Μια προφητεία {LF}για τον μηδενισμό

Οι Δαιμονισμένοι γράφηκαν πυρετωδώς το 1870-71 στη Δρέσδη και την Αγία Πετρούπολη από έναν Ντοστογέφσκι πενθούντα για τον θάνατο του ενός παιδιού του και καταχρεωμένο. Στα πραγματικά γεγονότα που ενέπνευσαν το πλέον πολιτικό αυτό από τα μυθιστορήματά του ανήκε η λεγόμενη «υπόθεση Νετσάγεφ». Το ενδιαφέρον του συγγραφέα τράβηξαν οι ιδεολογικές και οργανωτικές αρχές των μηδενιστών, η προσωπικότητα του αρχηγού τους Σ.Γ. Νετσάγεφ και τα κίνητρα των συνεργών του πίσω από τη δολοφονία ενός φοιτητή που ήθελε να αποστασιοποιηθεί από τον κύκλο τους. Το πλούσιο πραγματολογικό υλικό τού το προσέφεραν τα πρακτικά της πολύκροτης δίκης – της πρώτης μέχρι τότε ανοιχτής πολιτικής δίκης –, οι απολογίες και τα ανατρεπτικά μανιφέστα των κατηγορουμένων, που καλύφθηκαν εκτεταμένα από τον Τύπο της εποχής. Επίσης υπάρχει διάσπαρτη στο βιβλίο άφθονη βιβλιογραφία περί τον ουτοπισμό και την αναρχισμό, αλλά και ένας ανοιχτός διάλογος με τον μέντορα και πρώην φίλο του Ιβάν Τουργκένιεφ, του οποίου το σημαδιακό μυθιστόρημα Πατέρες και γιοι [έχουμε γράψει εκτεταμένα γι’ αυτό στο Βιβλιοδρόμιο], άθελά του είχε εγκαθιδρύσει τον όρο νιχιλισμός.

Ο Ντοστογέφσκι έγραφε τον Μάρτιο 1870: «Στο έργο που γράφω τώρα [επρόκειτο να δημοσιευθεί σε συνέχειες στο περιοδικό Ρούσκιι Βέστνικ] εναποθέτω πολλές ελπίδες, όχι όμως τόσο από λογοτεχνική άποψη όσο από ιδεολογική. Θέλω να πω κάποιες σκέψεις μου, ακόμα κι αν χαθεί η καλλιτεχνική αξία του έργου αυτού. Με απασχολούν σοβαρά όσα έχουν μαζευτεί στην καρδιά και στο μυαλό. Δεν με πειράζει αν καταλήξει σε “κατηγορώ”, εγώ θα τα έχω πει. Ελπίζω να έχει επιτυχία». Δεν διστάζει παράλληλα να περιγελάσει, δηκτικότατα, τις «ουτοπίες» του Φουριέ, του Τσερνισέφσκι (που το βιβλίο του Τι να κάνουμε; είχε γίνει η βίβλος της ανήσυχης κι εξεγερμένης νεολαίας), καθώς και μερικά ακόμα ιερά τέρατα της ρωσικής λογοτεχνίας.
Πέραν των άλλων αρετών του, σε αυτό του το έργο ο συγγραφέας είχε προφητέψει τρόπον τινά μεγάλο μέρος της προβληματικής του εικοστού αιώνα, όπως τουλάχιστον αυτή θα αποκρυσταλλωνόταν στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου: την πτώση του Θεού, το γενικευμένο αίτημα της ελευθερίας και το συναφές προς αυτό της διαρκούς εξέγερσης, τον αναρχικό μηδενισμό, τη νομοτελειακή παραγωγή αυταρχισμού εν ονόματι της ισότητας. Με την ύστερη μάλιστα γνώση των μεταπολεμικών χρόνων, – τον σταλινισμό, τις δίκες της Μόσχας, τα γκουλάγκ – ο Ντοστογέφσκι φάνταζε σαν προφήτης.

Πρόσωπα και αφήγηση

Η αφήγηση των Δαιμονισμένων εκτυλίσσεται με επίκεντρο τις προσωπικότητες του μηδενιστή Πιοτρ Βερχοβένσκι που ενσαρκώνει λογοτεχνικά τον Νετσάγεφ και την αινιγματική και δαιμονική φιγούρα του Νικολάι Σταβρόγκιν . Τις δύο αυτές δαιμονικές, κατά τον αφηγητή, φιγούρες πλαισιώνει κατ’ αρχήν ο φιλελεύθερος – ιδεαλιστής και κομμάτι χαοτικός πατέρας του Πιοτρ, ο Στεπάν Τροφίμοβιτς Βερχοβένσκι που νιώθει πως τον καταδιώκουν παντού οι Αρχές ενώ ουδείς του δίνει και μεγάλη σημασία. Επίσης διάφοροι εξεγερμένοι ή ιδεολόγοι της επαρχίας όπου τοποθετείται η δράση (Σάτοφ, Κιρίλοφ, Σιγκαλιόφ, Λιπούτιν, Λιάμσιν κ.ά.) με ταραχώδεις περιπλοκές των σχέσεών τους, που ταλανίζονται μεταξύ σλαβοφιλίας και δυτικισμού – της μεγάλης ιδεολογικής ρωγμής τότε και τώρα στη ρωσική κοινωνία. Επίσης συμμετέχουν πολλές ενδιαφέρουσες γυναίκες ποικίλων κοινωνικών τύπων και τάξεων όπως η μαικήνας χήρα Βαρβάρα Σταβρόγκινα. Τουλάχιστον τέσσερις άλλες διακρίνονται από τον απόλυτο, θανατηφόρο έρωτά τους για τη σκοτεινή δαιμονική φιγούρα του γιου της Βαρβάρας, του Σταβρόγκιν, στον οποίο δείχνει άνευ όρων λατρεία η κυριαρχική, κατά τα άλλα, αρχόντισσα μητέρα του. Οι ανταγωνισμοί, η περηφάνια, η στωικότητα, το πάθος και τα πάθη των γυναικών του μυθιστορήματος αποτελούν πλούσιο υλικό για μελέτη της γυναικείας φύσης.

Στην εισαγωγή ήδη του έργου, ο ειρωνικός, κυνικός και απαθής «Αφηγητής», που μπαινοβγαίνει στην εκτύλιξη του χρονικού, λέει μεταξύ άλλων ότι τα αλλόκοτα γεγονότα που παρακολουθούμε συνέβησαν σε μια επαρχιακή πόλη υπό την επίδραση του σεβαστού φίλου του καθηγητή Στεπάν Τροφίμοβιτς Βερχοβένσκι. Ο καθηγητής έπαιξε ανέκαθεν ανάμεσά τους ρόλο πραγματικού πολίτη. Ηταν φιλελεύθερος και ιδεαλιστής. Αγαπούσε τη Δύση, την πρόοδο, τη δικαιοσύνη και γενικά καθετί υψηλό. Ομως πάνω απ’ αυτά τα ύψη κατέληξε να φαντάζεται ότι ο τσάρος και οι υπουργοί του τον επιβουλεύονταν προσωπικά και εγκαταστάθηκε στην πόλη τους για να εξασκήσει με πολλή αξιοπρέπεια το επάγγελμα του εξόριστου και κατατρεγμένου στοχαστή… Μόνο που τρεις ή τέσσερις φορές τον χρόνο είχε ξεσπάσματα κοινωνικού άλγους που τον καθήλωναν στο κρεβάτι με μια θερμοφόρα στην κοιλιά.

Είναι εμφανώς ειρωνική, σχεδόν ξεκαρδιστική η είσοδος στο ντοστογεφσκικό σύμπαν. Ο Στεπάν είχε στο παρελθόν αποξενωθεί από τον μοναχογιό του Πιοτρ και τις δύο νεαρές συζύγους του (νεκρές τώρα πια) καθώς μάλλον δεν γίνεται να αγαπά κανείς ταυτόχρονα την οικογένειά του και τις μεγάλες ιδέες. Και ο νεαρός μαθητής του, γιος της ευγενούς χήρας Βαρβάρας Σταβρόγκινα που τον φροντίζει διά βίου και τον προσλαμβάνει ως παιδαγωγό, από την πολλή «ηθική εκπαίδευση» το σκάει και περιπίπτει στην ασωτία. Πρόκειται για τον Σταβρόγκιν, τον έναν εκ των δύο κεντρικών ηρώων των Δαιμονισμένων, γύρω από τον οποίο στροβιλίζονται τα δεκάδες άλλες πρόσωπα σε έναν συγκεχυμένο χορό – δυσκολία που επιτείνεται για τον αναγνώστη από τα σύνθετα ρωσικά ονόματα και τα υποκοριστικά τους.

Εχουμε επιπλέον, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, ένα πολυπλόκαμο ερωτικό δράμα που περιλαμβάνει την Ντάσα, ψυχοκόρη της μητέρας του Σταβρόγκιν, την κόρη μιας φίλης της, τη Λίζα, («μια ευγενή αμαζόνα»), την ανάπηρη Μαρία που την έχει παντρευτεί κρυφά για να εξιλεωθεί για την αποπλάνηση μιας 12χρονης, η οποία στη συνέχεια αυτοκτόνησε, και τις συζύγους μερικών από τους εμπλεκομένους. Μέσω των αφηγηματικών εκρήξεων του Ντοστογέφσκι εισάγονται στη δράση οι καθαυτοί «δαιμονισμένοι», (δηλαδή οι κατειλημμένοι από τα δαιμόνια της κατά Λουκάν ευαγγελικής παραβολής). Πρόκειται για μια ομάδα εξεγερμένων με ποικίλες ιδεολογικές και ταξικές καταβολές που επαγγέλλονται τη μεγάλη αλλαγή και την επανάσταση. Φίλοι και συγγενείς προστίθενται στο έργο, μπαινοβγαίνοντας στο σαλόνι της οικοδέσποινας Βαρβάρας εξυφαίνοντας συνωμοσίες, εμπλέκοντας τα προσωπικά τους προβλήματα με το επαναστατικό πρόταγμα, υποτάσσοντας εντέλει τον ανθρωπισμό στον κυνικό ακτιβισμό και τους κοινωνικούς δεσμούς στις αναγκαιότητες της Ιστορίας. Επικεφαλής συνωμότης, ο όπως είπαμε παραμελημένος και ξεστρατημένος Πιοτρ, ο οποίος, ειρωνικώ τω λόγω, δεν αρνείται τα αγαθά της καταγγελλόμενης προς κατεδάφιση κοινωνίας, αρκεί να του τα παρέχουν οι άλλοι.

Η ανία ως
κινητήρια δύναμη

ΙΊσως κατά βάθος όλοι αυτοί οι δεκάδες ήρωες απλώς να βαριούνται. Προσπαθούν να γεμίσουν τις ζωές τους με κάτι ανώτερο: άλλος τον ιδεατό έρωτα και άλλος τη νέα κοινωνία, την οποία, με εντελώς ασαφείς ιδέες, επιχειρούν να προδιαγράψουν. Η έννοια της πλήξης έρχεται και επανέρχεται σε ποικίλα σημεία της αφήγησης, παίζοντας τον ρόλο της κινητήριας δύναμης της ιστορίας. Ο Πιοτρ υποβάλλει την ιδέα πως πρέπει να κατεδαφίσουν και να κάψουν τα πάντα πριν ακόμη φαντασθούν τα υλικά από τα οποία θα συντίθεται η νέα κοινωνία. Ενας από τους εξεγερμένους εκπονεί ένα λεπτομερές σχέδιο γι’ αυτό που θα ‘ρθει – βγαλμένο θα έλεγες από την εμπειρία του υλοποιημένου επί του εδάφους σοσιαλισμού που θα ‘ρθει μισό αιώνα μετά την σύλληψη της ντοστογεφσκικής αυτής προφητείας.

Οι διαλεγόμενοι επαναστάτες, με σειρά λογικών επαγωγών καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι «η κοινωνική ισότητα θα καταλήξει νομοτελειακά στον δεσποτισμό». Ωστόσο, αφού επέλθει η κατάργηση του παλαιού και η ανάδειξη του νέου «θα εγκατασταθεί ένας εντελώς νέος τσάρος», που ορισμένοι βλέπουν στο πρόσωπο του Σταβρόγκιν. Ισχυρίζονται ότι η ουτοπική κοινωνία που θα υλοποιηθεί στο άμεσο μέλλον θα έχει ασφαλώς τους υποτακτικούς της, «τα πρόβατα», που δεν αξίζουν για τίποτα καλύτερο αν και συνιστούν τα εννέα δέκατα του πληθυσμού – ανθρώπους που θα ζουν σε ένα είδος παραδείσου άγνοιας με τη μόνη διαφορά ότι θα πρέπει να δουλεύουν σκληρά για να διατηρήσουν αυτό τον επί της γης παράδεισο. Ας θυμίσουμε εν παρενθέσει ότι στις σοβιετικές και δορυφορικές τους δημοκρατίες, έναν αιώνα μετά τον Ντοστογέφσκι, τα ποσοστά μελών και μη μελών του Κόμματος ήταν ακριβώς αντίστοιχα. Επίσης ότι, όπως ακριβώς στην κοινωνική μηχανική που ειρωνικά σκιαγραφεί ο Ντοστογέφσκι, «θα δημιουργηθεί ένας νέος άνθρωπος», και όσοι δεν έχουν δουλειά «θα γίνουν καταδότες». Είναι αδύνατο να μην ξεσπάσει κανείς κάθε τόσο σε λυτρωτικά μέσα στην τραγικότητα της αλήθειας γέλια.

Κυνισμός, επαναστατική γυμναστική και έγκλημα

Στην ομάδα των εν δυνάμει τρομοκρατών συμμετέχει με ειρωνική απόσταση ο Σταβρόγκιν – ίσως επειδή δεν έχει και τίποτα καλύτερο να κάνει, ίσως πάλι επειδή ο Πιοτρ πολιορκεί τον ίδιο (και το πουγκί του) με δουλικότητα, αναδεικνύοντάς τον ως τον εν δυνάμει νέο τσάρο. Λίγο η αδιαφορία και ο σνομπισμός του Σταβρόγκιν, λίγο η ηδονή που κατ’ ομολογίαν του αντλεί από το Κακό, λίγο το παλιό του έγκλημα με τη μικρή αυτόχειρα από το οποίο αγωνίζεται να λυτρωθεί ακόμη και μέσω εξομολόγησης στον Αγιο Τύχωνα, λίγο το μπέρδεμα οικογενειακών και πολιτικών θεμάτων, θα τον εισαγάγουν έστω και από σπόντα στις επαναστατικές διαδικασίες. Αθελά του μάλιστα θα ωθήσει τους δαιμονισμένους να συσφίξουν την οργάνωσή τους συμμετέχοντας σε ένα κοινό έγκλημα – τη δολοφονία του μεταμελημένου μέλους τους Σατόφ. Ετσι θα κινηθεί η κορύφωση του δράματος που περιλαμβάνει τον εμπρησμό μεγάλου τμήματος της πόλης, τη δολοφονία της Λίζας, της ανάπηρης συζύγου του Σταβρόγκιν και του αδελφού της, και με μία αιματηρή αλυσίδα άλλων γεγονότων.

Προεξάρχουσα θέση θα αποκτήσει στο βιβλίο η επιπλέον φιλοσοφική διερώτηση επί του ζητήματος της αυτοκτονίας. Εδώ η σχετική προβληματική και οι πρακτικές συνεπαγωγές της υλοποιούνται από τον Κιρίλοφ, έναν ακόμη ενδιαφέροντα αν και άβουλο χαρακτήρα, θεωρητικό της αυτοχειρίας «σε μια ζωή χωρίς νόημα και χωρίς Θεό» που θα πάρει πάνω του τα εγκλήματα της ομάδας πριν σφίξει τη θηλιά στον λαιμό του.

Εν κατακλείδι, κυρίαρχη είναι στο βιβλίο η πολιτική προβληματική, κάποτε εις βάρος των πολλαπλών ψυχολογικών αντιφάσεων και των συναισθηματικών εκρήξεων των ηρώων. Ο λεκτικός στόμφος περισσεύει, αρκετές σκηνές συνιστούν αναίτια φλυαρία, αλλά είναι τέτοιο το πνεύμα και οι αγωνίες που εκφράζει ο μεγάλος προπάτορας που οι όποιες αφηγηματικές κοιλιές συγχωρούνται. Να θυμίσω για ιστορικούς λόγους ότι οι Δαιμονισμένοι είχαν μεταφρασθεί μεταξύ άλλων από τον Αρη Αλεξάνδρου πριν από μισό αιώνα.