«Η διάθεσή μας προς {CR}τη φύση φανερώνει απύθμενη ηλιθιότητα»

Βγήκε από το σπίτι του, στο Νότιο Πήλιο, την τελευταία στιγμή, πριν καταρρεύσει από έναν χείμαρρο, γέννημα της κακοκαιρίας Ντάνιελ, ενώ έβλεπε τεράστιους όγκους νερού να κατεβαίνουν απ’ το βουνό παρασύροντας ελιές 200 χρόνων, βράχους, ολόκληρα χωράφια και μαζί σπίτια, δρόμους, γέφυρες και αυτοκίνητα.

«Ποτέ δεν είχα νιώσει τόσο έντονα την ασημαντότητα του ανθρώπινου είδους όσο εκείνη τη στιγμή. Ημουν μια αμελητέα παράμετρος μέσα στην εξέλιξη του φαινομένου», λέει στα «ΝΕΑ» έναν χρόνο μετά ο εικαστικός και καθηγητής Τέχνης και Τεχνολογίας στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Αλέξανδρος Ψυχούλης. «Το «ο άνθρωπος δάμασε τη φύση» η ρητορική με την οποία συχνά χαϊδεύουμε τ’ αφτιά μας, με την οποία στην ουσία δηλώνουμε αλαζονικά την εξουσιαστική και αποσχιστική μας διάθεση προς τη φύση, φανερώνει απύθμενη ηλιθιότητα», συνεχίζει τη συζήτησή μας με αφορμή την έκθεση της νέας σειράς μεγάλων διαστάσεων ζωγραφικών του έργων, που φιλοτέχνησε μετά την καταστρφή και φιλοξενείται στην γκαλερί a. antonopoulou. art υπό τον τίτλο «Καταλογισμός».

Τι κρύβεται πίσω απ’ τον τίτλο «Καταλογισμός»;

Μου αρέσει ο τρόπος που διατυπώνετε την ερώτηση, αφήνει την αίσθηση πως χρησιμοποιούμε τους τίτλους για να κρύψουμε κάτι. Η λέξη «καταλογισμός» μου αφήνει την αίσθηση του υπέρ-λογισμού και ταυτόχρονα της κατασκευή ενός καταλόγου, μιας τακτοποίησης, ενώ στην πραγματικότητα τον χρησιμοποιούμε με την έννοια της «απόδοσης» και συνήθως συνοδεύεται με την λέξη «ευθυνών», «καταλογισμός ευθυνών». Τα έργα της έκθεσης έπονται της κατάρρευσης του σπιτιού μου από τις πλημμύρες του περασμένου Σεπτέμβρη και την δραματική αλλαγή του τοπίου στο Πήλιο. Οι υλικές απώλειες και οι γεωγραφικές αλλαγές – η εξαφάνιση ενός λόφου για παράδειγμα – είναι το λιγότερο. Αυτό που προκαλεί εσωτερικό σοκ είναι η κατάρρευση συμβόλων που τα έχουμε ταυτίσει με τις έννοιες της ασφάλειας και της σταθερότητας. Αν λοιπόν όπως ρωτάτε, κρύβεται κάτι πίσω από τον επιστημονοφανή τίτλο «Καταλογισμός», αυτό είναι μια εντελώς παιγνιώδης και υποκειμενική προσέγγιση των αιτιών μιας καταστροφής, μια ατελής προσπάθεια να επαναπροσδιορίσουμε τους εαυτούς μας μέσα στη νέα κλιματική συνθήκη της Ανθρωπόκαινου.

Θα περίμενε κάποιος να δει πιθανόν έργα σκοτεινά και απαισιόδοξα με δεδομένη την κατάρρευση της ασφάλειας και της σταθερότητας. Αντιθέτως τα έργα σας αποπνέουν μια παιχνιδιάρικη, σουρεαλιστική διάθεση. Πού οφείλεται αυτή η επιλογή;

Αρχισα να ζωγραφίζω αμέσως μετά την πλημμύρα, έντρομος, όχι μόνο από τα γεγονότα, αλλά και γιατί πρώτη φορά στη ζωή μου άρχιζα μια δουλειά μέσα σε τόσο έντονη συναισθηματική φόρτιση.

Από την εμπειρία μου ξέρω πως αυτή δεν είναι η καλύτερη συνθήκη, δεν έχεις τη διαύγεια που χρειάζεται. Αναζητούσα μια θεραπεία. Αντί να ξύνω με τα νύχια μου τους τοίχους, έγδερνα τα τελάρα με τα μολύβια μου και οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις ήταν ανακουφιστικές. Το συνέχισα για μήνες, ακόμη συνεχίζω.

Διαπραγματεύτηκα με εικόνες δύσκολες ψάχνοντας σ’ αυτές κάτι διεξοδικό, προσέχοντας να μη με διαλύσουν εντελώς. Μπήκα με τα τσαρούχια μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία μέχρι να υπάρξει κάτι αποκαλυπτικό. Αυτός ήταν ένας νέος προσδιορισμός της έννοιας του «οίκου». Συμφιλιώθηκα με την ιδέα πως η ασφάλεια δεν συνδέεται με κάτι υλικό, αλλά με την ίδια τη δημιουργική διαδικασία, τη δυνατότητά μας ανά πάσα στιγμή να είμαστε δημιουργικοί με οποιονδήποτε τρόπο.

Αποφάσισα πως από δω και στο εξής αυτό θα είναι ο «τόπος» μου, κι από εκείνη τη στιγμή άρχισε σιγά σιγά η συγκινησιακή αποστασιοποίηση και η απώλεια του ψυχικού βάρους. Γιατί όσο αλέγκρο χαρακτήρα κι αν έχεις δεν μπορείς να λειτουργήσεις παιγνιωδώς αν δεν δημιουργήσεις ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο νιώθεις στοιχειωδώς ασφαλής.

Για ποιο λόγο επιλέξατε να αποδώσετε αυτή τη δύσκολη ψυχική συνθήκη μέσα από τη γλώσσα της ζωγραφικής με έργα μεγάλων διαστάσεων και όχι μέσα από εικαστικές εγκαταστάσεις, που αποτελούν επίσης έναν τρόπο έκφρασης που γνωρίζετε καλά και έχετε καθιερωθεί μέσω αυτών;

Οι συνθήκες προσδιορίζουν το μέσο. Μιλάω κυρίως για τις πρακτικές συνθήκες. Το εργαστήριό μου στον Βόλο, εκεί που συνήθως δουλεύω έργα μεγάλων διαστάσεων είναι δίπλα στο ποτάμι και γέμισε κι αυτό λάσπη. Αρχισα να δουλεύω όπου έβρισκα γράφοντας και σκιτσάροντας με χρωματιστά μολύβια στο σημειωματάριό μου. Μου άρεσε η σκέψη πως τα χρωματιστά μολύβια ήταν η πρώτη ύλη των νηπιακών μου ζωγραφιών και πως μ’ αυτά είχα ζωγραφίσει κάμποσες φορές το σπίτι μου τότε. Τώρα με τα ίδια υλικά ζωγράφιζα την απώλειά του. Και συνέχισα «γράφοντας» σε όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις, γιατί από ένα είδος επαναλαμβανόμενης γραφής δομούνται τα έργα της έκθεσης. Λίγο πριν ολοκληρώσουμε τη συζήτηση επανερχόμαστε στο θέμα των ευθυνών για όσα συνέβησαν και της συγχώρεσης. «Τις τρεις ατέλειωτες μέρες του κατακλυσμού κοιτάζαμε συνεχώς τον ουρανό. Εκεί ψηλά εστιάζουν και τα έργα της έκθεσης, παρακολουθώντας τη γέννηση και την αποδρομή μιας καταιγίδας.

Προσπαθούν να συγχωρέσουν τους ουρανούς, αλλά οι ουρανοί, ως γνωστόν, δεν έχουν καμιά ανάγκη της δικιάς μας συγχώρεσης. Για τις ευθύνες που μας αναλογούν στην αλλαγή του κλίματος και στις επερχόμενες καταστροφές καμιά συγχώρεση».