Είναι άυλη πολιτιστική κληρονομιά το ψάρεμα γαρίδας στο Βέλγιο;

Ποιο είναι το αόρατο νήμα που συνδέει τους βέλγους ψαράδες γαρίδας πάνω σε άλογο με τους μογγόλους κτηνοτρόφους που πείθουν τις καμήλες τους να υιοθετήσουν εγκαταλελειμμένα μοσχαράκια τραγουδώντας τους στο ηλιοβασίλεμα; Και τι μπορεί να τους συνδέει με μια ουκρανική σούπα από παντζάρια ή με την καλλιέργεια της μαστίχας στη Χίο;

Ολα τα παραπάνω έχουν μια θέση στους καταλόγους της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO και αποτελούν εθνικούς θησαυρούς που είτε χρήζουν αναγνώρισης είτε, ανάλογα με το σε ποια κατηγορία έχουν ενταχθεί, ενδεχομένως και να κινδυνεύουν. Δεν πρόκειται ούτε για μνημεία, ούτε για σπάνιες εκδόσεις, ούτε για μοναδικά έργα τέχνης, όπως εκείνα που εντάσσονται στον κατάλογο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, του διεθνούς οργανισμού που δημιουργήθηκε στον απόηχο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ανήκει στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών με αντικείμενό του την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τις επιστήμες μεταξύ άλλων. Εδώ και περίπου δυο δεκαετίες o φορέας έχει ξεκινήσει να ερευνά τις πολιτισμικές πρακτικές της ανθρωπότητας και να καταγράφει σε παγκόσμιο επίπεδο την άυλη κληρονομιά, συμπεριλαμβάνοντας από το κυνήγι τρούφας μέχρι την καποέιρα.

Τρεις καταλόγους έχει οργανώσει η UNESCO επί του θέματος: τον Αντιπροσωπευτικό, τον Επείγοντα Διασφάλισης και το Μητρώο Καλών Πρακτικών Διασφάλισης. Μια διερεύνηση στους καταλόγους της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς θα μπορούσε να παραλληλιστεί με μια περιήγηση σε μια σουρεαλιστική έκθεση έργων τέχνης, ενώ οι απρόσμενες συναντήσεις είναι πολλές: από τον χορό μπατσάτα, τη σούπα μπορς και το κίμτσι, ένα παραδοσιακό κορεάτικο πιάτο με λαχανικά τουρσί, έως το περουβιανό σεβίτσε, ανάμεσα στις 700 εγγραφές που περιλαμβάνει.

«Μια κυνική προσέγγιση μπορεί να αντιμετώπιζε την “άυλη κληρονομιά” ως μια ανούσια κατηγορία, καθώς στους ευρύτατους καταλόγους της μπορεί να εντοπίσει κάποιος από παραδοσιακές γιορτές και πανηγύρια έως ιππικούς αγώνες, πολυφωνικό τραγούδι, συστήματα άρδευσης και ναυσιπλοΐας, ακόμη και ένα σύνταγμα – ο Χάρτης του Μάντεν, που συντάχθηκε πριν από οκτώ αιώνες στο σημερινό Μάλι», αναφέρει σε άρθρο του το περιοδικό «Τhe New Yorker». Η Σύμβαση του 2003 για τη Διασφάλιση της Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ωστόσο, την ορίζει ως ένα φαινόμενο που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά και αποτελεί σημαντική πτυχή της ταυτότητας μιας κοινότητας. Η UNESCO μάλιστα έχει προχωρήσει στη διάκρισή της σε πέντε κατηγορίες: χειροτεχνίες, προφορικές παραδόσεις, παραστατικές τέχνες, τελετουργίες ή κοινωνικά έθιμα και «γνώση και πρακτικές που αφορούν τη φύση και το σύμπαν». Και ενώ τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO πρέπει διακρίνονται για την «εξαιρετική παγκόσμια αξία τους», η αξία της άυλης κληρονομιάς καθορίζεται από τις κοινότητες που τη διατηρούν ζωντανή.

Πάνω από 180 χώρες

Σήμερα, περισσότερες από 180 χώρες συμμετέχουν στη σύμβαση του 2003, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, ενώ ο προϋπολογισμός του οργανισμού για την άυλη κληρονομιά ανέρχεται σε 10 δισ. δολάρια ετησίως. «Πριν από 30 ή 40 χρόνια η άυλη πολιτιστική κληρονομιά – ή αυτό που σε άλλα μέρη του κόσμου ονομάζουμε ζωντανή κληρονομιά – δεν υπήρχε σχεδόν καθόλου ως έννοια σε διεθνές επίπεδο» λέει ο εκ Χιλής ορμώμενος βοηθός γενικός διευθυντής πολιτισμού της UNESCO, Ερνέστο Οτόνε.

Ο όρος άυλη πολιτιστική κληρονομιά έκανε το ντεμπούτο του στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αντικαθιστώντας σταδιακά εκείνον του «φολκλόρ», καθώς η UNESCO προχώρησε σε μια περισσότερο ολιστική προσέγγιση περί κληρονομιάς. Ο πολιτισμός, διακήρυξε, ήταν ταυτόχρονα «απτός και άυλος», περιλαμβάνοντας γλώσσες, τρόπους ζωής και πεποιθήσεις. Ωστόσο, πέρασαν δεκαετίες πριν καθιερώσει ένα σύστημα για την προστασία αυτών των εκφάνσεων πολιτισμού. Μέρος του ζητήματος ήταν ότι οι ζωντανές παραδόσεις δεν μπορούσαν απλώς να «συντηρηθούν» όπως ένα μοναστήρι ή ένας οβελίσκος.

Στη δεκαετία του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η UNESCO άρχισε να αναγνωρίζει «ζωντανούς ανθρώπινους θησαυρούς», πρακτικές, δηλαδή, που επικεντρώνονται σε πραγματικούς ή συμβολικούς χώρους, όπως το αραβικό έθιμο των καθιστών συγκεντρώσεων που ονομάζονται μάτζλις και «αριστουργήματα» της προφορικής παράδοσης. Καθώς όμως διαπιστώθηκε ότι η τεκμηρίωση και η ευαισθητοποίηση δεν ήταν αρκετές, η UNESCO συνέταξε μια συνθήκη με την οποία εξουσιοδοτεί τις κοινότητες να θεσπίσουν και να ορίσουν τον δικό τους Κατάλογο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Τα κράτη που έχουν υιοθετήσει τη συνθήκη μπορούν να υποβάλλουν υποψηφιότητες κάθε δύο χρόνια με τις αιτήσεις που εξετάζονται ετησίως να φτάνουν τις 60, ενώ δεν είναι λίγες και οι περιπτώσεις που κάποια εγγραφή έχει πιστωθεί σε περισσότερες από μία χώρες.