Η Αμερική και το πατρογονικό {LF}δικαίωμα στη βία

Η Αγρια Δύση και η γοητεία της. Το σύνορο. Καουμπόικα καπέλα και Ινδιάνοι με φτερά στο κεφάλι. Στο θαυμάσιο βιβλίο του «Ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών 1917-1961» (εκδόσεις Φυτράκη, 1963, σε μετάφραση Κώστα Κουλουφάκου) ο Αντρέ Μορουά δίνει μια εξαιρετική περιγραφή του τι σήμαινε η κατάκτηση της Δύσης στο δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα για τους χιλιάδες ευρωπαίους μετανάστες που ενεπλάκησαν σε αυτήν: μια μεγάλη, πρωτόγνωρη, περιπέτεια. Ενας άθλος που διαδραμάτισε κεφαλαιώδη ρόλο στη διαμόρφωση του εθνικού χαρακτήρα των Αμερικανών. Οι απέραντες και ανεξερεύνητες εκτάσεις όπου οι άνθρωποι βοηθούσαν ο ένας τον άλλον και γεννιόταν ένα αίσθημα καλοσυνάτης συμπεριφοράς και αδελφοσύνης. Εκεί που σέβονταν τις γυναίκες επειδή ήταν σπάνιες, πολύτιμες κι επειδή μόνο ένας άγραφος νόμος μπορούσε να τις προστατέψει σε εκείνες τις σχεδόν αφύλαχτες περιοχές. Εκεί που οι κοινωνικοί έλεγχοι μετά βίας και υπήρχαν και ο σερίφης λειτουργούσε μοναχικά και κατά βούληση (πού είσαι φίλε μας Τζιμ Ανταμς;) περισσότερο ως ένας πολεμιστής παρά ως εκπρόσωπος της διοίκησης. Μονόπλευρη βεβαίως εικονογράφηση μιας ιστορίας την οποία οι χολιγουντιανές ταινίες γουέστερν διέδωσαν σε ολόκληρο τον κόσμο αποκρύπτοντας το γεγονός ότι κατέληξε στη συστηματική εξόντωση χιλιάδων γηγενών κατοίκων τής υπό κατάκτηση ηπείρου. Επος όμως χιλιοτραγουδισμένο που συνιστά ιδρυτικό μύθο για τη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία. Κι αν κάτι ακόμη επιβιώνει από τα χρόνια εκείνα, αυτό όπως δείχνει ο Πολ Οστερ στο βιβλίο του «Αιματοβαμμένο έθνος» είναι ο φετιχισμός για τα όπλα, ένα «πατρογονικό» υποτίθεται δικαίωμα στην κατοχή και τη χρήση τους που έχει τρομακτικές συνέπειες για τη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία.

Από πρώτο χέρι

Ο Πολ Οστερ, εκ των κορυφαίων εκπροσώπων της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας, γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει οπλοκατοχή. Στο πρώτο κεφάλαιο του καταπληκτικού αυτού δοκιμίου του εξιστορεί την οικογενειακή του ιστορία, τη δολοφονία του παππού του από τη γιαγιά του, το τραύμα που τούτο προκάλεσε σε όλη την οικογένεια, τη μετακόμιση, την επί δεκαετίες σιωπή. Υπογραμμίζουμε τον όρο «τραύμα», καθώς οι συνέπειες από τη χρήση όπλων δεν περιορίζονται μονάχα σε όσους φέρουν σφαίρες στα σώματά τους αλλά σε έναν ευρύ κύκλο ανθρώπων που αναμφίβολα περιλαμβάνει (κυρίως αλλά όχι μόνο) τους στενούς συγγενείς. Οι στατιστικές ως εκ τούτου είναι παραπλανητικές αν και από μόνοι τους οι αριθμοί είναι σοκαριστικοί: σαράντα χιλιάδες Αμερικανοί κάθε χρόνο σκοτώνονται από τραύματα λόγω πυροβολισμού, οι μισοί από αυτούς μάλιστα είναι αυτόχειρες. Εκατό Αμερικανοί χάνουν τη ζωή τους κάθε μέρα από τη χρήση όπλων και άλλοι διακόσιοι καταλήγουν (καθημερινά) στους θαλάμους των νοσοκομείων. Ζωές καταστρέφονται, γονείς χάνουν ό,τι πολυτιμότερο είχαν στη ζωή τους, μακελάρηδες συνήθως υπεράνω υποψίας στρέφονται κατά αγνώστων πυροβολώντας τους χωρίς κανέναν μα κανέναν λόγο. Οπως με πικρή ειρωνεία παρατηρεί ο Οστερ, ο παραλογισμός αυτός δείχνει να συνιστά μια παράδοξη αμερικανική ιδιαιτερότητα, το πιο πρόσφατο «δώρο» της Αμερικής στον κόσμο, μια ψυχοπαθητική υποσημείωση σε προηγούμενα θαυμαστά επιτεύγματα όπως ο λαμπτήρας πυράκτωσης, το τηλέφωνο, το μπάσκετ, η τζαζ, και το εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας (σελ. 99). Τι είναι αυτό που κρατάει την αμερικανική κοινωνία δέσμια της λατρείας των όπλων;

Καθοριστικές στιγμές

Προκειμένου να δώσει την απάντηση ο συγγραφέας ανατρέχει στις καθοριστικές ιστορικές στιγμές που διαμόρφωσαν την αμερικανική ψυχή, σημειώνοντας τον ρόλο που έπαιξαν τα όπλα προκειμένου να εκδιωχθούν οι γηγενείς κάτοικοι από τις εστίες τους και να διατηρηθούν επί δεκαετίες οι νέγροι στις νότιες πολιτείες σε καθεστώς ντροπιαστικών διακρίσεων. Πρόκειται για δύο πληγές ακόμη ανοιχτές, με τις οποίες η αμερικανική κοινωνία ουδέποτε αναμετρήθηκε με ειλικρίνεια και ουσιαστικά. Ας μην υποτιμήσουμε το ότι στην Αγρια Δύση η κατοχή ενός καλού περιστρόφου και η γνώση της χρήσης του ήταν όρος επιβίωσης. Δημιουργούσε ασφάλεια και παρείχε μια αίσθηση ελευθερίας απαραίτητη στις οριακές συνθήκες του συνόρου. Τι άλλο εξάλλου μπορεί να εννοεί και το γνωστό μότο «ο Θεός έπλασε τους ανθρώπους αλλά ο Κολτ (σημ.: ο εφευρέτης του διάσημου περιστρόφου) τους έκανε ίσους», αν όχι ότι για τους υπερασπιστές της η οπλοκατοχή ήταν (είναι;) θεμέλιο της ατομικής ελευθερίας; Σύμφωνα με το ψυχογράφημα του Οστερ αυτός είναι ο λόγος που τα όπλα μαζί με τα αυτοκίνητα αποτελούν τους δίδυμους πυλώνες της πιο βαθιάς αμερικανικής ιδεολογίας αλλά και τα πιο συνήθη μοτίβα (ταχύτητα και πυροβολισμοί) στον αμερικανικό κινηματογράφο. Και τα δύο συνδέονται με την προσωπική ενδυνάμωση και το αίσθημα ελευθερίας. Οπως θυμίζει ο συγγραφέας, «σανίδωσε το γκάζι και ξάφνου τρέχεις με εκατόν εξήντα χιλιόμετρα την ώρα. Πάτα τη σκανδάλη και ο κόσμος σου ανήκει».

Η φετιχοποίηση

Πράγματα καθόλου λίγα για μια κοινωνία που έχει φετιχοποιήσει τον ατομικό αγώνα για προσωπική και οικογενειακή ευημερία και βλέπει την τελευταία ως το αποτέλεσμα μιας διαρκούς και με κάθε μέσο μάχης. Η Αμερική, υποστηρίζει ο Οστερ, είναι το πρώτο έθνος στον κόσμο που ιδρύθηκε στηριγμένο στις αρχές του καπιταλισμού. Στο παιχνίδι συσσώρευσης πλούτου και περιουσίας και στους ανταγωνισμούς που αυτό δημιουργεί, το άτομο πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στον εαυτό του, σε μια ζούγκλα όπου ο «θάνατος» του ενός είναι η «ζωή» του άλλου. Η συνθήκη αυτή δημιουργεί μια κοσμοθεωρία βάσει της οποίας το άτομο (πρέπει να) έχει προτεραιότητα έναντι της ομάδας, ενώ ο ανταγωνισμός θριαμβεύει επί της συνεργασίας.

Μαζικές δολοφονίες

Ολα τα παραπάνω δεν θα είχαν νόημα αν η συζήτηση περί οπλοκατοχής δεν είχε φουντώσει τις τελευταίες δεκαετίες με αφορμή μαζικές δολοφονίες που υπήρξαν επειδή οι δράστες τους, άτομα που δεν θα έπρεπε να έχουν ακουμπήσει ποτέ όπλα, είχαν εύκολη πρόσβαση σε αυτά. Εδώ ακριβώς υπάρχει ακόμα κάτι το αντιφατικό. Ενώ οι τραγωδίες στοιχειώνουν με θλιβερή συχνότητα από το 1970 και μετά την αμερικανική κοινωνία, την ίδια περίοδο οι υπέρμαχοι της οπλοκατοχής έχουν μετατραπεί σε ένα από τα ισχυρότερα λόμπι στις ΗΠΑ. Γιατί; Ο συγγραφέας αναδεικνύει εδώ άλλο ένα «παιχνίδι της ιστορίας». Η ισχυροποίηση του λόμπι υπέρ της οπλοκατοχής ξεκινάει στα τέλη της δεκαετίας του ’60, όταν στο ριζοσπαστικό κλίμα της εποχής οι Μαύροι Πάνθηρες προτάσσουν το δικαίωμα στην κατοχή όπλων. Για την αντιμετώπισή τους από το 1967 και μετά οι αμερικανικές Αρχές θα επιχειρήσουν να θέσουν υπό έλεγχο την κατάσταση ψηφίζοντας τους πρώτους μετά τη δεκαετία του ’30 νόμους για τον περιορισμό της οπλοκατοχής ή έστω για τη ρύθμισή της. Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν ο έως τότε απολίτικος Εθνικός Σύνδεσμος για την Οπλοκατοχή θα συσπειρώσει τις δυνάμεις του και με τα χρόνια θα εξελιχθεί σε έναν πανίσχυρο παράγοντα της αμερικανικής πολιτικής σκηνής. Οπως τονίζει εύστοχα ο Οστερ, ένα κίνημα κατά κύριο λόγο λευκών συντηρητικών κατοίκων της υπαίθρου απέκτησε υπόσταση επειδή ασπάστηκε τη φιλοσοφία περί όπλων μιας ομάδας μαύρων ριζοσπαστών κατοίκων των πόλεων: τη θεμελιώδη πεποίθηση ότι τα όπλα είναι πρωτίστως ένα όργανο αυτοάμυνας καθώς, σύμφωνα με τα λόγια του προέδρου Μάο (όπως έκαναν και οι Πάνθηρες), «η πολιτική δύναμη πηγάζει από την κάννη ενός όπλου» (σελ. 146-147). Μα, πόση ακόμη ειρωνεία κρύβει η Ιστορία;

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία με τελευταίο από αυτά το υβριδικό «Αυστραλία: Δέκα ιστορίες» που εκδόθηκε (2022) από τον Μωβ Σκίουρο.

«Η γιαγιά μου πυροβόλησε και σκότωσε τον παππού μου»

Είχα δύο γιαγιάδες αλλά μόνο έναν παππού και η σκιά αυτού του απόντος ατόμου συχνά κατέκλυζε τις σκέψεις μου, ωθώντας με να κάνω εικασίες σχετικά με το ποιος μπορεί να ήταν αυτός ο άνθρωπος και με το πώς μπορεί να ήταν η όψη του, αφού φωτογραφίες του δεν υπήρχαν πουθενά στο σπίτι μας. Απ’ όσο θυμάμαι είχα ρωτήσει τον πατέρα μου σε τρεις διαφορετικές περιπτώσεις τα πρώτα χρόνια της παιδικής μου ηλικίας πώς είχε πεθάνει ο δικός του πατέρας. Πάντοτε μεσολαβούσε μια παύση προτού μου απαντήσει και κάθε φορά η ιστορία που μου αφηγούνταν ήταν διαφορετική από την προηγούμενη. Την πρώτη φορά που ρώτησα μου είπε ότι ο πατέρας του επισκεύαζε τη στέγη ενός ψηλού κτιρίου και είχε σκοτωθεί γλιστρώντας από την άκρη και πέφτοντας στο έδαφος. Τη δεύτερη φορά ότι είχε σκοτωθεί σε ένα κυνηγετικό δυστύχημα. Την τρίτη ότι είχε χάσει τη ζωή του πολεμώντας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν ήμουν πάνω από έξι ή επτά χρονών, αλλά είχα ζήσει αρκετά, ώστε να ξέρω ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν μόνο μία φορά, όχι τρεις, κι ωστόσο για λόγους που δεν κατανοώ πλήρως ποτέ δεν προκάλεσα τον πατέρα μου να δώσει μια εξήγηση για τις αντιφάσεις στις ιστορίες του. Ίσως, επειδή ήταν ένας τόσο απόμακρος, σιωπηλός άνθρωπος, να είχα ήδη μάθει να σέβομαι την απόσταση ανάμεσά μας και να στέκομαι υπάκουα στην άλλη πλευρά του τοίχου που είχε χτίσει γύρω από τον εαυτό του…

Η αλήθεια συνοψίζεται στο εξής: Στις 23 Ιανουαρίου του 1919, δύο μήνες μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, στις αρχές του τρίτου κύματος της επιδημίας της ισπανικής γρίπης, που είχε ξεσπάσει τα προηγούμενα χρόνια, και μόλις μία εβδομάδα μετά την κύρωση της 18ης Τροπολογίας του Συντάγματος, η οποία απαγόρευε την παραγωγή, τη μεταφορά και την πώληση οινοπνευματωδών ποτών στις Ηνωμένες Πολιτείες, η γιαγιά μου πυροβόλησε και σκότωσε τον παππού μου. Ο γάμος τους είχε διαλυθεί κάποια στιγμή ένα ή δύο χρόνια πριν. Έπειτα από τον χωρισμό τους ο παππούς μου έφυγε από το σπίτι και εγκαταστάθηκε στο Σικάγο, όπου ζούσε πια με μια άλλη γυναίκα, ωστόσο το βράδυ εκείνο, μια Πέμπτη του 1919, είχε γυρίσει στην Κενόσα για να φέρει δώρα στα παιδιά του και κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του, που αναμφίβολα προοριζόταν να είναι σύντομη, η γιαγιά μου του ζήτησε να επισκευάσει ένα χαλασμένο διακόπτη στην κουζίνα. Είχαν κλείσει το ρεύμα και, καθώς ο δεύτερος μικρότερος υιός Όστερ κρατούσε ένα κερί για να βλέπει ο πατέρας του στο σκοτεινό δωμάτιο, η γιαγιά μου ανέβηκε στον επάνω όροφο για να βάλει για ύπνο το μικρότερο παιδί της (τον πατέρα μου), πήρε το πιστόλι που είχε κρυμμένο κάτω από το κρεβάτι του μικρού αγοριού και στη συνέχεια κατέβηκε πάλι στο ισόγειο, ξαναμπήκε στην κουζίνα και έριξε αρκετές βολές στον εν διαστάσει σύζυγό της, δύο εκ των οποίων πέτυχαν το σώμα του, η μία στον γοφό και η άλλη, που πρέπει να ήταν εκείνη που τον σκότωσε, στον λαιμό. Οι εφημερίδες της Κενόσα ανέφεραν ότι ο άντρας είχε ηλικία τριάντα έξι ετών, αν και υποψιάζομαι ότι πρέπει να ήταν λίγα χρόνια μεγαλύτερος. Ο πατέρας μου ήταν εξίμισι χρονών και ο θείος μου, το αγόρι που κρατούσε το κερί και είχε δει τον φόνο με τα μάτια του, ήταν εννέα.

Η γιαγιά μου δικάστηκε ασφαλώς και, όταν εντελώς απροσδόκητα αθωώθηκε με το ελαφρυντικό της προσωρινής παράνοιας, η ίδια και τα πέντε παιδιά της έφυγαν από το Γουισκόνσιν και κατευθύνθηκαν ανατολικά, ώσπου κατέληξαν στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσι, όπου ο πατέρας μου μεγάλωσε μέσα σε μια διαλυμένη οικογένεια τα ηνία της οποίας κρατούσε μια ευερέθιστη, συχνά ανισόρροπη μητέρα, που εκπαίδευσε τα παιδιά της να μην ψελλίσουν ποτέ ούτε λέξη μεταξύ τους ή σε οποιονδήποτε άλλο σχετικά με όσα είχαν συμβεί στην Κενόσα.