Η άλλη {LF}πλευρά {LF}του καθρέφτη

Ο βραβευμένος ιάπωνας συγγραφέας Αμπέ Κόμπο (1924 Μαντζουρία-1993 Τόκιο) έγινε γνωστός στη χώρα μας όταν κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 2004, από τις εκδόσεις Αγρα και πάλι, το μυθιστόρημά του Η γυναίκα της άμμου, μεταφρασμένο από τα ιαπωνικά από τον Στέλιο Παπαλεξανδρόπουλο.

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της γραφής του Αμπέ Κόμπο – η ασάφεια, η ελλειπτικότητα, η ασυνέχεια –, καθώς και τα θέματά του – η αποξένωση, η μοναξιά, η αναζήτηση ταυτότητας, η εμπλοκή του ατόμου σε εφιαλτικά τοπία, το απρόοπτο που αποδεικνύεται καταστροφικό, η ρευστότητα των ανθρώπινων σχέσεων – περισσότερο συνδέονται με την ευρωπαϊκή και αμερικανική παρά με την ιαπωνική λογοτεχνική παράδοση. Εξάλλου, ο ίδιος γνώριζε καλά το έργο των Κάφκα, Πόου, Ντοστογέφσκι, Νίτσε, Χάιντεγκερ και Ρίλκε, ενώ είχε εκμυστηρευθεί ότι «ο πρώτος άνθρωπος που τον ενέπνευσε να γράψει ήταν ο Πόου», όπως και ότι όταν διάβασε για πρώτη φορά έργα του Κάφκα «ένιωσε μια αίσθηση σχέσης με κάποιον που ήταν πολύ κοντά σε εκείνον». Αυτό που ανακάλυψε όμως στο έργο και των δύο συγγραφέων ήταν ο τρόπος με τον οποίο μπορούσε να «μοιράζεται κάτι με άλλα όντα έξω από τον συνηθισμένο τύπο», και μέσω αυτού να προσαρμόζει το διαφορετικό, την άλλη πλευρά της πραγματικότητας σε έναν δικό του ιδιαίτερο αλλά αποδεκτό κόσμο, παρά τις όποιες υπερβολές του.

Το μυθιστόρημα Το πρόσωπο του άλλου – ή Το πρόσωπο ενός άλλου – δημοσιεύθηκε σε σειρές σε περιοδικό το 1964 και κυκλοφόρησε το ίδιο έτος. Η ιστορία είναι γραμμένη με τη μορφή σημειωματαρίων, με το μαύρο να είναι το πρώτο, και να ακολουθούν το λευκό και το γκρι, όπως δηλώνει στην «εισαγωγή» του ο ανώνυμος αφηγητής, ο οποίος τονίζει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχει καμία σχέση μεταξύ του χρώματος και του περιεχομένου, ενώ στο τέλος παρατίθεται η επιστολή της συζύγου του αφηγητή.

Πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι ένας επιστήμονας του οποίου το πρόσωπο παραμορφώθηκε σε ατύχημα που συνέβη σε εργαστήριο κατά τη διάρκεια πειράματος, όταν ο ίδιος προκάλεσε έκρηξη υγρού οξυγόνου. Για να μη φαίνονται οι πληγές του προσώπου του, το καλύπτει με επιδέσμους, με αποτέλεσμα η όψη του να τρομάζει και να απωθεί τα άτομα με τα οποία συναναστρέφεται, συμπεριλαμβανομένης ακόμα και της γυναίκας του, η οποία τον απεχθάνεται. Καταλαβαίνει ότι η μόνη λύση που του απομένει είναι να δημιουργήσει μια μάσκα που θα του επαναφέρει το χαμένο του πρόσωπο και θα τον βοηθήσει να επανενταχθεί στην κοινωνία από την οποία είναι πλέον απόβλητος. Τα προβλήματα και τα ερωτήματα που ανακύπτουν όμως από την κατασκευή της είναι πολλά, καθώς η μάσκα συνδέεται με την προσωπικότητα του ατόμου και την ιδιαίτερη έκφραση. Πώς γίνεται ένα κατασκευασμένο «πρόσωπο» να αντανακλά την «ψυχή» ή τις σκέψεις του ατόμου; Αλλά και πώς θα μπορούσε η μάσκα να γίνει η διέξοδος, η απόδραση, η φυγή του ατόμου από τη φυλακή στην οποία μπήκε μόλις παραμορφώθηκε το πρόσωπό του, και μάλιστα όταν είναι διαρκής η αναζήτηση της «ουσίας της ταυτότητας»;

Το θέμα της ταυτότητας και του προσώπου απασχόλησε και τον γάλλο συγγραφέα Marcel Aymé (1902-1967), στο μυθιστόρημά του La belle image (1941), το οποίο πιθανόν να είχε υπ’ όψιν του ο ιάπωνας συγγραφέας. Και σε αυτό το έργο ο πρωταγωνιστής αλλάζει πρόσωπο, και μολονότι η αλλαγή είναι ευνοϊκή για τον ίδιο αφού δείχνει νεότερος και πολύ πιο γοητευτικός, χάνει, ωστόσο, τους γνωστούς και τους αγαπημένους του, και αναγκάζεται να επιχειρήσει να αποπλανήσει τη σύζυγό του.

Τα ερωτήματα που τίθενται, ωστόσο, στο μυθιστόρημα Το πρόσωπο του άλλου μένουν ανοιχτά, ενώ οι διακλαδώσεις της σκέψης με τις συνεχείς εναλλαγές αποδίδουν τη ρευστότητα των πραγμάτων. Σε ένα σημείο, μάλιστα, ο αφηγητής σημειώνει: «Δεν υπάρχουν λέξεις για απάντηση. Δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν. Και αυτό επειδή η μάσκα ήταν εκείνη που έκανε αυτές τις σκέψεις μέσα στο κεφάλι μου…» (σελ.182). Η μάσκα, το δημιούργημα, το τεχνητό κατασκεύασμα, προσφέρει ελευθερία στο άτομο που τη χρησιμοποιεί και υποκαθιστά με τον δικό της τρόπο αυτό που προϋπήρχε, όμως δεν μπορεί να λειτουργήσει ώστε να επανακτηθούν ο χαμένος εαυτός και η παλιά ταυτότητα, το φυσικό και αυθεντικό στοιχείο της προσωπικότητας.

Στο έργο αυτό συνυπάρχουν δύο κόσμοι: από τη μια, ο οικείος ρεαλιστικός – με τις περιγραφές στην πόλη και τις συναντήσεις των προσώπων – και, από την άλλη, ο κόσμος της σκέψης που γίνεται κρυπτικός και χαοτικός όσο αναπτύσσεται η αφήγηση.

Ο μεταφραστής, αν και είχε να αντιμετωπίσει πολλές δυσκολίες, όπως την αμφισημία των λέξεων ή την ελλειπτικότητα, όπως σημειώνει στην εξαιρετική εισαγωγή του, η οποία φέρνει τον αναγνώστη κοντά όχι μόνο στο έργο του Αμπέ Κόμπο, αλλά και στην ιαπωνική λογοτεχνία, την οποία αξίζει κανείς να γνωρίσει, μετέφερε με ζωντάνια και ευελιξία στη γλώσσα μας ένα άκρως απαιτητικό κείμενο.