Ο δεσμωτής {LF}και η βνωμοσύνη

Εγραφα στο προηγούμενο Γλωσσίδι για τη λόγια λέξη τοὐπίκλην, το αντίστοιχο του ο/η/το λεγόμενος/η/ο, του αγγλοσαξονικού the so called. Για να θυμηθώ και την ιδιότητά μου του επιμελητή κειμένων, συχνά συναντάω φράσεις όπου το ο λεγόμενος ακολουθείται από το προσωνύμιο/παρωνύμιο σε εισαγωγικά. Από τη στιγμή όμως που προηγείται η μετοχή ο λεγόμενος τα εισαγωγικά δεν χρειάζονται, πλεονάζουν. Ετσι, ή ο Καρλ Λιούις ο λεγόμενος Γιος του Ανέμου, ή ο Καρλ Λιούις «ο Γιος του Ανέμου», ή ο Ιουστινιανός Β’ ο λεγόμενος Ρινότμητος, ή ο Ιουστιανός Β’ «ο Ρινότμητος», κ.λπ., κ.λπ.

Με αφορμή ένα «εκ βάθεων» που πρόσφατα πήρε το αφτί μου, ιδού κάποιοι χαριτωμένοι παρατονισμοί που θυμήθηκα. Στα βίντεο κλαμπ της δεκαετίας του ’80 οι υπάλληλοι συνιστούσαν ανεπιφύλακτα τον «Δεσμωτή του ιλίγγου» του Χίτσκοκ. Επίσης, ως παιδί έλεγα υπερήφανος ότι διάβασα στα Κλασσικά Εικονογραφημένα (Αλήθεια, τι θρύλος κι αυτά! Τους αξίζει νομίζω ένα δικό τους Γλωσσίδι) τη «Μαύρη καλλόνη» (ήταν, βλέπετε, με κεφαλαία ο τίτλος). Αργότερα, στο σχολείο, είχα ακούσει να γίνεται λόγος από συμμαθητή μου για τον «Εκ γενέτης τυφλό», αλλά και άλλον συμμαθητή να με ενημερώνει ότι μπορώ να βρω μπισκότα στο κυλίκειο. Θα μου πείτε, εδώ κάποιοι στην τηλεόραση λένε «τα δεδόμενα», οι έφηβοι της δεκαετίας του ’60 με μάραναν;

Επίσης, πρόσφατα έπεσε στα χέρια μου ένα παλαιοδημοτικίστικο κείμενο. Συνάντησα εκεί λέξεις και εκφράσεις που με έκαναν να χαμογελάσω. Ουσιαστικά όπως η βνωμοσύνη (ευγνωμοσύνη), η έμπνεψη, τα περιγύρια (τα συμφραζόμενα), γενικές όπως το δράμα/του δραμάτου, πληθυντικούς όπως οι έκφρασες και οι άποψες, το επίρρημα συνεπούμενα (επομένως), και βέβαια τα «κλασικά» πριχού (πριν, προτού), και πλέριος (πλήρης, ολόκληρος).

Εχω και άλλοτε γράψει ότι αυτούς τους χοντροδημοτικισμούς πρέπει να τους βλέπουμε με κατανόηση, ίσως και με μια κάποια στοργή. Κάθε ρηξικέλευθη και τολμηρή πρόταση –και τέτοια ήταν κάποτε η πρόταση των δημοτικιστών– είναι φυσικό να οδηγείται και σε υπερβολές. Ας μη λοιδορούμε, λοιπόν, πρωτοπόρους που, σε απόλυτα εχθρικό γλωσσικό περιβάλλον, προσπαθούσαν να χαράξουν μιαν άλλη πορεία, να ανοίξουν δρόμους, να τινάξουν από πάνω τους αραχνιασμένες γλωσσικές εμμονές και συνήθειες. Στο κάτω κάτω, στη βασική τους ιδέα και πρόταση δικαιώθηκαν τελικά, αφού τι άλλο είναι ουσιαστικά αυτό που σήμερα αποκαλούμε νεολληνική κοινή παρά μια δημοτική αποκαθαρμένη από τις ακρότητες και εμπλουτισμένη με πολύτιμα στοιχεία από τη λόγια γλώσσα; Και όλα αυτά, χάρη στην εντυπωσιακή ικανότητα αυτορρύθμισης και αυτοκάθαρσης που έχει η γλώσσα. Ή τουλάχιστον η γλώσσα στο μέτρο που παραμένει ζωντανός οργανισμός και δεν έχει μετατραπεί σε απολιθωμένο δάσος.

Επιδόρπιο

Ο φάλαγγας (καταχρηστικά και η φάλαγγα), γνωστό βασανιστήριο, δεν έχει γλωσσικά καμιά σχέση με τη φάλαγγα της στρατιωτικής (και όχι μόνο) ορολογίας. Προέρχεται από την τουρκική λέξη falaka, που δήλωνε αρχικά το όργανο με το οποίο δίνονταν τα χτυπήματα στα πέλματα.