Ποιος αποφασίζει αν η AI δημιουργεί τέχνη Ή όχι;

Μίλτος Μανέτας

Εικαστικός

Δέσποινα Δαμάσκου

Αρχιτέκτων

«Το Ιντερνετ Παβίλιον, από τη Βενετία στην Μπογκοτά»

Το Ιντερνετ Παβίλιον της Μπιενάλε της Βενετίας (ένα έργο του Μίλτου Μανέτα) είναι αυτό που αποφασίζει αν αυτή ή η άλλη εικόνα φτιαγμένη με τεχνητή νοημοσύνη είναι υψηλή τέχνη. Αυτό γιατί το Padiglione Internet (Padiglioneinternet.com) είναι το ίδιο φτιαγμένο με AI ανακατεμένη «εκτός κομπιούτερ» με τα πιο διαλεγμένα και σύγχρονα ανθρώπινα συναισθήματα, εκφρασμένα σε real time. Φέτος, για παράδειγμα, το Ιντερνετ Παβίλιον ανοίγει τις πόρτες του στην Κολομβία γιατί το Ιντερνετ θεωρεί ότι στη Βενετία δεν υπάρχει αρκετή ειρήνη και ασφάλεια για να εκφραστεί μια ουτοπία. Το ΑΙ του Ιντερνετ Παβίλιον πιστεύει τόσο πολύ στους ανθρώπους, που μετέφρασε την ιδέα της «πίστης» στη γλώσσα του.

Κατά μία έννοια, όλες οι εικόνες μπορούν να θεωρηθούν ως κείμενα που πρέπει να διαβαστούν. Η κριτική αυτών των αντικειμένων – κειμένων μπορεί, αν απλώς περιγράφει την εικόνα, να παρέχει ένα φίλτρο μέσω του οποίου ο θεατής καλείται να πραγματοποιήσει την ανάγνωσή του. Αλλά αν αυτό το δεύτερο κείμενο αναπτύξει από μόνο του μια πραγματικά κριτική ανάγνωση του αντικειμένου, παύει να είναι ερμηνευτική περιγραφή και γίνεται, για τον θεατή, ένα παράλληλο και εξίσου σημαντικό κείμενο με αυτό της επικράτειας του έργου τέχνης. Δηλαδή, αντί να διαβάζει μέσα από τον φακό της κριτικής, ο θεατής τοποθετείται ανάμεσα σε δύο κείμενα και δύο συγγραφείς. Η έννοια της τυπολογίας έχει αποτελέσει μια ιδιαίτερα χρήσιμη συσκευή για την κατασκευή τέτοιων κριτικών κειμένων.

Παίρνοντας την ίδια αφετηρία με την έκδοση του Ιντερνετ Παβίλιον όπως εμφανίζεται στο πρωτότυπο Spaghetto Silo (σιρός) στην Μπογκοτά, μπορούμε να κατασκευάσουμε και μια νέα ανάγνωση αυτού του πρωτοτύπου και μια νέα θέση για ανάγνωση. Ετσι, μια άλλη ταξινόμηση τυπολογικών στοιχείων παρουσιάζεται. Είναι ακριβώς η τυπολογική σαφήνεια και συνέχεια στην αρχιτεκτονική του Salmona για το Torres del Parque και το πρωτότυπο αρχιτεκτονικής της Δέσποινας Δαμάσκου για το Spaghetto Silo που εκθέτει αυτή τη ρήξη και είναι η πιθανότητα ενός νέου Ιντερνετ, όπως δυνητικά αντιπροσωπεύεται από τη γραφή του Μίλτου Μανέτα, που θα ανάγκαζε τον αναγνώστη από την προηγούμενη θέση του ως καταναλωτή της αφήγησης. Τότε κι αυτός θα γινόταν ένα αιωρούμενο αντικείμενο σε μια σχετικιστική δομή ανθρώπου, φύσης και κειμένων.

Η πιο σημαντική ιδέα της Εκκλησίας των Προτροπών (Church of Prompts) σε συνεργασία με τη Δέσποινα Δαμάσκου που παρουσιάζεται στην Μπογκοτά είναι η αντικατάσταση του κεντρικού μοντέλου της Βενετίας από μια θεωρητικά απεριόριστη έννοια της οποίας οι αρχές πηγάζουν από το παράλληλο πρωτότυπο μοντέλο της πρωτόγονης καλύβας/ναού και συνδέονται με την καταγωγή της αρχιτεκτονικής, τη γέννηση της αρχιτεκτονικής από το πνεύμα του κινδύνου.

g

Δάφνη Βιτάλη

Ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

«Η απόφαση ανήκει σε εκείνον που υπογράφει το έργο»

To ζήτημα της δημιουργίας και της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελεί μείζον αντικείμενο συζήτησης στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής τέχνης. Ωστόσο, θα υποστήριζα ότι το ερώτημα «Ποιος θα αποφασίζει αν τα έργα της ΑΙ είναι έργα τέχνης;» δεν είναι για μένα το πιο ουσιαστικό ζήτημα της νέας αυτής εποχής που διανύουμε. Για να απαντήσω όμως, θεωρώ ότι αυτός ο οποίος αποφασίζει αν ένα έργο που έχει παραχθεί μέσω τεχνικής νοημοσύνης είναι τέχνη, είναι ο καλλιτέχνης, ο άνθρωπος εκείνος που δίνει τις οδηγίες στην ΑΙ και υπογράφει το έργο, ακόμα και εάν εδώ τίθεται το ζήτημα της συν-δημιουργίας μεταξύ του ανθρώπινου και μη ανθρώπινου όντος. Απαντάω δηλαδή όπως θα απαντούσα και στο ερώτημα «ποιος αποφασίζει αν ένα έργο τέχνης είναι τέχνη;». Ο δημιουργός που βάζει το όνομά του. Από εκεί και πέρα, το κατά πόσο το έργο αυτό είναι καλό ή σημαντικό, είναι ένα άλλο θέμα.

Πολλοί σύγχρονοι καλλιτέχνες έχουν τη διάθεση να αντιμετωπίσουν, να πειραματιστούν και να ασχοληθούν με τη νέα αυτή τεχνολογία και τις δυνατότητές της που έχει αναστατώσει ραγδαία τα πάντα. Σήμερα, τίθεται το σημαντικό ερώτημα του κατά πόσο οι καλλιτέχνες θα μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της τεχνικής νοημοσύνης με έναν δημιουργικό τρόπο χωρίς οι ίδιοι να αυτοαναιρούνται, καθώς η χρήση της AI εμπεριέχει μια σειρά από προκλήσεις, οι οποίες μπορούν να καθορίσουν τη δημιουργική διαδικασία, την αντιληπτική αξία του έργου, και την ίδια την ουσία της τέχνης. Οταν η AI δημιουργεί έργα τέχνης, αυτά είναι συχνά βασισμένα στην ανάλυση και τη σύνθεση άλλων έργων (ανθρώπινων) καλλιτεχνών. Αυτό από μόνο του μας φέρνει αντιμέτωπους με το θέμα της πρωτοτυπίας και της αυθεντικότητας των έργων που παράγονται με την AI. Νομίζω όμως ότι αυτά τα ερωτήματα είναι πλέον σχετικά ξεπερασμένα. Για μένα το θέμα είναι να μην είναι τετριμμένη η χρήση της ΑΙ.

Διάβασα πρόσφατα για την ατομική έκθεση του γνωστού γάλλου καλλιτέχνη Πιερ Ουίγκ που παρουσιάζεται στο Παλάτσο Γκράσι στη Βενετία, ο οποίος δημιούργησε κάποια υβρίδια ανθρώπου-μηχανής, τα οποία θα περιπλανώνται στον χώρο καθ’ όλη τη διάρκεια της έκθεσης, συμμετέχοντας στη διαμόρφωση του έργου του. H χρήση ΑΙ από τον Ουίγκ βγάζει την τέχνη από τον έλεγχο του καλλιτέχνη, και αυτό μοιάζει με κάτι το συναρπαστικό, ακριβώς επειδή μιλάμε για τέχνη και άρα για δημιουργικότητα, πρωτοπορία και πειραματισμό. Οπότε αυτό είναι εντάξει, είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει το εικαστικό και εννοιολογικό αποτέλεσμα του έργου που θα παραχθεί. Τι θα συμβεί όμως όταν η χρήση της τεχνικής νοημοσύνης βγάλει από τον έλεγχό μας την ανθρώπινη ζωή; Αυτό το ερώτημα είναι το πιο σημαντικό και θα το αφήσω ανοιχτό για να αναλογιστεί ο καθένας μόνος του.

g

Θούλη Μισιρλόγλου

Καλλιτεχνική διευθύντρια MOMus – Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης

«Στον λαβύρινθο του ψηφιακού κόσμου»

«Η αξιολόγηση εάν τα έργα τέχνης που έχουν παραχθεί με Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ) θα θεωρούνται έργα τέχνης ή όχι εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, όπως η κριτική αποδοχή από την κοινότητα της τέχνης, η πρωτοτυπία, η επίδρασή τους στον πολιτισμό και άλλοι παράγοντες. Συνήθως, αυτή η απόφαση λαμβάνεται από καλλιτεχνικούς και ειδικούς στον τομέα της τέχνης, αλλά η κρίση μπορεί να είναι υποκειμενική και να διαφέρει από άτομο σε άτομο. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα έργων ΑΙ που έχουν αναγνωριστεί ως τέχνη, όπως οι γενεαλογικοί αλγόριθμοι που δημιουργούν εικόνες ή οι μουσικοί συνθέτες ΑΙ».

Το παραπάνω είναι η απάντηση που έδωσε η ίδια η ΑΙ, ή πιο σωστά, η ΤΝ στην ερώτηση που τίθεται. Τα ελληνικά της κάθε πλατφόρμας μπορεί να μην είναι άριστα αυτή τη στιγμή – άλλωστε το ίδιο συμβαίνει με τα εργαλεία μετάφρασης, που εξελίσσονται ραγδαία. Ωστόσο, παρά τα μικρά λάθη, η απάντηση σε μεγάλο βαθμό αντανακλά την κυρίαρχη, τρέχουσα άποψη για την αξιολόγηση των έργων τέχνης γενικά, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι απαντήσεις προκύπτουν από έναν όγκο δεδομένων που ήδη συσσωρεύονται. Το γενικό ερώτημα του τι συνιστά τέχνη και ποιος την καθορίζει υπήρξε πάντα επίμαχο, ακανθώδες και πεδίο αντιπαραθέσεων και διαγκωνισμών.

Τώρα όμως, στα δεδομένα μοιάζει να είναι το επίκεντρο του ενδιαφέροντος και στον τρόπο με τον οποίο συλλέγονται, επεξεργάζονται και διαμοιράζονται. Το 2020, ο όγκος των δημιουργηθέντων και αποθηκευμένων δεδομένων ισοδυναμούσε με 4,5 τρισ. δίωρων ταινιών ποιότητας Ultra High Definition! Σ’ αυτό το πλαίσιο, και αν η πρόοδος αναφορικά με τη θεωρητική γνώση και τις εφαρμοσμένες λύσεις Τεχνητής Νοημοσύνης έφερε πιο κοντά το χρονικό σημείο στο οποίο η Τεχνητή Νοημοσύνη θα υπερτερεί του ανθρώπινου παράγοντα στην υλοποίηση μιας ευρείας λίστας καθημερινών εργασιών, η έννοια της τέχνης θα μείνει όπως την ξέρουμε;

Τα μέσα ενημέρωσης και ψυχαγωγίας είναι ο πέμπτος από τους έξι κυριότερους τομείς παραγωγής δεδομένων σε παγκόσμιο επίπεδο. Αν τα δεδομένα που αφορούν τον κόσμο της τέχνης προέρχονται κατά βάση από εκεί, παράγεται διαφορετική αντίληψη για την τέχνη; Τα μουσεία και ειδικά τα δημόσια μουσεία έχουν τη δική τους στρατηγική δεδομένων; Θα παραμείνουν «παίκτες» του παιγνίου όπως διαμορφώνεται πια; Μέσα στον εντατικό ρυθμό αύξησης του όγκου δεδομένων, οι προβλέψεις και οι απαντήσεις σε ερωτήματα που αφορούν το μέλλον δεν είναι εύκολες. Προκειμένου να ελέγξουμε με κάποιον τρόπο το ψηφιακό σύμπαν και την αλληλεπίδρασή μας με αυτό, ίσως βοηθάει η έννοια (και εικόνα) του λαβυρίνθου. Οποιος περιπλανιέται πια στον σύγχρονο κόσμο, πρέπει να μάθει και να διορθώνει διαρκώς την εικόνα που έχει για τον λαβύρινθο. Οποιος περιπλανιέται στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο, καλείται να αναγνωρίσει τη λαβυρινθώδη δομή του, να εκτιμήσει τον τρόπο της παρουσίας του εκεί και, έστω μυωπικά, να μάθει τους αλγόριθμούς του.

g

Λουκία Αλαβάνου

Εικαστικός και σκηνοθέτρια

«Η τέχνη είναι συναισθήματα, όχι “νοημοσύνη”»

Είναι όλα θέμα συστατικών και αναλογιών. Ολα εξαρτώνται απ’ τη μαγείρισσα. Αν το ΑΙ αποτελεί ένα μέρος – και ΜΟΝΟΝ ένα μέρος – της συνταγής της δημιουργού κι εφόσον αξιοποιηθεί σωστά και αναμειχθεί με κατάλληλα υλικά, μόνο τότε μπορούμε να μιλάμε για τέχνη. Κι αυτά τα «κατάλληλα υλικά» δεν είναι άλλα από πρωτότυπες ιδέες, κάτι που το ΑΙ δεν είναι – και δεν θα είναι, κατά τη γνώμη μου, ποτέ – άξιο να τις παράγει από μόνο του.

Αρκεί να μην κάνουμε το λάθος ν’ αναθέσουμε στην τεχνητή νοημοσύνη την παραγωγή ιδεών. Αυτό θα ήταν αποποίηση των ευθυνών μας. Μου έρχεται στο μυαλό «Ο μαθητευόμενος μάγος» του Γκαίτε. Μια μέρα που ο σοφός γερο-μάγος εξαφανίζεται, ο μαθητευόμενος κλέβει τον ρόλο του και προσπαθεί να μαγέψει τη σκούπα κάνοντάς την ανθρωπόμορφη, ώστε να εργαστεί γι’ αυτόν φέρνοντας από μόνη της νερό από τη λίμνη. Φυσικά τα μαγικά του είναι άκαρπα και οι συνέπειες καταστροφικές. Ετσι και η τεχνητή νοημοσύνη θα είναι πάντα μαθητευόμενη. Δεν είναι ικανή να πάρει τη σκυτάλη. Κι αν αυτό συμβεί, τότε σίγουρα δεν θα μιλάμε πλέον για τέχνη.

Αν παρομοίαζε κανείς τη σχέση μιας δημιουργού με την τεχνητή νοημοσύνη ως μια δυαδική ανθρώπινη σχέση, αυτή η σχέση δεν θέλουμε να είναι καθόλου ισότιμη. Η δημιουργός οφείλει να κατοχυρώσει τη θέση της όσο το δυνατόν ψηλότερα στην ιεραρχία. Να είναι αυταρχική δικτάτορας. Αυθέντης που διαρκώς υποτάσσει τη σκλάβα της. Να την εκπαιδεύει ώστε να εργάζεται ακούραστα γι’ αυτήν, αλλά πάντα κάτω από τον αυστηρό της έλεγχο. Η τεχνητή νοημοσύνη υπάρχει μόνο και μόνο για να μας υπηρετεί.

Βέβαια την ιστορία της μηχανής που καταφέρνει να υποτάξει τον άνθρωπο τη συναντάμε σε πολλές εκδοχές ως αφήγημα, από το «Metropolis» μέχρι την «Οδύσσεια του Διαστήματος». Δεν θα μπορούσαν όμως να είναι αυτά τα αφηγήματα παρά μόνο προϊόντα της ανθρώπινης φαντασίας.

Ποιος αποφασίζει αν τα έργα τεχνητής νοημοσύνης είναι έργα τέχνης; Ισως η ίδια η γλώσσα. Η λέξη «τέχνη» προέρχεται από το ρήμα «τίκτω», δηλαδή γεννώ. Μια ικανότητα που το ΑΙ δεν θα έχει ποτέ, καθώς στην πραγματικότητα δεν «παράγει» τίποτα πρωτότυπο, απλώς «αναμασά» τα προϊόντα που το τάισε ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ο «τεχνίτης» και το ΑΙ το παράγωγό του. Δεν είναι καν ικανό να «συνθέσει» θραύσματα που έχει παραγάγει η ανθρώπινη φαντασία με τρόπο που να δημιουργείται μια δική του, προσωπική γλώσσα.

Αλλωστε η τέχνη δεν μπορεί να είναι «νοημοσύνη». Εμπεριέχει τον παραλογισμό της ανθρώπινης ύπαρξης στον πυρήνα της. Πηγάζει από βιώματα. Και είναι πάνω απ’ όλα συναισθήματα.

g

Θοδωρής Κωνσταντακόπουλος

Δικηγόρος, εταίρος, Ζέπος & Γιαννόπουλος, επικεφαλής Τμήματος Τεχνολογίας, Μέσων, Τηλεπικοινωνιών και Δεδομένων

«Πνευματική ιδιοκτησία και τεχνητή νοημοσύνη»

Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί έργα. Η αξία των έργων της τεχνητής νοημοσύνης ως «έργων τέχνης» είναι, οπωσδήποτε, αντικείμενο εικαστικής, ηθικής, φιλοσοφικής, οικονομικής ανάλυσης· δεν ενδιαφέρει, πάντως, το δίκαιο, το οποίο προστατεύει πνευματικά δημιουργήματα, προϊόντα του ανθρώπινου πνεύματος.

Στον νομικό κόσμο και ειδικότερα στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας η αξία (αισθητική, οικονομική, κοινωνική κ.λπ.) και ο προορισμός ενός έργου είναι στοιχεία αδιάφορα προκειμένου αυτό να αναγνωριστεί ως «έργο», και δη ως έργο δεκτικό προστασίας. Ενα έργο κακότεχνο, ανήθικο, ευτελές ή παράνομο προστατεύεται εξίσου με ένα έργο τέχνης υψηλής αισθητικής αξίας, αρκεί, σύμφωνα με τον ελληνικό νόμο, να πρόκειται για πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα τέχνης (λόγου ή επιστήμης), το οποίο εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή.

Προστατεύεται ως έργο πνευματικής ιδιοκτησίας ένα έργο τεχνητής νοημοσύνης; Υπό προϋποθέσεις, ναι – σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να πρόκειται για δημιούργημα του πνεύματος. Οπως γίνεται αποδεκτό, το προστατευόμενο πρωτότυπο έργο θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας, ως έκφραση δημιουργικής ικανότητας (creative ability), καθοριζόμενο από ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (free and creative choices) που εκφράζουν την προσωπικότητα του δημιουργού. Η έννοια της δημιουργικής πράξης ενέχει, συνεπώς, κατ’ ανάγκη την ενέργεια και συμβολή κάποιου φυσικού προσώπου.

Η επίδραση της τεχνολογίας στην ανθρώπινη δημιουργικότητα απασχολεί διαχρονικά τους δημιουργούς, όσους απολαμβάνουν την τέχνη, αναπόφευκτα και το δίκαιο. Για πολλές μορφές τέχνης η τεχνολογία (συμπεριλαμβανομένων των GenAI εργαλείων) χρησιμοποιείται ως μέσο και εργαλείο για την έκφραση της δημιουργικής ικανότητας του δημιουργού μέσω ελεύθερων επιλογών, ρυθμίσεων και παραμέτρων, τις οποίες θέτει κατά τη χρήση αυτών των εργαλείων (π.χ. συγκεκριμένα prompts στην περίπτωση των GenAI εργαλείων).

Συνεπώς, στον βαθμό που υπάρχει ανθρώπινη συμβολή (input), η οποία καθορίζει ουσιαστικά τη διαδικασία δημιουργίας ή τη μορφή ενός έργου (output) που δημιουργείται με χρήση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης, ο χρήστης τής εν λόγω τεχνολογίας μπορεί να θεωρηθεί ως δημιουργός και το παραγόμενο έργο ως έργο προστατευόμενο με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Δεν συμβαίνει αυτονόητα το ίδιο και στην περίπτωση έργων τα οποία είναι δημιουργήματα πλήρως αυτόνομων συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης και τα οποία δεν μπορούν, τυπικά, να εξισωθούν με έργα που ενσωματώνουν επιλογές και στοιχεία προσωπικότητας ενός ανθρώπου – δημιουργού.

Οσοι μπορούν ή αδυνατούν να διακρίνουν μεταξύ της συναισθηματικής επίδρασης που προκαλεί η εμπειρία ενός ανθρώπινου πνευματικού δημιουργήματος και ενός έργου αυτόνομης τεχνητής νοημοσύνης, γνωρίζουν ήδη ποιο αξίζει να αναγνωριστεί ως έργο τέχνης – κατά την άποψή μου, ενδεχομένως και τα δύο. Σε κάθε περίπτωση, υπό τις υπάρχουσες κοινωνικές και δικαιοπολιτικές συνθήκες, μόνο το πρώτο προστατεύεται νομικά ως έργο πνευματικής ιδιοκτησίας.

g

Πάνος Γιαννικόπουλος

Επιμελητής της ελληνικής συμμετοχής στην 60ή Μπιενάλε Βενετίας

«Σχέσεις συμβίωσης, συνεργασίας, συμμετοχής»

Ας το σκεφτούμε, ένα ξέσπασμα δημιουργικότητας όπου ο άνθρωπος συναντά τη μηχανή και μαζί παράγουν κάτι. Πληροφορίες δίνονται, αντλούνται από μια δεξαμενή ανθρώπινης πολιτισμικής παραγωγής (που δεν νομίζω ότι ήταν ποτέ ξεκάθαρη και διαχωρισμένη από τον υπόλοιπο κόσμο). Ποιος όμως, πράγματι, έχει το θράσος να αποφανθεί εάν οι δημιουργίες των αλγορίθμων είναι αξιοσέβαστα έργα τέχνης;

Θα ξεκινούσα από το ίδιο το πλαίσιο δημιουργίας της τέχνης. Ποιος λέει ότι μόνο ο Homo Sapiens έχει πρόσβαση σε αυτό το αποκλειστικό κλαμπ της δημιουργικότητας;

Πέρα από τη μηχανή, αν σκεφτούμε, τις σπείρες και τα περίτεχνα γεωμετρικά σχέδια από είδη θαλάσσιας ζωής, δεν θα έπρεπε να μας προκαλούν τόσο μεγάλη έκπληξη η land Art, και τα Spiral Jetty του Ρόμπερτ Σμίθσον. Τα ευρεθέντα αντικείμενα τα οποία μετατρέπονται σε έργα μέσω της καλλιτεχνικής απόφασης ή γίνονται μέρος ευρύτερων εγκαταστάσεων ήδη και επίσημα στην ιστορία της τέχνης από τη δεκαετία του ’20, δεν διαφέρουν και τόσο από τις κατασκευές που δημιουργούν είδη πτηνών, με σχολαστική τοποθέτηση αντικειμένων και υλικοτήτων που θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουν απόλυτη αντίληψη της φόρμας και της χρωματικής παλέτας.

Είναι ένα ερώτημα, λοιπόν, που έχει να κάνει με την εμπρόθετη δράση και τη συνείδηση. Και ποιος αποφασίζει ποιος έχει αυτή τη συνείδηση; Η επιστημονική, νομική και η καλλιτεχνική κοινότητα μας έχει απογοητεύσει σχετικά στο ιστορικό παρελθόν και πιστεύω ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις νέες δημιουργίες με ανοιχτότητα.

Δημιουργούνται επίσης μια σειρά ερωτημάτων που έχουν να κάνουν με το ακούσιο και την τυχαιότητα που έχουμε ήδη αποδεχτεί στην περίπτωση που το καλλιτεχνικό υποκείμενο αποφασίσει ότι χαρακτηρίζεται κάτι ως έργο. Αντίστοιχα έχουμε ζητήματα σε σχέση με τον καλλιτέχνη και τον βοηθό και το όριο δημιουργίας που έχει ο καθένας και η κάθε μία, με τον ρόλο εξουσίας τελικά να κερδίζει – τουλάχιστον νομικά, τις περισσότερες φορές – την κατοχύρωση του ρόλου.

Αντί να μπω στη δύσκολη συζήτηση αντικείμενο-υποκείμενο και την εννοιολόγησή τους, πολιτικά θα έστρεφα το βλέμμα σε διαδικασίες συμβίωσης, συνεργασίας και συμμετοχής που έχουν τρομερό ενδιαφέρον («φυσικού»-τεχνολογικού-ανθρώπινης δράσης, με τις παύλες εδώ να κάνουν σαφή τη θέση σύνδεσης και όχι διαχωρισμού). Αν οι νέες δημιουργίες συγκινούν, προκαλούν αισθητικά και εννοιολογικά, προκαλούν τη φαντασία και δημιουργούν τριβές, τότε δεν θα ήθελα να είμαι φύλακας αποκλεισμού τους από αυτό που ονομάζουμε εικαστικές τέχνες. Οι καλλιτέχνες, οι επιμελητές, τα μουσεία, οι θεσμοί, οι γκαλερί, οι συλλέκτες μεταξύ αμηχανίας, ενδιαφέροντος ίσως και άκριτου ενθουσιασμού μερικές φορές προσπαθούν να ανταποκριθούν ήδη σε αυτό που συμβαίνει. Οπως σε όλες τις περιπτώσεις οι αντιλήψεις για το τι αξίζει και το τι δεν αξίζει είναι διαφορετικές κατά περίπτωση, θέση, συμφέρον. Προσωπικά με απασχολεί λιγότερο η εικαστική χρήση και περισσότερο η ανθρώπινη κατάχρηση αυτών των εργαλείων σε λιγότερο δημιουργικές κατευθύνσεις.