της σκέψης των ανθρώπινων κοινωνιών. Γράφω «κοινωνικών», διότι δε χρειάζεται, πιστεύω, να εξηγήσω πως το αρχαίο δράμα είναι γέννημα μιας συγκεκριμένης ιστορικής συνθήκης βίου και αδιεξόδων, μέσων και σκοπών.

Το σπουδαίο βιβλίο του Φλάσχαρ έχει μεταφραστεί έξοχα από την Ιωάννα Μεϊτάνη και την επιμέλεια της έκδοσης έχει ο Γιώργος Διαμάντης. Αφήνω τον αναγνώστη τέτοιων βιβλίων με την περιουσία της αρχαίας αθηναϊκής σκέψης να το χαρεί. Είναι μια μελέτη έξοχη και για να μείνω σε ένα κεφάλαιο και μόνο, σταματώ στις εύστοχες διεισδύσεις σε μια από τις μεγάλες τραυματικές περιόδους του ευρωπαϊκού πολιτισμού: την περίοδο του φασισμού και γενικότερου εθνικοσοσιαλισμού.

Δεν θα συνεχίσω πάνω στις έξοχες παρατηρήσεις του συγγραφέα. Θέλω επ’ ευκαιρία τέτοιων εκδόσεων να μεταφέρω στους αναγνώστες μου πράγματα σε όλους γνωστά που έχουν να κάνουν με την ελληνική εκπαίδευση. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το ελληνικό πολιτισμικό τοπίο με άξονα το αρχαίο δράμα είναι πλέον περιουσία πνευματική της ανθρωπότητας. Εχοντας ταξιδέψει σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης σε όλες τις ηπείρους η λατρεία για το αρχαίο δράμα δεν είναι μόνο περιεχόμενο της εγκύκλιας παιδείας, αλλά και προσωπική κατά μόνας καταφυγή σε ώρες δύσκολες του βίου. Προσωπικά, έχοντας χάσει γονείς και φίλους, δεν θυμάμαι ούτε μια φορά στα 60 χρόνια της επαφής μου με τον πολιτισμό να μην ανέτρεξα σε ένα τραγικό και συχνά και σε ένα κωμικό αριστοφανικό κείμενο. Το χρωστάω στον φιλόλογο πατέρα μου που, σε περιστάσεις τραγικές, και της χώρας και της γενιάς μου και του οίκου μας, πάντα είχε να μου προτείνει να καταφεύγω στην ανάγνωση είτε του Θουκυδίδη, είτε του Πλάτωνα, είτε του Αριστοτέλη, αλλά παγίως και έμμονα στους αρχαίους τραγικούς, τον Αριστοφάνη και τον Μένανδρο.

Ανήκω σε μια μεταπολεμική γενιά που γαλουχήθηκε από σημαντικούς δασκάλους, ακόμη και στην κωμόπολη της Ρούμελης, τόπου των παππούδων και των γονιών μου, στα αρχαία κείμενα, και ιδιαίτερα στους τραγικούς. Η γενιά μου, βγαίνοντας από την Κατοχή και τον Εμφύλιο, δεν είχε ούτε τηλεόραση, ούτε ραδιόφωνο (το ραδιόφωνο μας παρηγορούσε μόνο με μια μεταμεσονύχτια ημίωρη ανάγνωση από σημαντικούς ηθοποιούς ελληνικών λογοτεχνικών σελίδων. Στην επαρχία του 1950 ήταν καταφύγιο πνεύματος να ακούς τη νύχτα Ροΐδη, Παπαδιαμάντη, Θεοτόκη, Καζαντζάκη και τους σημαντικούς πεζογράφους της γενιάς του ’20 και του ’30). Ηταν τότε που σε ηλικία 15 ετών, μετά την ανάγνωση του «Καπετάν Μιχάλη» του Καζαντζάκη, ξύπνησα τη μάνα μου και της είπα αυστηρά, γιατί δεν με γέννησε Κρητικό!!

Επανέρχομαι, όμως, στην περιουσία που είναι η αρχαία τραγική προίκα. Οταν η αγάπη του πατέρα μου για το θέατρο, όχι μόνο δεν με εμπόδισε, αλλά με ώθησε να σπουδάσω θέατρο, ενώ ήδη ήμουν στα μέσα της σπουδής στη Φιλολογία. Και όταν ο πατέρας μου, που είχε ως περιουσία του τα χρόνια που ως φιλόλογος έκανε μετεκπαίδευση στην Αθήνα και είχε απολαύσει όλη εκείνη την εξαίσια σύνθεση του Εθνικού Θεάτρου, με ηγέτες τον Φώτο Πολίτη και τον Δημήτρη Ροντήρη, τον Βεάκη, τον Τερζάκη, τον Φωκά, τον Μουζενίδη, τον Δενδραμή, τον Μινωτή, την Παξινού, την Παπαδάκη, την Αλκαίου. Μεγέθη υποκριτικά ανεπανάληπτα. Η τέχνη της υποκριτικής, δυστυχώς, ταπεινώθηκε με την εισβολή της τηλεόρασης και του κινηματογράφου. Οποιος έχει δει τον Βεάκη (άνεργο!) να παίζει ταινίες τη δεκαετία του ’40 με το ένα πόδι στον τάφο και απελπισμένο, θα μπορούσε να αντιληφθεί τι κόστισε στο μεγάλο ποιητικό θέατρο η εισβολή του λαϊκού μέσου της τηλοψίας. Θα περάσουν πάνω από 50 χρόνια για να γίνει η οθόνη για τους έξοχους νεότερους σκηνοθέτες πυρήνας πνευματικής απόλαυσης, αντί δύο ώρες χωνάκι με το ποπ κορν.

Σπούδασα παράλληλα με τη Φιλολογία θέατρο, με σταθερό και πείσμονα λόγο να φτάσω στην κριτική. Γι’ αυτό χρειάστηκε να μάθω από «μέσα» την τέχνη της σκηνικής έκφρασης. Αφοσιώθηκα τόσο πολύ για να διδαχθώ τον κώδικα υποκριτικής, ώστε να δύναμαι στο μέλλον να τον κρίνω. Είχα δηλώσει από μιας αρχής στον Δάσκαλό μου Δημήτρη Ροντήρη πως δεν είχα φιλοδοξία να παίξω στο θέατρο, αλλά να ασχοληθώ με τη μετάφραση αρχαίου δράματος και την κριτική. Ο Δάσκαλος ήταν αυστηρός μαζί μου, απαιτούσε από τον μαθητή ό,τι για κείνους που είχαν πάρει την ευλογία για το σανίδι. «Πώς θα κρίνεις», μου έλεγε, «την Παξινού, τη Συνοδινού, τον Νέζερ, τον Ηλιόπουλο και σκηνοθέτες, όπως ο Ευαγγελάτος (που τότε ανέτειλε το ταλέντο του), αν δεν γνωρίζεις σε βάθος και τη δραματουργική λειτουργία της γλώσσας, αλλά και τις εκατοντάδες σημάνσεις του σωματικού κώδικα;». Και μου χρειάστηκαν από μιας αρχής αυτά τα εφόδια, όταν χρειάστηκε να υποδεχθώ στη σκηνή το δαιμόνιο της υποκριτικής του Βέγγου, του Παράβα, του Ψάλτη. Οταν ο Ψάλτης έπαιξε Μολιέρο, μας προίκισε με εμπειρίες θεατή τελείως διαφορετικές από τις επιδόσεις του Νέζερ.

Σκέφτομαι συχνά, αν υπήρχε μια ξενιτεμένη φουρνιά ηθοποιών σε κάποιο ερημικό νησί, χωρίς καμιά πιθανότητα επικοινωνίας, κι αν στις ώρες της σχόλης έπαιζε Σοφοκλή, Μένανδρο, ακόμη και Ξενόπουλο και Μελά. Τι εντύπωση θα έκανε σε έναν σημερινό θεατή που κατά συγκυρία θα είχε ναυαγήσει; Βλέπω και σήμερα σε ντοκιμαντέρ του παρελθόντος, πριν από 50-60 χρόνια, παραστάσεις Αριστοφάνη και έχουμε την ίδια αντίδραση, όταν βλέπουμε τον Βεάκη σε ταινία των αρχών του 1940! Τι μεσολάβησε; Μεσολάβησε το σινεμά και στη συνέχεια η τηλεόραση. Και τα δύο αυτά μαζικά μέσα θέασης είναι εκ των πραγμάτων προορισμένα από το εμπόριο του θεάματος να γίνουν αποδεκτά από πλήθη θεατών ευρέος μορφωτικού φάσματος, από αγραμμάτους ορεσίβιους έως ακαδημαϊκούς. Υπάρχει περιθωριακός πολίτης και λόγω τάξεως και λόγω παιδείας που να μην απολαμβάνει ένα κινηματογραφικό έργο το ίδιο με έναν ηθοποιό σπουδαγμένο στις σχολές της Μόσχας με τον κώδικα Στανισλάφσκι;

Ως σπουδαστής της δραματικής σχολής του Ωδείου Αθηνών, με δασκάλους τον Ροντήρη και τον Γιάννη Σιδέρη, έπαιξα, αρχές της δεκαετίας του 1960, τον βουβό ρόλο του Πυλάδη στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τον ίδιο ρόλο, με τους τέσσερις όλους κι όλους στίχους που λέει, και στις «Χοηφόρους» του Αισχύλου που σκηνοθέτησε ο Ροντήρης με πρωταγωνίστρια τη μέγιστη τραγωδό μας Ασπασία Παπαθανασίου και ευτύχησα να χαρώ την απήχηση της ελληνικής θεατρικής μας ιστορίας στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά και στις ΗΠΑ (οι παραστάσεις αυτές του Πειραϊκού Θεάτρου ταξίδεψαν και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής στα επόμενα χρόνια).

Η τραγωδία, ο Σοφοκλής και ο Αισχύλος, έφτασαν μέσα σε κοινωνίες τελείως ξένες με το αρχαίο ελληνικό ήθος. Κι όμως, παγίδεψαν και συντάραξαν ανθρώπους λαϊκούς που δεν είχαν ποτέ τους ακούσει ούτε πού πέφτει η Ελλάδα! Είναι η ίδια αίσθηση που χαρίζουν ο Παρθενώνας, οι Δελφοί, οι Μυκήνες, ο κρητικός πολιτισμός. Γιατί άραγε; Πιστεύω, και θα το διατυπώσω, ώστε να προκαλέσω, διότι τα αρχαία ελληνικά μνημεία δεν «καμώνονται», προκαλούν και δεν προσβάλλουν. Μια κολόνα εδράζεται σε ένα επίπεδο και στηρίζει ένα άλλο επίπεδο. Οπως μια ακτίνα του ήλιου που ξεκινάει από την πηγή και καταλήγει στο χώμα ή στο νερό.