Πώς περάσαμε από τη μοναρχία στη δημοκρατία το 1924

Το επικυρωτικό δημοψήφισμα για το Πολιτειακό ορίστηκε για τις 13 Απριλίου 1924 και παρά τις υπερβάσεις και τις πολλές κυβερνητικές αυθαιρεσίες μπορεί να χαρακτηριστεί ως το γνησιότερο από τα τρία που έγιναν την περίοδο του Μεσοπολέμου. Η Συνταγματική Επιτροπή πρότεινε μια σειρά από τροποποιήσεις στον τρόπο διενέργειας του δημοψηφίσματος, όπως να αντικατασταθεί το ψηφοδέλτιο με το σφαιρίδιο, οι πρόσφυγες να ψηφίσουν σε δικά τους εκλογικά τμήματα για να αποφευχθούν οι διπλοψηφίες, οι γραμματείς των εφορευτικών επιτροπών να ορίζονται από τον νομάρχη και όχι από την κυβέρνηση¹ και μια σειρά από άλλες τροποποιήσεις, που απορρίφθηκαν όλες από τον Παπαναστασίου σε συνάντηση που είχε με εκπροσώπους της².

Επίσης έγιναν προσπάθειες από τη Συνταγματική Επιτροπή αλλά και τον Γεώργιο Στρέιτ, που βρισκόταν στην Ελβετία, να κινητοποιηθεί η εύπορη και πολυάριθμη κοινότητα βασιλοφρόνων της Αλεξάνδρειας για να συνδράμει στον αγώνα, αλλά τα αποτελέσματα των προσπαθειών υπήρξαν πενιχρά³. Το ΛΚ σε σύσκεψη όλων των στελεχών του στην οικία του Παναγή Τσαλδάρη αποφάσισε τη συμμετοχή στο δημοψήφισμα⁴. Κατά την προεκλογική περίοδο, υπέρ του νέου πολιτεύματος εκδηλώθηκαν όλα τα κόμματα της Εθνοσυνέλευσης, όπως και το ΚΚΕ, που ενίσχυσε με όλες του τις δυνάμεις τον αντιβασιλικό αγώνα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι κατά τη διάρκεια του προεκλογικού αγώνα ο πρωθυπουργός Παπαναστασίου μοίρασε χρήματα από το κρατικό ταμείο στους πληρεξουσίους άλλων κομμάτων που υποστήριζαν την πολιτειακή μεταβολή για να προπαγανδίσουν υπέρ της Αβασίλευτης, με έμμεσο στόχο να εμπεδωθεί και η τεχνητή κυβερνητική πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση⁵.

Η καταδίκη του Θεσμού για τον οποίο αγωνιζόταν ο αντιβενιζελισμός ήταν ότι, εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων⁶, δεν διέθετε υποστηρικτές στις τάξεις του βενιζελισμού που χάρη στην έλευση των προσφύγων είχε καταστεί πλειοψηφικός. Καθώς ο αντιβενιζελισμός δεν είχε παρουσία στην Εθνοσυνέλευση⁷, όλη η προεκλογική του δραστηριότητα έγινε μέσω ομιλιών και δημοσιευμάτων σε αντιβενιζελικές εφημερίδες⁸. Κάπως απρόσμενα για τον χαρακτήρα και τη μετριοπάθειά του, ο Γεώργιος από τη Ρουμανία προσπάθησε να αντιδράσει με διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό στις 7 Απριλίου 1924, διαμαρτυρόμενος για την επερχόμενη πολιτειακή αλλαγή, την οποία χρέωνε αποκλειστικά σε ομάδα αξιωματικών⁹. Επειδή η επικείμενη αλλαγή του πολιτεύματος συνδυάστηκε και με την αλλαγή του εκκλησιαστικού ημερολογίου από την ηγεσία της Εκκλησίας, αντιβενιζελικοί πολιτευτές υποστήριξαν ότι ο βενιζελισμός απειλούσε τις θρησκευτικές ελευθερίες των Ορθοδόξων¹⁰.

Στο μικρό χρονικό διάστημα μέχρι το δημοψήφισμα, οι αντιβενιζελικοί δέχονταν συνεχώς πιέσεις και απειλές από τις δομές του κράτους, ενώ πολλοί εξ αυτών αντιλαμβάνονταν ότι η ήττα ήταν αναπόφευκτη¹¹. Λίγες ημέρες πριν από το δημοψήφισμα, ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος απευθύνθηκε στο σώμα των ψηφοφόρων εκπέμποντας το τελεσίγραφο Αβασίλευτη Δημοκρατία ή επιστροφή στην στρατοκρατία. Κινούμενος στο ίδιο μήκος κύματος, ο Αραβαντινός απείλησε οποιονδήποτε θα προσπαθούσε να παλινορθώσει τη δυναστεία, με την αντιφατική δήλωση ότι η πολιτική της συμφιλίωσης θα επιβαλλόταν ακόμη και διά της βίας¹². Ταυτόχρονα οι διαθέσεις του Στρατού εκδηλώνονταν ανοιχτά και δημόσια, καθώς στις 27 Μαρτίου οι στρατιώτες των μονάδων που στρατωνίζονταν στην περιοχή των Πατρών διεξήγαγαν λαμπαδηφορία ζητωκραυγάζοντας με ενθουσιασμό υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας¹³. Από την άλλη, ο συνταγματικός κόσμος ζητούσε σε περίπτωση νίκης στο δημοψήφισμα η κυβέρνηση να παραδώσει την εξουσία και να διαλυθεί η Εθνοσυνέλευση¹⁴.

Στις 31 Μαρτίου, ο Παπαναστασίου διόρισε υπουργό Εννόμου Τάξεως τον Θεόδωρο Πάγκαλο, γνωστό για τις δικτατορικές του τάσεις, αλλά και την επιρροή του σε σημαντική μερίδα αξιωματικών του Στρατού. Ο Πάγκαλος εκδήλωσε στις αρχές Απριλίου την πρόθεσή του να επιβάλει τον στρατιωτικό νόμο στη Μακεδονία, τη Θράκη και την Κρήτη για την καταπολέμηση της ληστείας, με το σκεπτικό ότι δεν θα μπορούσε να κατηγορηθεί για επηρεασμό της ψήφου σε αυτές τις περιοχές καθώς οι κάτοικοί τους είχαν εκδηλωθεί υπέρ της δημοκρατίας¹⁵. Λίγες ημέρες αργότερα επέβαλε τον στρατιωτικό νόμο σε όλη την Ελλάδα με αφορμή την πρωτοφανή ληστεία της αμαξοστοιχίας Αθηνών – Θεσσαλονίκης καθώς υποστηρίχθηκε από τους Δημοκρατικούς ότι είχε ως στόχο τον ίδιο τον Παπαναστασίου που ταξίδευε για την προεκλογική του ομιλία στη Θεσσαλονίκη¹⁶. Εκτός της κινηματογραφικής διάστασης της ληστείας αλλά και του καινοφανούς μιας τέτοιου είδους ενέδρας σε αμαξοστοιχία, το γεγονός απέκτησε έντονη πολιτική χροιά, καθώς από τον σταθμό προοριζόταν να περάσει ειδική αμαξοστοιχία που μετέφερε τον Παπαναστασίου στη Θεσσαλονίκη. Ολες οι εφημερίδες των βενιζελικών διατύπωσαν την επομένη την άποψη ότι οι ληστές είχαν καθοδηγηθεί από βασιλόφρονες με στόχο την απαγωγή ή τη δολοφονία του Παπαναστασίου προκειμένου να αναβληθεί η πολιτειακή μεταβολή. Μάλιστα η Μακεδονία κατέγραψε την ανώνυμη, αλλά πάντως έγκυρη πληροφορία ότι τα πυρομαχικά που χρησιμοποιήθηκαν στη ληστεία τα είχαν στείλει αντιβενιζελικοί κύκλοι από τη Θεσσαλονίκη.

Σε κάθε περίπτωση, η ληστεία στον Δοξαρά αποτέλεσε μια πρώτης τάξεως αφορμή για τον Πάγκαλο προκειμένου να δικαιολογήσει στην κοινή γνώμη ενέργειες που υπονόμευαν τις πολιτικές ελευθερίες και συνακόλουθα έβλαπταν τη γνησιότητα του δημοψηφίσματος. Και μόνο το γεγονός ότι κηρύχθηκε στρατιωτικός νόμος ακόμα και στα αστικά κέντρα αποκάλυπτε τις διαθέσεις της κυβέρνησης να μην αφήσει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος στην τύχη. Σύμφωνα με τον αντιβενιζελικό Ταχυδρόμο Βορείου Ελλάδος του Νικόλαου Δαρβέρη: Η πρόφασις είναι ότι υπάρχουν δύο ή τρεις ληστοσυμμορίαι των οποίων η εξόντωσις μόνον με τον στρατιωτικόν νόμον είναι δυνατόν να επιτευχθή. Τούτο σημαίνει ότι απελπισθέντες από την Παλαιάν Ελλάδα οι Δημοκρατικοί ζητούν τουλάχιστον να εξασφαλίσουν την επιτυχίαν εις τας Νέας Χώρας. Ο στρατιωτικός νόμος πάντως κηρύσσεται για το δημοψήφισμα. Αι μερικαί συμμορίαι είναι δυνατόν να εξοντωθούν ευχερέστατα και χωρίς την σκηνοθεσίαν της τρομοκρατίας…

Αναμφίβολα στο δημοψήφισμα συνέβησαν πολλές παρατυπίες και αυθαιρεσίες υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας¹⁷, καθώς έχει καταγραφεί η ανασφάλεια της κυβέρνησης και του Στρατού σχετικά με το τελικό αποτέλεσμα. Η Συνταγματική Επιτροπή έλαβε αναφορές από την επαρχία ότι ο Στρατός υπό την ανοχή ή και τη σύμπραξη των Θεσμών του κράτους άσκησε πιέσεις εναντίον των βασιλοφρόνων¹⁸. Σε αρκετές περιπτώσεις πολίτες που ψήφιζαν υπέρ της Αβασίλευτης δεν αποσύρονταν στο παραβάν, αλλά έριχναν το ψηφοδέλτιο ενώπιον της εφορευτικής επιτροπής, χωρίς επιπτώσεις. Εκτός αυτών, η κυβέρνηση απαγόρευσε να δημοσιευθεί στις εφημερίδες ή να κυκλοφορήσει σε έντυπη μορφή το διάγγελμα του βασιλιά Γεώργιου από την Αγγλία με το σκεπτικό ότι η δυναστεία είχε ήδη εκπέσει. Το διάγγελμα προέτρεπε τους εκλογείς να υποστηρίξουν τον Θρόνο και να ψηφίσουν Οχι και δημοσιεύτηκε αρχικά σε κάποιες εφημερίδες βασιλοφρόνων που κατασχέθηκαν αμέσως με διαταγή του υπουργού Εννόμου Τάξεως¹⁹. Τέλος, η κυβέρνηση απαγόρευσε τη δημοσίευση φωτογραφιών μελών της βασιλικής οικογένειας στον Τύπο αλλά και την ανάρτηση αυτών σε δημόσιους χώρους.

Πάντως οι πιέσεις που ασκήθηκαν από τους μηχανισμούς του κράτους δεν έφτασαν στα άκρα και μπορεί να πει κανείς ότι το δημοψήφισμα διεξήχθη υπό συνθήκες υποφερτής και σίγουρα όχι απροκάλυπτης βίας. Λίγο πριν ανοίξουν οι κάλπες για το δημοψήφισμα, ο Πάγκαλος συνέλαβε δεκαπέντε απόστρατους αξιωματικούς²⁰ αλλά και κάποιους ιδιώτες με την κατηγορία ότι είχαν σχεδιάσει τη ληστεία του Δοξαρά, εξόπλιζαν ομάδες στην επαρχία και προετοιμάζονταν για εξέγερση. Ολες οι συλλήψεις πραγματοποιήθηκαν χωρίς εντάλματα, ενώ ανάμεσα στους συλληφθέντες ήταν και ο τέως υποναύαρχος και υπουργός Μιχαήλ Γούδας²¹, ο οποίος κατήγγειλε ότι κακοποιήθηκε κατά τη μεταφορά του στις φυλακές. Κατά τη διάρκεια της ψηφοφορίας, οι δικαστικοί αντιπρόσωποι δεν έδιναν και τα δύο ψηφοδέλτια, ενώ συνελήφθησαν όσοι έδιναν και τα δύο ψηφοδέλτια σε όσους ψηφοφόρους ζητούσαν μόνο αυτό της Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Επίσης, συνελήφθησαν εκλογικοί αντιπρόσωποι των Συνταγματικών καθώς και δικαστικοί αντιπρόσωποι που κατέθεταν συνεχώς ενστάσεις εγκυρότητας με το σκεπτικό ότι παρακώλυαν την εκλογική διαδικασία²².

Τα τελικά αποτελέσματα του δημοψηφίσματος ήταν:

1. Αβασίλευτη Δημοκρατία, ψήφοι 758.742 (ποσοστό 69,99%).

2. Βασιλευομένη Δημοκρατία – Οχι, ψήφοι 325.322 (ποσοστό 30,01%).

Σύνολο ψήφων: 1.084.064.

Το αποτέλεσμα υπήρξε σαρωτικό υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας και εξέπληξε ακόμη και τον πιο αισιόδοξο υποστηρικτή της, καθώς δεν είχε γίνει αντιληπτό το μέγεθος της πτώσης της πολιτικής επιρροής των βασιλοφρόνων μετά το 1922. Οπως ορθά παρατήρησε ο Ιωάννης Μεταξάς μετά τη δημοσιοποίηση του αποτελέσματος, ακόμη και αν είχε γίνει νοθεία στις ψήφους υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας, οι ψήφοι υπέρ της Βασιλείας ήταν λίγες. Τα λαϊκά ερείσματα του Θρόνου είχαν συρρικνωθεί στους συντηρητικούς, που πάντως υποστήριζαν τον Θεσμό με φανατισμό, καθώς σε αυτόν είχαν εναποθέσει τα συμφέροντά τους και την πρόσβασή τους στο κράτος. Ακόμη και η ημερήσια κυκλοφορία του Τύπου στην Αθήνα και στον Πειραιά επιβεβαίωνε την υπεροχή του βενιζελισμού: η κυκλοφορία των βενιζελικών εφημερίδων ήταν 59.400 φύλλα, ενώ των αντιβενιζελικών 40.100 φύλλα.

Ο Ιωάννης Β. Δασκαρόλης είναι διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου

1 Καθημερινή, 1.4.1924.

2 Καθημερινή, 3.4.1924.

3 ΕΛΙΑ, Αρχείο Γεώργιου Στρέιτ, φάκ. 38, «επιστολές Μεσολωρά προς Στρέιτ», 24 Ιανουαρίου και 12 Μαρτίου 1924.

4 Νέα Ημέρα, 30.3.1924.

5 Μ.Μ., Αρχείο Ελευθέριου Βενιζέλου, φάκ. 325/12, επιστολή Αποστολόπουλου προς Βενιζέλο, 24 Μαΐου 1924.

6 Οπως ο αντιστράτηγος Ιωάννου που με δηλώσεις του ζήτησε την παραμονή του Θρόνου και τον περιορισμό της σπατάλης από τις βενιζελικές κυβερνήσεις, βλ. Καθημερινή, 10.4.1924.

7 Ι.Κ.Κ., Αρχείο Κωνσταντίνου Τσαλδάρη, φάκ. 1.11, «άρθρο επί των πολιτικών εξελίξεων», 5 Απριλίου 1924.

8 Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, Τόμος Β΄, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2006, σ. 1099.

9 ΕΛΙΑ, Αρχείο Κωνσταντίνου Κοτζιά, φάκ. 3.2, (εκλογικά πολιτικά – 1933), «Διάγγελμα βασιλιά Γεώργιου Β΄», 7 Απριλίου 1924.

10 Θεοδόσιος Τσιρώνης, Ο πολιτικός λόγος και ρόλος της Εκκλησίας της Ελλάδος (1912-1940), διδακτορική διατριβή ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007, σ. 129.

11 Ιωάννης Μεταξάς, Το προσωπικό του ημερολόγιο (τόμος Γ1), εγγραφή 12ης Απριλίου 1924, σ. 324.

12 Βραδυνή, 11.4.1924.

13 ΕΜΠΡΟΣ, 28.3.1924.

14 Καθημερινή, 3.4.1924, άρθρο: «Απαντά ο συνταγματικός κόσμος».

15 Αρχείο Θεόδωρου Πάγκαλου, τόμος Α΄, επιμέλεια: Θησέας Πάγκαλος, Κέδρος, Αθήνα 1973, σ. 359.

16 Οι βενιζελικές εφημερίδες ανέφεραν πως οι ληστές είχαν σταλεί από βασιλόφρονες και αναζητούσαν στα βαγόνια του τρένου τον Παπαναστασίου για να τον απαγάγουν, βλ. Δημοκρατία, 11.4.1924.

17 Ο Ν. Αποστολόπουλος σε επιστολή του στον Βενιζέλο αναφέρει με λεπτομέρειες όλες τις υπερβάσεις που έγιναν, βλ. ΕΛΙΑ, Αρχείο Ν. Αποστολόπουλου, φάκ. 4.1, επιστολή Αποστολόπουλου προς Βενιζέλο, 21 Απριλίου 1924. Νικόλαος Παπαδάκης (Παπαδής), Ελευθέριος Βενιζέλος (ο άνθρωπος, ο ηγέτης), Τόμος Β΄, Bιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2017, σ. 889.

18 Ι.Κ.Κ., Αρχείο Παναγή Τσαλδάρη, φάκ. 2, έγγραφο 1/25, «Υποβολή εκθέσεως Δημήτριου Αναστασάκου, γενικού αντιπροσώπου νομού Δράμας για τις εκλογές της 13ης Απριλίου 1924».

19 Βραδυνή, 11.4.1924.

10 Ανάμεσά τους οι απόστρατοι υποστράτηγοι Κωνσταντινόπουλος και Λεοναρδόπουλος και οι Μαραβέας, Βραχνός καθώς και ο απότακτος αντιπλοίαρχος Ευθ. Καββαδίας, βλ. Βραδυνή, 12.4.1924.

21 Καθημερινή, 13.4.1924.

22 Βραδυνή, 13.4.1924.