«Οι Ελληνες έχουν απελευθερωθεί από την προγονοπληξία»

Υπάρχει ένα αόρατο νήμα που συνδέει πολιτισμικά την Ελλάδα με την Ταϊλάνδη; Αν και η χώρα μας δεν υπήρξε στην ιστορία της αποικία κάποιας μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης, οι Ελληνες συμπεριφέρονται ως θύματα της αποικιοκρατίας; Βοήθησε η χούντα να δούμε με διαφορετικό τρόπο τον εαυτό μας απέναντι στους άλλους; Και μπορεί η κοινωνική ανθρωπολογία να λειτουργήσει ως παράδειγμα για την πολιτική διαχείριση δύσκολων καταστάσεων;

Ο διακεκριμένος βρετανός καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Μάικλ Χέρτσφελντ χαμογελά καθώς εμφανίζεται στην οθόνη του υπολογιστή. Στο παράθυρο πίσω του διακρίνεται το σούρουπο να πέφτει στη Ρώμη, όπου περνά αρκετό διάστημα του χρόνου και αγαπά εξίσου με την Ελλάδα. Αλλωστε από απόψε το βράδυ θα βρίσκεται στην Αθήνα, καθώς την Τρίτη θα δώσει διάλεξη στη μνήμη του ιστορικού διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη Αγγελου Δεληβορριά, γεγονός που αποτελεί και την αφορμή της διαδικτυακής αυτής «συνάντησής μας».

Πολιτογραφημένος Ελληνας ο πολυγραφότατος επιστήμονας λοιπόν πώς θα περιέγραφε τους Ελληνες μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής ανθρωπολογίας; «Ενας ανθρωπολόγος δεν θα δεχόταν ποτέ να χαρακτηρίσει έναν ολόκληρο λαό, διότι εάν υπάρχει κάτι που μας διακρίνει, ως επάγγελμα, είναι η άρνηση να δεχτούμε τις γενικεύσεις, καθώς αποτελούν τη βάση των στερεοτύπων. Και τα στερεότυπα είναι το βασικό εργαλείο του ρατσισμού. Οπωσδήποτε υπάρχουν οι διαστάσεις του ελληνικού πολιτισμού που μου αρέσουν πάρα πολύ. Οι γενικεύσεις, όμως, δεν είναι σωστές. Η κοινωνική ανθρωπολογία, ξέρετε, είναι κατά κάποιον τρόπο η ιδεώδης επιστήμη που μπορεί να λειτουργήσει στον μεσαίο χώρο, σε μια εποχή όπου κυριαρχεί η πόλωση στο παγκόσμιο πολιτικό σκηνικό. Χαρακτηριστικό της είναι η αυτοκριτική και πολλές φορές μάλιστα οι επικριτές της σχολιάζουν ότι ενδέχεται να καταστραφεί από την εσωτερική κριτική που της ασκείται συνέχεια. Η δική μου απάντηση, αντιθέτως, θα ήταν να μπορέσουν οι πολιτικοί να υιοθετήσουν αυτό το εργαλείο: να εξετάζουν με ταπεινότητα όλα αυτά που παρουσιάζουν ως σίγουρα και να συζητούν μεταξύ τους, τις διαφορές τους, για να καταλήξουμε σε μια καλύτερη κατάσταση σε παγκόσμιο επίπεδο», λέει σε άπταιστα ελληνικά.

Είναι η Ελλάδα «καταπιεσμένη» από το «βαρύ» παρελθόν της;

Η Ελλάδα έπρεπε να συμμορφωθεί σε μια εικόνα φτιαγμένη κυρίως από γερμανούς φιλολόγους, αρχαιολόγους και ιστορικούς τέχνης όπως ο Βίνγκελμαν, η οποία υπήρξε καταπιεστική καθώς μέσα από αυτή οι Ελληνες έμαθαν να υποτιμούν τον εαυτό τους, επειδή γνώριζαν ότι οι ξένοι θεωρούσαν πως δεν ήταν στο επίπεδο των ένδοξων προγόνων τους. Η προγονοπληξία ήταν, κατά τη γνώμη μου, μεγάλη πληγή για μια χώρα που προσπαθούσε να ενταχθεί στη σύγχρονη Ευρώπη. Νομίζω ότι αυτά τα προβλήματα έχουν ξεπεραστεί πάρα πολύ τα τελευταία χρόνια. Βέβαια υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που επιμένουν ότι μόνη αξία της χώρας είναι η ιστορία και η αρχαία τέχνη της, αλλά νομίζω ότι οι Ελληνες έχουν απελευθερωθεί από το δόγμα της απόλυτης και αδιάσπαστης συνέχειας. Εκτιμώ ότι η χούντα έπαιξε πολύ παράδοξο ρόλο. Ισως έπρεπε, κατά κάποιο τρόπο, να γίνει για να υπάρξει και η αντίδραση που ακολούθησε και η οποία βοήθησε τους Ελληνες να δουν τον εαυτό τους όπως τον έβλεπαν οι εκτός Ελλάδας φίλοι τους. Κι όταν μιλάω για φίλους δεν εννοώ τον παλιό φιλελληνισμό που κατά κάποιον τρόπο περιφρονούσε τους Ελληνες επειδή δεν είχαν φτάσει στο επίπεδο των προγόνων τους, αλλά για ανθρώπους που εκτιμούν την Ελλάδα για αυτό που είναι σήμερα.

Η προγονοπληξία έχει επηρεάσει τη θέση της χώρας στη διεθνή κοινότητα και έχει και αντίκτυπο στην πολιτική ζωή;

Εχει παίξει πολύ σημαντικό ρόλο διότι οι Ελληνες για πολλά χρόνια αντιλαμβάνονταν ουσιαστικά τον εαυτό τους μέσα από την εικόνα που είχε δημιουργήσει μια συμμορία δυτικών χωρών, οι οποίες για δικό τους συμφέρον ήθελαν μια ουδέτερη χώρα μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της Ρωσίας και της Δυτικής Ευρώπης, και πάρα πολλές φορές οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες δεν έχασαν την ευκαιρία να ταπεινώσουν την Ελλάδα, κατηγορώντας τη για φαυλοκρατία, για διαφθορά, για έλλειψη διαύγειας. Δεν νομίζω ότι η Ελλάδα είναι αναγκαστικά χειρότερη από άλλες χώρες, από αυτή την άποψη.

Η κρυπτοαποικιοκρατία

Μία από τις πιο σημαντικές θέσεις του καθηγητή Χέρτσφελντ είναι η σύγκριση της Ελλάδας με χώρες της Ανατολής, όπως η Ταϊλάνδη και το Νεπάλ, υπό το πρίσμα του όρου που έχει εισαγάγει ο ίδιος, της κρυπτοαποικιοκρατίας. Γεγονός που έχει ενοχλήσει ορισμένους, καθώς θεωρούν πως η Ελλάδα ανήκει πολιτισμικά στη Δύση και δεν μπορεί να αντιπαραβάλλεται με χώρες της Ανατολής. «Πρόκειται για μια πεποίθηση πολύ επικίνδυνη για τους ίδιους τους Ελληνες, που βασίζεται στην ιδέα πως στην Ελλάδα υπάρχει κάτι το ευρωπαϊκό που πρέπει να διατηρηθεί, σώνει και καλά, διότι είναι ανώτερο από άλλα μέρη του κόσμου. Για τον ανθρωπολόγο δεν υπάρχουν ανώτεροι και κατώτεροι λαοί. Οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν τους Ελληνες ως κάτι κατώτερο από αυτούς και οι Ελληνες που αναπαράγουν αυτή τη στάση δεν κάνουν μεγάλη χάρη στη χώρα τους. Αντίθετα, νομίζω ότι προκαλούν ζημιά. Ο όρος της κρυπτοαποικιοκρατίας αναφέρεται στη σχέση μιας χώρας με τις μεγάλες αποικιακές χώρες, όπως η Βρετανία και η Γαλλία. Η χώρα αυτή δεν έχει γίνει επισήμως αποικία, αλλά στην ουσία έχει δεχθεί αναγκαστικά πάρα πολύ ταπεινωτικούς όρους επιβίωσης για να μπορέσει να παραμείνει “ανεξάρτητη”. Η Ταϊλάνδη, το Νεπάλ και η Ελλάδα είναι ίσως τα πιο καθαρά παραδείγματα, ακριβώς επειδή παρουσιάζουν ορισμένα παράλληλα φαινόμενα. Η επιβολή της καθαρεύουσας, παραδείγματος χάριν, στην Ελλάδα έγινε περισσότερο για να αποδείξουν οι Ελληνες στους Δυτικοευρωπαίους ότι είναι πράγματι Ελληνες. Στην Ταϊλάνδη μπορούμε να παρατηρήσουμε παρόμοια φαινόμενα, καθώς η στάση των Ταϊλανδών απέναντι στους Δυτικούς αποτελούνταν ακριβώς από το ίδιο μείγμα θαυμασμού και καχυποψίας. Δεν είναι τυχαίο πως η λέξη Φράγκος υπάρχει και στις δύο γλώσσες (στα ταϊλανδέζικα με τη μορφή Φαράγκ) με την ίδια αμφίσημη έννοια. Οι αντιδράσεις, λοιπόν, αποτελούν κατάλοιπα αυτής της παλιάς αποικιακής νοοτροπίας, η οποία έχει φυτευτεί στους Ελληνες ακριβώς για να μπορέσει η Δύση να τους κρατά στο δικό της σύστημα».

Αποχαιρετώντας τον καθηγητή Χέρτσφελντ κι αφού μας έχει αποκαλύψει ότι το αγαπημένο του ελληνικό πιάτο είναι οι κολοκυθοανθοί γεμισμένοι με ρύζι κι αγαπημένη του ελληνική λέξη ο καταφερτζής – «κάτι που θαυμάζω πάρα πολύ στους Ελληνες» –, του ζητάμε να αφιερώσει μια μαντινάδα στους αναγνώστες των «ΝΕΩΝ». Και δεν μας χάλασε το χατίρι:

«Σα Ζωνιανός περήφανος και έλληνας πολίτης

τους αναγνώστες χαιρετώ με τη λαλιά τση Κρήτης.

Οποιος αλάργα βρίχνεται και πίσω συχνά γιαγέρνει

η αγάπη απού ‘χει στην καρδιά πάντα εκειά τον φέρνει!»