«Ο Frontex {LF}θα έπρεπε {LF}να έχει εκδώσει σήμα κινδύνου»

Ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει πάλι εάν λόγω των παραβιάσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων θα μπορούσε να αποσυρθεί από την Ελλάδα, δηλώνει στη συνέντευξή της στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» η ευρωπαία Συνήγορος του Πολίτη Εμιλι Ο’Ράιλι με αφορμή την παρουσίαση των πορισμάτων έρευνας για τον ρόλο του Frontex στην τραγωδία του «Adriana» ανοιχτά της Πύλου. Κατά την ευρωπαία αξιωματούχο, μπορεί ο Frontex να ενήργησε βάσει κανόνων, όμως θεωρεί ότι δεν θα ήταν ενάντια στον νόμο το να είχε εκδώσει κλήση έκτακτης ανάγκης, γι’ αυτό και τονίζει την ανάγκη αλλαγής των κανόνων έρευνας και διάσωσης.

Στο πόρισμα της έρευνας για τον Frontex μιλάτε για ελλείψεις, αποτυχίες, έλλειψη εσωτερικών κατευθυντήριων γραμμών, ποιο είναι το σημαντικότερο αποτέλεσμα;

Το σημαντικότερο αποτέλεσμα είναι ότι αποκαλύπτεται το κενό μεταξύ της ρητορικής της ΕΕ γύρω από τη διάσωση ζωών στη θάλασσα και της πραγματικότητας για το τι συμβαίνει και τι συνέβη στην προκειμένη περίπτωση με το «Adriana». Από τη μια έχουμε την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να δηλώνει το 2021 ότι «η διάσωση ζωών στη θάλασσα δεν είναι προαιρετική», ευρωπαίους ηγέτες να λένε ότι η διάσωση ζωών είναι προτεραιότητα, αλλά υπάρχει κενό με την πραγματικότητα. Εξετάσαμε τον Frontex που δραστηριοποιήθηκε σε διαφορετικές στιγμές στην περίπτωση του «Adriana», εξετάσαμε τι έκαναν, τι νομίζουν ότι έκαναν και τι έκαναν στην πραγματικότητα σε σχέση με την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους για τα θεμελιώδη δικαιώματα, σε σχέση με την «έρευνα και διάσωση» και τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους.

Οταν έγινε το ναυάγιο, ο Frontex υποστήριζε ότι ενήργησε σύμφωνα με τους κανόνες. Είναι αυτό το συμπέρασμά σας;

Σε τεχνικό και νομικό επίπεδο έκανε ό,τι έπρεπε να κάνει. Κάναμε εγκληματολογική εξερεύνηση του τι έγινε, πώς έγινε και διαπιστώσαμε ότι σε σχέση με την αρμοδιότητά του να επιστρέψει στο σημείο όπου βρισκόταν το «Adriana» με δική του πρωτοβουλία και να εξετάσει τι γινόταν, δεν μπορούσε να το κάνει, θα ήταν κατά των κανόνων. Το ζήτημα, όμως, της έκδοσης σήματος έκτακτης ανάγκης Mayday ήταν πιο περίπλοκο. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και μίντια είχαν πει ότι θα έπρεπε να εκδώσει κλήση Mayday. Ο Frontex αποφάσισε να μην το κάνει, με το σκεπτικό ότι το πλοιάριο δεν βρισκόταν σε άμεσο κίνδυνο. Διαπιστώσαμε στην έρευνά μας ότι ο Frontex δεν έχει κανόνες και πρωτόκολλα για το πότε εκδίδει σήμα έκτακτης ανάγκης. Ζητήσαμε να το εξετάσουν. Τεχνικά, όταν ο Frontex εντόπισε το «Adriana» την πρώτη φορά, δεν ήταν σε άμεσο κίνδυνο, αλλά επρόκειτο για μια υπερφορτωμένη βάρκα, υπήρχε εμφανής έλλειψη σωσίβιων γιλέκων, υπήρχαν παιδιά, καθώς και η πιθανότητα θυμάτων. Υπήρχαν πληροφορίες από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Αν ήταν μια τουριστική βάρκα, είναι αδιανόητο το να αφηνόταν να πλέει έτσι. Ο Frontex ενήργησε βάσει κανόνων, αλλά οι κανόνες δεν επιτρέπουν έρευνα και διάσωση σε αυτές τις καταστάσεις με τρόπο που νομίζουμε ότι μπορεί να κάνει η ΕΕ.

Τι πρέπει να αλλάξει, διότι κάποιοι από τους κανόνες προκύπτουν από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Μελετήσαμε αρκετά το Δίκαιο της Θάλασσας. Τους ζητήσαμε να καθορίσουν κατευθυντήριες γραμμές για την έκδοση κλήσεων Mayday. Δεν θα ήταν ενάντια στον νόμο να το είχαν κάνει στην περίπτωση αυτή. Φυσικά, αν θα πρόκυπτε κάτι θετικό δεν το γνωρίζουμε. Το τι μπορεί να κάνει ο Frontex και τι όχι προκύπτει από τους κανόνες μεταξύ των κρατών – μελών και της ΕΕ. Οταν το αεροπλάνο του Frontex εντόπισε το «Adriana», βρισκόταν σε προσυμφωνημένη διαδρομή πτήσης, αλλά όταν έφυγε διότι εξαντλήθηκαν τα καύσιμα και οι ελληνικές Αρχές πήραν τον έλεγχο του κέντρου συντονισμού διασώσεων, ο Frontex δεν μπορούσε να δράσει με δική του απόφαση, έπρεπε να ρωτήσει τις ελληνικές Αρχές. Αν είχε αρνητική απάντηση ή καμία απάντηση, όπως έγινε σε αυτή την περίπτωση, δεν μπορούσε να επιστρέψει. Ο λόγος που επέστρεψε ύστερα από ώρες ήταν γιατί υπήρχε μια άλλη περίοδος γενικής επιτήρησης που συμπεριελάμβανε το σημείο εκείνο και όχι γιατί τους είπαν οι ελληνικές Αρχές να το κάνουν, αλλά η βάρκα είχε πλέον βυθιστεί. Υπό τους υφιστάμενους κανόνες δεν μπορούσαν να επιστρέψουν έγκαιρα. Αν η ΕΕ θέλει να διασφαλίσει ότι ο Frontex θα λειτουργεί ως οργανισμός ακτοφυλακής, θα πρέπει να εξετάσει τους κανόνες και την ισορροπία μεταξύ των αρμοδιοτήτων του και των κρατών – μελών.

Εχετε την εντύπωση ότι κάποιος ευθύνεται για το ναυάγιο;

Η δική μας έρευνα αφορά μόνο τον Frontex, ο έλληνας συνήγορος ερευνά την ελληνική Ακτοφυλακή και το ίδιο κάνει το Ναυτοδικείο. Ολα όσα έχουμε σε σχέση με τους ισχυρισμούς για το τι έκανε και τι δεν έκανε η ελληνική Ακτοφυλακή είναι τα αποδεικτικά έγγραφα που οι συνάδελφοί μου είδαν στη Βαρσοβία, στα γραφεία του Frontex, στην αίθουσα καταστάσεων για τις απόπειρες κλήσεων στις ελληνικές Αρχές και την απουσία απάντησης.

Προτείνετε επίσης ότι, δεδομένων των αυξανόμενων ανησυχιών για παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ένα κράτος – μέλος, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει εάν έχει φτάσει στο όριο που του επιτρέπει να τερματίσει επίσημα τις δραστηριότητές του με το εν λόγω κράτος – μέλος. Εννοείτε την Ελλάδα;

Ναι. Βάσει του άρθρου 46, ο Frontex μπορεί να αναστείλει ή να αποσύρει τις δραστηριότητές του από ένα κράτος – μέλος αν θεωρεί ότι ένα όριο των θεμελιωδών δικαιωμάτων έχει παραβιαστεί. Αποσύρθηκε από την Ουγγαρία έπειτα από απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Ο αξιωματούχος του Frontex για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει πληροφορίες και συμβούλευσε να εξεταστεί η εφαρμογή του άρθρου 46 για την Ελλάδα. Αργότερα η ομάδα εργασίας του Frontex συμβούλευσε να μην εφαρμοστεί και ο εκτελεστικός διευθυντής αποφάσισε να μην επικαλεστεί το άρθρο 46. Ο Frontex πρέπει να εξετάσει και πάλι το θέμα. Αν καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα, καλώς, αλλά αυτό που πρέπει να κάνουν είναι να παρουσιάσουν την αιτιολογία γιατί αποσύρονται ή γιατί μένουν. Πρέπει να υπάρχει ειλικρίνεια και διαφάνεια.

Προτείνετε τη σύσταση ανεξάρτητης εξεταστικής επιτροπής.

Εστειλα την έκθεση στην Κομισιόν, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο και τους καλώ να συστήσουν μια ανεξάρτητη εξεταστική επιτροπή για να αξιολογήσει, όχι μόνο το ναυάγιο του «Adriana», αλλά γενικότερα τους λόγους για τον μεγάλο αριθμό θανάτων στη Μεσόγειο, όπου έχουν χάσει τη ζωή τους 20.000 άτομα τα τελευταία χρόνια.