Μια μικρή επανάσταση μέσα στην Επανάσταση

Μια από τις ισχυρότερες δυνάμεις που καθοδήγησε την Ελληνική Επανάσταση προς την οδό της επιτυχίας ήταν η παράλληλη με τη στρατιωτική της εξέλιξη πολιτική διαδικασία την οποία ανέπτυξε στο εσωτερικό της οθωμανοκρατούμενης επικράτειας. Η γρήγορη πολιτική μετεξέλιξη της Επανάστασης ήταν ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Εδώ συμπίπτουν: η ανάγκη ταχείας αντικατάστασης της συνθήκης της οθωμανικής κατάκτησης, η έλευση στην επαναστατημένη Ελλάδα των Δημήτριου Υψηλάντη και Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου – με διαφορετικά κίνητρα και αφετηρίες για τον καθένα –, που προσέδωσαν διεθνή χαρακτήρα στην Επανάσταση, αλλά και ο ξένος ριζοσπαστικός παράγοντας που βρίσκει στην Ελλάδα ένα πεδίο δράσης έξω από τα ασφυκτικά όρια της Ιεράς Συμμαχίας.

Στον δρόμο προς τις τρεις Εθνοσυνελεύσεις Επιδαύρου, Αστρους και Τροιζήνας (οι οποίες καθόρισαν ένα πρώιμο και αρκετά πρωτοποριακό επαναστατικό συνταγματισμό που όμως εντέλει δεν εφαρμόστηκε, προκαλώντας ρήξη με παράγοντες όπως η Φιλική Εταιρεία) υπήρξαν συσσωματώσεις και πολιτικοί θεσμοί που αφενός καταδεικνύουν έναν υψηλό βαθμό πολιτικής συνειδητοποίησης αλλά και τη διάθεση των λαϊκών και τοπικών ηγεσιών εντός της επαναστατημένης Ελλάδας να πάρουν τη κατάσταση στα χέρια τους.

Η Μεσσηνιακή Σύγκλητος, το Αχαϊκό Διευθυντήριον, η Πελοποννησιακή Γερουσία, ο Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος και ο Αρειος Πάγος της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας δεν είναι απλώς τοπικές οργανώσεις ή απαραίτητες γέφυρες προς την οργάνωση κράτους πριν από την Επανάσταση, όπως ήταν η φιλοδοξία του Μαυροκορδάτου. Αντιθέτως, αντανακλούν τις διαφορετικές συνιστώσες, τάσεις και δυνάμεις που εισέρχονται πλέον στο πεδίο της Επανάστασης με ανταγωνιστικές διαθέσεις και διαφορετικές προσδοκίες. Φιλικοί, δυτικότροποι, ντόπιοι οπλαρχηγοί, πρώην προύχοντες συναντιούνται στο πεδίο της πολιτικής ζύμωσης εν μέσω μιας στρατιωτικής Επανάστασης διεκδικώντας τον έλεγχό της καθώς και των εξελίξεων που θα προκαλέσει. Ολες αυτές οι πολιτικές συσσωματώσεις δεν συνιστούν τη ρήξη μόνο με το οθωμανικό σύστημα διοίκησης, αλλά και τη ρήξη με τις μέχρι τότε δυνάμεις που καθόριζαν την Επανάσταση αλλά και τις εσωτερικές διαδικασίες αυτορρύθμισης των Ρωμιών. Οι οπλαρχηγοί εισέρχονται στο πολιτικό παιχνίδι και αρχίζουν να σχηματοποιούνται παρατάξεις και η Επανάσταση να γίνεται το διακύβευμα για την ανάληψη της αρχηγίας της αλλά και της πολιτικής δομής που συγκροτείται εκ παραλλήλου.

Η έκδοση του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών με τίτλο « Πελοποννησιακή Γερουσία. Ενας θεσμός της Ελληνικής Επανάστασης» επικεντρώνεται στη Συνέλευση των Καλτεζών, η οποία αποσκοπούσε στη διοικητική συγκρότηση των επαναστατημένων Ρωμιών και στην ενιαία δράση (πολιτική και στρατιωτική) κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάτι το οποίο δεν συνέβη αφού τα τρία ναυτικά νησιά (Υδρα, Σπέτσες, Ψαρά) δεν συμμετείχαν αν και είχαν κληθεί. Ελαβε χώρα στις 26 Μαΐου του 1821, του πρώτου έτους της Επανάστασης, στην ομώνυμη μονή (επίσημα, Μονή Αγίου Νικολάου), η οποία βρισκόταν κοντά σε ορεινό οικισμό στο νότιο άκρο του Νομού Αρκαδίας, 48 χλμ. δυτικά της Τρίπολης, που έφερε επίσης το ίδιο όνομα, Καλτεζές. Οι εργασίες της σύσκεψης, στην οποία συμμετείχαν αρχιερείς και πρόκριτοι της Πελοποννήσου, κατέληξαν στην έκδοση ψηφίσματος και τη σύσταση της Πελοποννησιακής Γερουσίας. Στη διάσκεψη μετείχε ανεπίσημα και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο οποίος δεν δέχθηκε να προσυπογράψει το τελικό κείμενο, την καταστατική πράξη που έφερε τον τίτλο «Πατρίς», καθώς διαφώνησε με τη σύσταση της Γερουσίας, ζητώντας να συγκροτηθεί κυβέρνηση στρατιωτικών σχηματοποιώντας τη κρίση μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών. Επρόκειτο στην ουσία για μια συντονισμένη ενέργεια των ισχυρών οικογενειών της Πελοποννήσου (Κανακάρης, Παπαγιαννόπουλος-Δεληγιάννης, Ρέντης, Παναγιώτης Κρεββατάς, Ασημάκης Ζαΐμης) να πάρουν τον έλεγχο της Επανάστασης στα χέρια τους τόσο σε πολιτικό όσο και σε στρατιωτικό επίπεδο εξοβελίζοντας τον Δημήτρη Υψηλάντη, που ήταν ως τότε ο επικεφαλής ως εκπρόσωπος της «Υπέρτατης Αρχής», δηλαδή της Φιλικής Εταιρείας.

Ο τόμος περιλαμβάνει διαφορετικές συνεισφορές: του Νίκου Τόμπρου για τις μαρτυρίες των Αμβρόσιου Φραντζή και Νικόλαου Σπηλιάδη σχετικά με τη Γερουσία, του Δημήτρη Δημητρόπουλου για το ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα των βαπτίσεων μουσουλμάνων σε χριστιανούς και τις αποφάσεις της Γερουσίας για το ζήτημα, του Σίμου Μποζίκη για τις σχέσεις της Πελοποννησιακής Γερουσίας με την Εθνική Διοίκηση, της Αλίκης Φακούρα για τον Οργανισμό της Πελοποννησιακής Γερουσίας και του Μιχάλη Τσαπόγα για το συνταγματικό αίτημα που πρόβαλε μέσα από τη Πελοποννησιακή Γερουσία. Το δεύτερο μέρος του άκρως ενδιαφέροντος τόμου είναι αφιερωμένο στα τεκμήρια, μια παράμετρος που δεν της δόθηκε η απαραίτητη σημασία κατά τους πρόσφατους εορτασμούς για την Επανάσταση – ίσως μόνη εξαίρεση να αποτέλεσε το εικονικό Μουσείο του 1821 του ΕΚΕΤΑ. Ο Βαγγέλης Σαράφης εξετάζει την αρχειακή και εκδοτική διαδρομή της πράξης των Καλτεζών, ο Γιάννης Κόκκωνας φέρνει στο φως δυο αθησαύριστα έγγραφα του Οργανισμού της Πελοποννησιακής Γερουσίας από την Εθνική Βιβλιοθήκη και ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος παρουσιάζει ένα σπάνιο αρχείο που βρέθηκε το 2019 από το κοινωφελές ίδρυμα Στασινοπούλου (το οποίο χορήγησε και την έκδοση) και αφορά το Ενορκο Σύμφωνο Πατριωτικής Συνεργασίας μεταξύ Κολοκοτρώνη και Πελοποννησιακής Γερουσίας.

Παράλληλη πολιτική οργάνωση

Επιμένουμε εδώ στο πρώτο κείμενο του τόμου με τίτλο «Τοπικοί και περιφερειακοί θεσμοί κατά το πρώτο έτος του Αγώνα. Απόπειρες πολιτικής οργάνωσης και επαναστατική δυναμική» ενός εκ των σημαντικότερων δασκάλων όχι μόνο της Επανάστασης αλλά και της συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού, του Βασίλη Παναγιωτόπουλου. Ο Παναγιωτόπουλος, όπως χρόνια κάνει, μας παραδίδει ακόμα ένα υποδειγματικό άρθρο ανοίγοντας έναν ακόμη δρόμο έρευνας.

Πρέπει να είναι ένα από τα πιο σοφά κείμενα που έχω διαβάσει για το 1821. Ο ιστορικός με θαυμαστή χρονική ακολουθία, που δεν γίνεται όμως βασανιστική, παρουσιάζει την παράλληλη πολιτική οργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης μαζί με τα στρατιωτικά γεγονότα και το πώς αυτή η διαδικασία έδωσε στην Ελληνική Επανάσταση όχι απλώς μια άλλη διάσταση, αλλά βοήθησε και στη διεθνοποίησή της. Τοποθετεί στον χώρο και στον χρόνο αλλά και στην πραγματική τους συμβολή πρόσωπα όπως ο Δ. Υψηλάντης και ο Α. Μαυροκορδάτος αποφεύγοντας αγιογραφίες ή αφορισμούς, αλλά και εργαλειοποιήσεις όπως ότι κράτος ιδρύθηκε κάποια στιγμή το 1822 για να εξυπηρετηθούν ανούσιες πολιτικές γενεαλογίες και επί της ουσίας πολιτικοί βολονταρισμοί.

Ο Παναγιωτόπουλος ξεκλειδώνει τις προσεγγίσεις για τα γεγονότα. Ουσιαστικά μέσα από τη μελέτη της Πελοποννησιακής Γερουσίας κλείνει και ο ίδιος ένα σημαντικό κεφάλαιο που έχει ανοίξει εκείνος: το τέλος δηλαδή της Φιλικής Εταιρείας μέσα από τη παρουσία του Δ. Υψηλάντη στην επαναστατημένη Ελλάδα – του τελευταίου ουσιαστικά θεσμικού εκπροσώπου της. Η Φιλική Εταιρεία που οργάνωσε και θεμελίωσε τον συνωμοτικό κανόνα της Ελληνικής Επανάστασης τελειώνει στα ορεινά της Πελοποννήσου, μην έχοντας προβλέψει και οργανώσει την ταχεία πολιτική εξέλιξη της Ελληνικής Επανάστασης. Επιπλέον παρακολουθούμε μέσα από το κείμενο του Παναγιωτόπουλου τους μετασχηματισμούς κεντρικών και λιγότερο κεντρικών πρωταγωνιστών του 1821. Η Επανάσταση δεν φέρνει μόνο μια μεγάλη αλλαγή κλονίζοντας μια Αυτοκρατορία, αλλάζει ριζικά και τις ζωές των ανθρώπων, οι μετασχηματισμοί τους είναι πλέον ένα νέο πεδίο μελέτης. Υπάρχει όμως και ένα ακόμη συμπέρασμα που καθιστά αυτό το κείμενο, που θα μπορούσε να ήταν και μια αυτοτελής έκδοση-τομή, τόσο σημαντικό. Ο Παναγιωτόπουλος καταδεικνύει με πειστικό τρόπο ότι όλοι αυτοί οι ενδιάμεσοι σταθμοί διοίκησης και αυτοδιάθεσης εν μέσω της Επανάστασης δεν είναι συνέχεια των προηγούμενων κοινοτικών θεσμών, αλλά η συγκρότησης μια πρώιμης κρατικής οντότητας – που θα έρθει ολοκληρωμένη βέβαια κάποια χρόνια αργότερα με τον Καποδίστρια – η οποία από τη μια απετέλεσε πεδίο ρήξης, αφού οι πρωταγωνιστές μπήκαν στους γνωστούς εμφυλίους για τον έλεγχό της, αλλά από την άλλη οδήγησαν και σε μια ταχεία πολιτική εξέλιξη και μετασχηματισμό και την Ελληνική Επανάσταση.

«Νεωτερικοί θεσμοί {LF}της Επανάστασης»

«Με ευθύνες και αρμοδιότητες που δεν είχαν επακριβώς προβλεφθεί και δεν καταγράφονταν πουθενά, αλλά που εκ των πραγμάτων γνωρίζουμε ότι είχαν αποδεχτεί οι συμμετέχοντες ως έργο τους, είναι προφανές ότι οι μικροσκοπικοί πολιτικοί και δυνάμει πολιτειακοί θεσμοί των πρώτων ημερών της Επανάστασης, είναι προϊόντα καταφανούς, ομοιόμορφης και καθοδηγούμενης προετοιμασίας. Συναφώς, είναι δείγμα μιας πολιτικής ζύμωσης, περιορισμένης ασφαλώς ευρύτητας, αλλά με ισχυρά τα χαρακτηριστικά ενός καινοτόμου θεσμού. Οι νέοι και βραχύβιοι τοπικοί θεσμοί, παρά την εξωτερική τους ομοιότητα, ενίοτε και ταύτιση με τους συνήθεις κοινοτικούς θεσμούς, συνιστούν νεωτερικούς θεσμούς της Επανάστασης, με ό,τι κι αν αυτό σημαίνει. Δεν είναι, δηλαδή, ούτε συνέχεια, ούτε μετωνυμία των κοινοτικών θεσμών της Τουρκοκρατίας, όπως σχολιάζεται σε άλλο σημείο αυτού του μελετήματος. Εκείνοι είχαν να διαχειριστούν την υποταγή, οι διάδοχοί τους τον αγώνα για την απελευθέρωση.

Το γεγονός ότι μερικές φορές τα πρόσωπα των νέων θεσμών είναι τα ίδια με εκείνα που υπηρέτησαν τους θεσμούς του καταλυθέντος καθεστώτος, δεν μειώνει με κανέναν τρόπο το νόημα της επελθούσας αλλαγής. Είναι λαθεμένη άποψη εκείνον των μελετητών, που βλέπουν στο φαινόμενο αυτό το συμβιβασμό και την συνέχεια και όχι τη ρήξη. Τα ίδια πρόσωπα των κοινοτικών θεσμών, εν μέρει πάντως, γιατί προστέθηκαν και νέοι συντελεστές στις τοπικές δομές οργάνωσης του Αγώνα, είναι πρόσωπα «αναγεννημένα», που καλούνται τώρα και προσέρχονται με την ελεύθερη βούλησή τους, να υπηρετήσουν νέα πολιτικά σχέδια και εν τέλει κάτι πρωτόγνωρο: νέα ιδανικά. Ασφαλώς το πνεύμα μιας προυχοντικής συμπεριφοράς με ό,τι αυτό συνεπάγεται ως κοινωνική διεκδίκηση που είχε καλλιεργηθεί στο πλαίσιο των εκκλησιαστικών και κοινοτικών λειτουργιών και είχε εμποτίσει τις αντίστοιχες οικογενειακές ταυτότητες, δεν εκκρεμούσε να εξαερωθεί με την πρώτη ριπή του επαναστατικού ανέμου, αλλά το ουσιωδέστερο, η στροφή προς την αλλαγή, είχε συντελεστεί.

Μιλώντας για τις πρώτες μέρες της εξέγερσης στην Πελοπόννησο και με αφορμή τη γενικευμένη αναχώρηση των Τούρκων από τις κατοικίες τους και τον εγκλεισμό τους στα ισχυρότερα φρούρια της χώρας, ο Αναγνώστης Κοντάκης, προεστός, Φιλικός και οπλαρχηγός του Πραστού, να πώς περιγράφει τα γεγονότα που έπεφταν στην αντίληψη του, εκείνες τις μοναδικές μέρες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: «Από τοιούτον λοιπόν θάρρος εμπνευσθέντες, έλαβον απαξάπαντες τα όπλα εναντίον των εχθρών, νομίζοντες ότι τοιουτοτρόπως εκινήθησαν συγχρόνως καθ’ όλα τα μέρη, κατά την παράστασιν των αποστόλων […]. Η γλωσσικά αδέξια φράση του «κατά την παράστασιν των αποστόλων», δηλαδή όπως το παρίσταναν οι απόστολοι, είναι η πιο εύγλωττη περιγραφή της έναρξης του Αγώνα. Οι διοργανωτές – Φιλικοί, οι απόστολοι, υποκινούσαν τον ξεσηκωμό και διέδιδαν ότι ξεσηκώνεται ταυτοχρόνως ολόκληρη η χώρα· η Πελοπόννησος οπωσδήποτε. Χωρίς αποθήκες πυρομαχικών και τροφίμων και χωρίς επιτελικούς αξιωματικούς οργανωτές του πολέμου. Μια όψη της τεχνολογίας της εξέγερσης…”