Ο Μήτσος και ο Μανόλης

Είχαν συναντηθεί, είχαν κουβεντιάσει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και ο Μήτσος Φύσσας που κηδεύτηκαν την Τετάρτη, ο ένας στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών κι ο άλλος στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας, ο ένας με τα λόγια του Ιωάννη Δαμασκηνού – «πάντα σκιάς ασθενέστερα, πάντα ονείρων απατηλότερα, μία ροπή και πάντα ταύτα θάνατος διαδέχεται» -, ο άλλος με της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου – «όλα είναι ένα ψέμα, μια ανάσα, μια πνοή, σαν λουλούδι κάποιο χέρι θα μας κόψει μιαν αυγή»;

Θα με εξέπληττε εάν όχι. Εζησαν, κάρπισαν στον ίδιο χρόνο και στον ίδιο τόπο. Στο κέντρο της Αθήνας, στο αστικό τοπίο που όπως έλεγε ο Φύσσας «είναι ποίηση από μόνο του».

Ο Χατζηγιακουμής λειτουργούσε το θρυλικότερο φροντιστήριο, ένα «one man show» που κράτησε πέντε σχεδόν δεκαετίες. Ετσι και σε δεχόταν στην ολιγάριθμη τάξη του, τριάντα το πολύ μαθητές, εφόσον πειθαρχούσες, ανταποκρινόσουν στις απαιτήσεις του, την επιτυχία στις πανελλαδικές εξετάσεις, την είσοδο στη Φιλοσοφική ή στη Νομική Σχολή την είχες δεδομένη. Ποσοστό επιτυχίας 100%. Αλλο ωστόσο ήταν το σημαντικότερο. Ο Χατζηγιακουμής σε μάθαινε γράμματα. Σου έδινε τα εφόδια, τον τρόπο να εμβαθύνεις στον Θουκυδίδη, στους τραγικούς ποιητές και στα ομηρικά έπη ακόμα. Εκείνος, ο οποίος ήταν με τη θέλησή του αποσυνάγωγος από την καθ’ ημάς πανεπιστημιακή κοινότητα, ξεχείλιζε από χάρισμα αληθινού δασκάλου που θα το ζήλευαν πρυτάνεις και ακαδημαϊκοί, δαφνοστεφανωμένες κεφαλές γενικώς.

Αποσυνάγωγος και ο Μήτσος Φύσσας. Από τους πιο μαχητικούς Κνίτες κατά τα φοιτητικά του χρόνια – όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος –, τα βρόντηξε όταν συνειδητοποίησε τη θρησκευτικού τύπου στράτευση που απαιτούνταν. Πως ακόμα και σε ζητήματα προσωπικής ζωής, σεξ, γούστου, αθλητικών προτιμήσεων, το Κόμμα αξίωνε να συμμορφώνεσαι τυφλά στη γραμμή του. Καλώς έφυγε, καλώς όμως και πήγε στη ΚΝΕ. Διότι θητεύοντας εκεί, μάζεψε το υλικό που του έπετρεψε να γράψει το τολμηρότερο μυθιστόρημα πολιτικής φαντασίας. «Πλατεία Λένιν, πρώην Συντάγματος». Πώς θα ήταν η Ιστορία και οι ζωές μας εάν η Ελλάδα είχε βρεθεί το 1944 στην αντίπερα όχθη, είχε δοθεί στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ενωσης. Ανατριχιάζεις μα και ξεκαρδίζεσαι ενίοτε με τη βιτριολική σάτιρά του.

Αμφότερους τους γνώρισα με επουλωμένα τραύματα, απαλλαγμένους από αθέλητα βάρη, ελεύθερους όσο ελάχιστοι είναι. Περιπατητής ο ένας, ποδηλάτης ο άλλος.

Ο Μανόλης είχε δοθεί στα δύο μεγάλα στοιχήματα της ζωής του. Στην καταγραφή της θρησκευτικής μουσικής του νεότερου Ελληνισμού. Και στη μετάφραση της «Οδύσσειας», που εκδόθηκε σε μνημειώδη τόμο με αντιπαράθεση του πρωτότυπου κειμένου.

Ο Μήτσος είχε εξελιχθεί στον πιο εμβριθή, πιο παθιασμένο αθηναιογράφο των καιρών μας. Ηξερε κι εξακολουθούσε να μαθαίνει την πόλη πόρτα πόρτα. Μαγαζί μαγαζί. Ταβέρνα ταβέρνα. Διένυε πάνω στους δυο τροχούς του δεκάδες χιλιόμετρα καθημερινά. Επιανε μίτους, τους ξετύλιγε κι όπου κι αν τον έβγαζαν, ανέπνεε τα χνότα των πιο ετερόκλητων προσώπων. Συνέθετε – προφορικά νομίζω καταρχήν – ποίηματα, διηγήματα, νουβέλες. Το τελευταίο και προφητικότερο του; «Ο Μέσκουλας αποσύρεται για να πεθάνει»…

Ο Μήτσος και ο Μανόλης μάς θύμιζαν με την ύπαρξή τους – και οδυνηρά πλέον με την απουσία τους – τι σημαίνει σημαντικός άνθρωπος. Σε μια εποχή εφήμερων, φτιαχτών, φαιδρών «διασημοτήτων», που εκλιπαρούν την προσοχή του πλήθους αμολώντας εκκωφαντικές ατάκες, ποζάροντας προκλητικά, παράγοντας πομφόλυγες αντί για έργο, ο Μήτσος και ο Μανόλης πορεύονταν σιγανά και ταπεινά, μην αμφιβάλλοντας για το βάθος του ίχνους τους. Καλοί και αγαθοί, δεν καταδέχονταν να διαφημίζουν την ψυχική τους ευγένεια. Να πουλάνε ευαισθησία.

Τους θρήνησαν. Μακριά από κάμερες και από ασθμαίνοντες ρεπόρτερ. Πρώτη φορά μου είδα στο ξόδι του Μήτσου τόσες γυναίκες, τόσους άντρες να κλαίνε γοερά, να τον χαϊδεύουν, να μη στέργουν να τον αποχωριστούν – ωραίος νεκρός, παλίκαρος και μες στο φέρετρο, με μια υποψία πονηρού χαμόγελου στα κερωμένα χείλη του.

Μέλι οι ζωές τους. Συνέλεξαν τη γύρη από ό,τι άνθιζε γύρω τους, την κέρασαν σε όλα τα πεινασμένα στόματα. Αυτό μένει.