«Οι ερμηνεύτριες που άλλαξαν το λαϊκό τραγούδι»

Πρωτοπόρες, ευφάνταστες, φορείς μιας μακράς παράδοσης στη Μεσόγειο που ζητά από ισχυρά γυναικεία αρχέτυπα την παρηγοριά, τη μητρική και την αγαπητική φροντίδα καθώς και τη ρήξη με τα ανδρικά στερεότυπα της εποχής («ο μάγκας», «ο σκληρός και άκαμπτος αρσενικός», «ο άνδρας – ιδιοκτήτης της γυναίκας του» κ.λπ.). Ετσι περιγράφει ο Γιώργος Ανδρέου τις σπουδαίες φωνές που όρισαν με την ερμηνεία αλλά και τη στάση τους το λαϊκό τραγούδι. Αυτές φωτίζει η παράσταση – σε συμπαραγωγή ΚΘΒΕ και ΔΗΠΕΘΕ Σερρών – «Μαρίκα με είπανε – Μαρίκα με βγάλανε».

Πρόκειται για τη δημιουργία ενός μουσικού θεατρικού έργου με θέμα τις σπουδαίες ερμηνεύτριες του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, κάτι που απασχολούσε τον καλλιτεχνικό διευθυντή του ΔΗΠΕΘΕ Σερρών και συνθέτη Γ. Ανδρέου: «Αγαπώ τις γυναίκες ερμηνεύτριες και η δισκογραφία μου στο μεγαλύτερο ποσοστό έχει να κάνει μαζί τους. Επόμενο ήταν να θέλω να “κοιτάξω πίσω”, να δω πώς ξεκίνησε όλο αυτό και ποιες υπήρξαν οι κεντρικές ηρωίδες ζωής και σκηνής. Απευθύνθηκα στον Οδυσσέα Ιωάννου κι εκείνος έγραψε το θεατρικό κείμενο που συνδυαστικά με τις δικές μου μουσικές οδήγησε στη δημιουργία του έργου».

Μαρίκα είναι η Παπαγκίκα, Μαρίκα είναι η Νίνου, για το έργο όμως Μαρίκα είναι κάθε λαϊκή τραγουδίστρια του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα. Εκτός από τη δραματική, δύσκολη ζωή τους υπάρχει και ένα ακόμη στοιχείο που τις συνδέει. Και αυτό δεν είναι άλλο από το ένστικτο της υψηλής καλλιτεχνικής επίδοσης που οδηγεί σε αυτοεκτίμηση και ένα καθοριστικής σημασίας αίτημα ελευθερίας. «Πρόκειται για ζήτημα αυτοπροσδιορισμού, με χαρακτηριστικά κοινωνικά μεγάλης έντασης – όλες οι ερμηνεύτριες αυτής της περιόδου, καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την καλλιτεχνική αλλά και κατεξοχήν την κοινωνική εξέλιξη της Ελληνίδας. Στο έργο μας, που δεν είναι βιογραφία αλλά μυθοπλασία, όλες οι ερμηνεύτριες είναι “Μαρίκες”. Αυτές δηλαδή που δρομολόγησαν την εξέλιξη του λαϊκού τραγουδιού.

Σύμφωνα με τον Γ. Ανδρέου, το ρεπερτόριο των γυναικών είχε ανδρικούς στίχους, τόσο γραμματικά όσο και ως προς τη νοηματοδότηση. «Πρώτος αγώνας τους λοιπόν ήταν να βγάλουν (μέσω της ερμηνείας τους) από πάνω τους, να υπονομεύσουν μια τέτοια ισοπέδωση. Στη συνέχεια να “επιβάλουν” μέσω της μεγάλης ερμηνευτικής τους δύναμης στους δημιουργούς την παραγωγή τραγουδιών που να τις “περιέχουν” στην ουσία τους κι όχι μόνο στους γραμματικούς τύπους. Η πορεία δεν υπήρξε εύκολη, υπήρξε όμως για όλες τις ερμηνεύτριες ιδιαίτερα παραγωγική και άλλαξε το τοπίο του λαϊκού μας τραγουδιού.

Υπάρχουν άραγε οι συνθήκες σήμερα για να αναδυθούν λαϊκές φωνές; «Βέβαια, αρκεί να μην ψάχνουμε για “κόπιες” ενός εξωτερικού στυλιστικού μοντέλου, αλλά για μια αυθεντική σημερινή καλλιτεχνική έκφραση που να αντλεί δημιουργικά από την παράδοση του τραγουδιού μας». Σε αυτή την παράσταση που διατρέχει τη χρονική περίοδο 1920 με 1960 ακούγονται πολλά τραγούδια – ορόσημα, αλλά και πρωτότυπα τραγούδια γραμμένα από τον Γ. Ανδρέου με τη δική του μουσική προσέγγιση να είναι σύγχρονη, πώς αλλιώς; «Μια ματιά στην Παράδοση των αριστουργημάτων του λαϊκού τραγουδιού μαζί με την προσωπική μου μουσική οπτική. Αγαπώ αυτό που λέει ο Σολωμός στα προλεγόμενα στους “Ελεύθερους Πολιορκημένους” του: Ο ελληνικός δημιουργικός τρόπος (οφείλει να) παράγει “είδος μικτόν και νόμιμον”».

«Ζωές γεμάτες ματαιώσεις»

Τη δική του οπτική για την παράσταση καταθέτει ο στιχουργός και συγγραφέας Οδυσσέας Ιωάννου: «Κατ’ αρχάς πέρα από το απίστευτο χάρισμα της φωνής αλλά και το ακλόνητο λαϊκό ένστικτο που είχαν στην προσέγγιση των ερμηνειών τους, λειτούργησαν οι φωνές αυτές σαν μάνες ενός κοινού αισθήματος. Πάνω τους πάτησαν πολλές μεταγενέστερες, ακόμη κι αν τα τραγούδια που είπαν ήταν ενός άλλου μουσικού ιδιώματος και όχι του ρεμπέτικου ή του σμυρναίικου. Δεν έφεραν κάτι καινούργιο, με την έννοια πως δεν ανανέωσαν κάτι παλιό, ήταν οι ίδιες ο δρόμος, αισθάνεσαι πως δεν πάτησαν πουθενά, ίσως μόνο στις άγνωστες γιαγιάδες και μανάδες τους που τραγουδούσαν στα οικογενειακά γλέντια τους. Ανοιξαν με τα χέρια τους έναν δρόμο εντελώς αχαρτογράφητο έως τότε. Δεν ξέρω αν κατάφεραν να ξεπεράσουν τα στεγανά, αν δούμε τις ζωές τους είναι γεμάτες από προσωπικές ματαιώσεις. Αυτές οι ματαιώσεις είναι που με συγκίνησαν και έγραψα το συγκεκριμένο κείμενο. Δηλαδή δεν ήθελα να καταλάβω, ήθελα να αισθανθώ. Και αυτός θεωρώ πως είναι και ο τρόπος προσέγγισης από τον θεατή. Ο μύθος τους φτιάχτηκε με τα χρόνια, μέσα από τις άπειρες μεταδόσεις των τραγουδιών τους και από τις επανεκτελέσεις που ακούμε μέχρι σήμερα και θα ακούμε για δεκαετίες ακόμα.

Επηρέασαν την εξέλιξη του λαϊκού τραγουδιού όσο επηρεάζουν οι μεγάλοι καλλιτέχνες, οι οποίοι πέρα από το έργο τους, αξιολογούνται και με βάση την επιδραστικότητά τους. Τραγούδησαν “αντρικά” λόγια – υποδύθηκαν δηλαδή πολλές φορές τους άντρες στα τραγούδια τους – δεδομένου πως οι συνθέτες και οι στιχουργοί έγραφαν τραγούδια δίχως να λογαριάζουν πολλές φορές πως θα τα τραγουδήσουν γυναίκες. Αυτό τις αδίκησε μεν αλλά δεν στάθηκε εμπόδιο στο να αφήσουν ερμηνείες – υποδείγματα».