Η βία ευτυχώς δεν αλλάζει

Οσοι μετέχουμε με τις μικρές μας δυνάμεις στην Παιδεία, κυρίως με αναφορές στα οφέλη, τα κέρδη και τα πνευματικά βάθη και πλάτη της διάχυσης των ιδεών σε μια ιστορία πάνω από 3.000 χρόνια, χρωστάμε ευγνωμοσύνη στους πνευματικούς ανθρώπους που, μέσα στην όλη περιπέτεια του πνεύματος, μας εφοδιάζουν με έργα της ιστορίας των ιδεών, των μεθόδων, των σκοπών.

Η μετάφραση ήταν πάντα η ανεξάντλητη πηγή πληροφορίας, διάχυσης και επιρροής των ιδεών, ήδη αποτυπωμένη από τον Ομηρο, όταν ο Οδυσσέας βρέθηκε περιπλανώμενος στη γη των Φαιάκων, δηλαδή από έναν λαϊκό αφηγητή στη αγορά, την ιστορία του (!) που ήδη, όσο ακόμα ζούσε, είχε γίνει λαϊκό κτήμα σε λαούς πέραν της στενής ελληνικής περιοχής. Η μετάφραση είναι μία από τους σημαντικότερους πυρήνες του πολιτισμού.

Σκοπός του σημερινού μου σημειώματος δεν είναι η ανεκτίμητη προσφορά της μεταφραστικής εποποιίας μέσα στην ιστορία του πολιτισμού σε όλα τα πλάτη και τα έθνη της οικουμένης. Σήμερα θα μου επιτρέψετε να μείνω σε μια από τις πλουσιότερες προσφορές στον παγκόσμιο πολιτισμό μέσω των μεταφράσεων, στην εξαίσια παρουσία του σαιξπηρικού πανθέου. Εγραψα κι άλλοτε πως ο Σαίξπηρ είναι ο γεννήτορας μιας ανθρώπινης εμπειρίας δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί, όχι μόνο σε όλες τις ιστορικές γλώσσες, ζώσες και νεκρές, αλλά και σε ιδιώματα των τυφλών, ακόμα και σε τεχνητές γλώσσες, και στα καλιαρντά! Το φαινόμενο δεν είναι ανεξήγητο. Αυτός ο θεατρίνος περιοδευόντων θιάσων της εποχής της πνευματικής (και ιμπεριαλιστικής) περιόδου της Ελισάβετ στη Μεγάλη Βρετανία, δεν έκανε τίποτε περισσότερο από ό,τι έκαναν χιλιάδες άλλοι συμπατριώτες του στο εμπόριο, στην παραγωγή νέων μέσων παραγωγής, αλλά και πολέμου, σε μιαν εποχή που γιγαντώθηκε το πνεύμα της κυριαρχίας των δυνατών επί των αδυνάμων. Κάποιος τολμηρός συνάνθρωπος, χωρίς να υπερβάλει στην ουσία, χαρακτήρισε τον Σαίξπηρ θεό! Διότι δημιούργησε, όχι δεκάδες ή εκατοντάδες, αλλά χιλιάδες ανθρώπινες περσόνες.

Εχω στη βιβλιοθήκη μου ένα λεξικό με τα ονόματα όλων των σαιξπηρικών προσώπων, από τον Ληρ και τον Αμλετ έως τον Νεκροθάφτη, αλλά και έναν απλό στρατιώτη ή έναν κοιμισμένο φρουρό που εκτελείται από τους εχθρούς του τυράννου Μάκβεθ!

Οταν ο Οδυσσέας φτάνει περιπλανώμενος στο νησί των Φαιάκων, μένει άναυδος, όταν ακούει τη γλώσσα του! Οπως συμβαίνει και στα ύστερα χρόνια, ένας αιχμάλωτος, ένας ναυαγός, που η τύχη και η μοίρα τον πέταξαν σε μια ξένη, άγνωστη χώρα, ακούει τη γλώσσα του που έχει φτάσει εκεί χρόνια πριν, από άλλον ναυαγό. Σπουδαίοι γλωσσολόγοι έχουν εντοπίσει μέσα στην αρχαία ελληνική γλώσσα, στα ομηρικά κείμενα, στον Ηρόδοτο λέξεις που δεν ανιχνεύονται ούτε στη γραμματική, ούτε στη σύνταξη της ελληνικής. Μια από αυτές η κοινή έως τις μέρες μας βαριά φορτισμένη λέξη ΗΘΟΣ και ΕΘΝΟΣ, βέβαια και ΗΘΙΚΗ, έως σήμερα στα βάθη της Αφρικής και των παγετώνων του Βορρά.

Σήμερα, όμως, όπως ήδη έγραψα, σκοπός μου είναι να μείνω σε μια ελληνική (;) λέξη, τη λέξη ΤΥΡΑΝΝΟΣ, που κι αυτή ανιχνεύεται σχεδόν σε όλες τις γλώσσες της οικουμένης. Καταρχάς, όπως συμβαίνει πάντα στις ιστορικές γλώσσες, μια λέξη, ταξιδεύοντας στους αιώνες μέσα σε ειρηνικές περιόδους, σε σφαγές, σε μετατοπίσεις πληθυσμών, σε αλλαγή συστημάτων διακυβέρνησης, αλλαγές θρησκευτικών πεποιθήσεων, με άλλους θεούς, άλλες ποινές και άλλες επιδιώξεις φορτίζεται κάθε φορά με άλλη λογική, άλλη ηθική, άλλη συναισθηματική σημασία.

Στη μεταφραστική μου προσωπική ιστορία, συχνά βρέθηκα μπροστά σε λέξεις που, έχοντας την ίδια ορθογραφία και τον ίδιο ήχο, μετέφεραν στον συνομιλητή, ακόμα και στις ίδιες χρονικές και εδαφικές περιόδους και περιοχές, τελείως άλλη σημασία. Καμιά άλλη ανθρώπινη δραστηριότητα (εργασία, πόλεμος, έρωτας, τελετές θανάτου, σήμανση με σημείο έκφρασης το σώμα ή τις εκκρίσεις του σώματος) δεν είναι φορτισμένη με μια αδιανόητη ευρείας κλίμακας σήμανση.

Εχω αυτές τις μέρες στο γραφείο μου ένα έξοχο βιβλίο από αυτά που μας χαρίζει, με γνώση και ανάγκη βαθιάς ενημέρωση, το περίφημο ΜΙΕΤ, το Μορφωτικό Ιδρυμα της Εθνικής Τράπεζας. Συγγραφέας ο αμερικανός σαιξπηριστής και ιστορικός της λογοτεχνίας, Καθηγητής στο Χάρβαρντ στον τομέα των Ανθρωπιστικών Σπουδών, Στήβεν Γκρήνμπλατ. Είναι ένα έξοχο πολυσέλιδο βιβλίο πρόσφατης παγκόσμιας συγκομιδής που έφτασε εξαιρετικά μεταφρασμένο στη χώρα μας από τον Βάιο Λιαπή, εξαίσιο χειριστή της ελληνικής γλώσσας. Τίτλος του βιβλίου, «Τύραννος: Ο Σαίξπηρ και η πολιτική» (2021). Οσο διάβαζα αυτό το βιβλίο, ούτε μια στιγμή δεν αντιλήφθηκα πως είναι μετάφραση από την αγγλική γλώσσα. Και είναι ένα βιβλίο δύσκολο, με εξαίσιες γλωσσικές διαστρωματώσεις. Εχω στο γραφείο μου πολύτιμες εκδόσεις με καταγραφή μεταφράσεων, μελετών, βιβλίων, άρθρων για μια πληθώρα πνευματικών κωδικοποιήσεων. Για τον Σοφοκλή ή τον Πλάτωνα, εκατομμύρια απόψεις, θέσεις, αντιθέσεις, ακόμη και απορρίψεις. Ετσι είναι καλοπροαίρετη η πρωτοβουλία του σημαντικού αμερικανού φιλολόγου Στήβεν Γκρήνμπλατ να μας χαρίσει μια αξιοθαύμαστη συλλογή απόψεων πάνω στην τυραννία στα έργα του Σαίξπηρ. Και χρειάστηκε 250 σελίδες για να κωδικοποιηθούν, να αναλυθούν σε βάθος οι σημασίες που πήρε μέσα στους αιώνες η λέξη ΤΥΡΑΝΝΟΣ. Αν σκεφθεί κανείς πόσο νερό ποταμών, θαλασσών, βροχών έχει μουσκέψει εδώ και χιλιάδες χρόνια τη σημασία της λέξης, από τον «Οιδίποδα Τύραννο» ως τον τύραννο χωροφύλακα της Μακρονήσου! Ο μεταφραστής του βιβλίου, δόκιμος από πολλές άλλες επιτεύξεις του, γράφει στον πρόλογο: «Το μικρό αυτό βιβλίο του Στήβεν Γκρήνμπλατ γράφτηκε εν θερμώ, με αφορμή τις πρωτοφανείς πολιτικές εξελίξεις στις ΗΠΑ από τον Νοέμβριο του 2016 και έπειτα. Παρά τη φόρτισή του, διερευνά με ψυχραιμία και ακρίβεια τους τρόπους που ο Σαίξπηρ ανατέμνει την ψυχολογία του τυράννου, το φαινόμενο της τυραννίας, τις κοινωνικές ρίζες του και τις διαλυτικές συνέπειές του. Προσφέροντας υποδειγματικές αναλύσεις πολλών σαιξπηρικών δραμάτων, ο Γκρήνμπλατ δείχνει πώς φαινομενικά εδραιωμένοι θεσμοί αποδεικνύονται τραγικά εύθραστοι, πώς η οικονομική εξαθλίωση οδηγεί σε κοινωνική πόλωση και πώς η βία, το ψεύδος και η αναξιοπρέπεια γίνονται ξαφνικά μέρος της  πολιτικής καθημερινότητας, όταν αποχαλινώνεται ο παιδαριώδης ναρκισσισμός του τυράννου χάρη στην ανοχή ή στη συνέργεια των καιροσκόπων που τον περιβάλλουν».

Αντιλαμβάνεται κανείς ποια είναι η δύναμη ενός ιστορικού φαινομένου, όπως η τυραννία, όταν μπορεί να εξηγεί με σαφήνεια τα φαινόμενα και τα γεγονότα, τη ρητορική και τους σχεδιασμούς ενός κράτους του 21ου αιώνα με επιχειρήματα, τακτικές, στρατηγικές και μέσα του 15ου αιώνα μ.Χ. της Ευρώπης. Πολύ εύστοχα ο συγγραφέας του έργου εκκινεί από μια απλή, αλλά συνταρακτικά ουσιώδη ερώτηση, απορία κάθε λογικού πολίτη, όποιου καιρού. Από την αρχή της σταδιοδρομίας του, τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1590, έως το τέλος της, ο Σαίξπηρ αναμετρήθηκε επανειλημμένα με ένα αγωνιώδες ερώτημα: Πώς είναι δυνατόν να γίνει μια ολόκληρη χώρα υποχείριο ενός τυράννου;

Μια εκπαίδευση προϊστορίας πολιτικών εξελίξεων μπορεί, αγαπητοί φίλοι, να εξηγήσει πώς ένας λαός μπορεί να αποδεχθεί, να υποταχθεί, να λουφάξει, όταν αρπάζουν τα ηνία της πολιτείας ο Παττακός και ο Παπαδόπουλος; Αυτό το ανάλογο ερώτημα έθεσε και ο Σαίξπηρ και κυκλοφορεί ως ωρολογιακή βόμβα μέσα στην εποχή του. Πού ο θαυμαστής αυτού του εξαίσιου έργου να σταθεί, στον «Οθέλλο», στον «Μάκβεθ», στον «Ριχάρδο Γ’», στον «Κοριολανό», στον «Ιούλιο Καίσαρα», στον «Ερρίκο Δ’», στον «Ερρίκο Β’»;

Για να τεθεί ξανά και ξανά το πάγιο ερώτημα του απλού ανθρώπου, οι εποχές μπορεί να άλλαξαν, τα μέσα να άλλαξαν, οι ιδέες, οι φιλοδοξίες, η ισχύς των όπλων, η εργαλειοποίηση της λογικής και η καθοδήγηση των αισθημάτων επαναλαμβάνονται πανομοιότυπα από την εποχή των φαραώ ως τα σημερινά τραγικά γεγονότα στη Γάζα. Αλλάξανε μόνο τα όπλα, όπως ακριβώς δεν άλλαξε και το ήθος και το ύφος από τη Σαλαμίνα ως την Αλβανία του 1940.

Η Ιστορία αργοπορεί και εκδικείται, όσους βιάζονται. Εχουν τα γεγονότα τον δικό τους χρόνο για να ωριμάσουν. Δεν βιάζονται, όπως κάθε φιλόδοξο μειράκιο που σπεύδει να διακριθεί με το θράσος της άγνοιας και την άγνοια των καιρών, των λαών, των ηθών και των εργαλείων.

Η έννοια της τυραννίας, όπως αναπτύσσεται σε δεκάδες έργα του Σαίξπηρ, μας εφοδιάζει με υλικό για ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων και κυρίως με την προετοιμασία για κινδύνους που αχνοφαίνονται, αλλά πλησιάζουν, καλπάζοντας. Επιστρέφοντας στον τρόπο που ερμήνευσε ο μέγας Σαίξπηρ την επιβολή της βίας πάνω στη λογική, το θράσος πάνω στην ηθική, εισπράττουμε το στέρεο, λογικό για την πολιτική μας επιβίωση, επιχείρημα πως ευτυχώς η βία δεν έχει πολλές ευκαιρίες να αλλάξει μέσα και μεθόδους, γι’ αυτό και ο Θουκυδίδης είναι ακόμη πολύτιμος, μέγα εφόδιο κατανόησης και αντιμετώπισης της βίας, όποια κι αν είναι τα εφόδια και τα έωλα επιχειρήματα. Σκέφτεται κανείς, πάντως, έστω τολμηρά, πως ο κόσμος δεν θα είχε προχωρήσει (και έχει προχωρήσει), αν η βία, η τυραννίδα και το πεφυσιωμένο εγώ ηγεμόνων και λαών, είχαν βρει άλλες από τις γνωστές τους στρατηγικές. Επανέρχονται, αλλά στο τέλος τους τρώει το μαύρο σκοτάδι.