Η ζύμη, η σκάφη και ένας μοναχικός θάνατος

Το 2013, όταν ο επικριτής του Κρεμλίνου Αλεξέι Ναβάλνι βρισκόταν αντιμέτωπος με ψευδείς κατηγορίες, θυμήθηκα τις στιγμές που ο προπάππος μου και ηγέτης της Σοβιετικής Ενωσης, Νικίτα Χρούστσεφ, συνέκρινε τη Ρωσία με μια σκάφη γεμάτη ζύμη. «Βάζεις μέσα το χέρι σου, μέχρι τον πάτο» και «μόλις το βγάζεις, αρχικά παραμένει στη θέση του μια μικρή τρύπα». Στη συνέχεια, όμως, «μπροστά στα ίδια σου τα μάτια», η ζύμη επανέρχεται στην αρχική της κατάσταση – μια «σπογγώδης, φουσκωμένη μάζα». Ο θάνατος του Ναβάλνι σε μια απομακρυσμένη αποικία ποινικών, μία και πλέον δεκαετία αργότερα, αποδεικνύει πως λίγα έχουν αλλάξει.

Η φυλακή στην οποία άφησε την τελευταία του πνοή χαρακτηρίζεται από εξαιρετική βαναυσότητα. Φέροντας το προσωνύμιο «Πολικός Λύκος», πρόκειται για ένα παγωμένο γκουλάγκ για βίαιους ποινικούς κρατούμενους. Ομως ο Ναβάλνι – ένας δικηγόρος κατά της διαφθοράς και μπλόγκερ – δεν ήταν γνωστός για τη βία.

Το πραγματικό του έγκλημα ήταν ότι προκάλεσε τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Από την ηγετική παρουσία του σε διαδηλώσεις κατά των αλλοιωμένων βουλευτικών εκλογών του 2011 μέχρι την έρευνα της διαφθοράς στις ελίτ της Ρωσίας και την προσπάθειά του να εκθρονίσει τον Πούτιν (στις προεδρικές εκλογές στις οποίες οι Αρχές δεν του επέτρεψαν να λάβει μέρος), υπήρξε αμείλικτος στην εκστρατεία του κατά του Πούτιν και του κύκλου του, η οποία διήρκεσε σχεδόν δύο δεκαετίες. Οσο για τις πολλές νομικές διαδικασίες εις βάρος του, ήταν σταλινικού τύπου δίκες-σόου – με σκοπό να δώσουν την εντύπωση της δικαιοσύνης, την ίδια στιγμή που απέκλειαν έναν γνωστό επικριτή της εξουσίας από τις κάλπες και τις οθόνες των τηλεοράσεων.

Φυσικά, δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί πως ο θάνατος του Ναβάλνι προήλθε σίγουρα από ένα απευθείας πλήγμα, που διατάχθηκε από τον ίδιο τον Πούτιν – εξάλλου, οι συνθήκες διαβίωσης στο συγκεκριμένο συγκρότημα φυλακών είναι ικανές να καταστρέψουν την υγεία κάθε ανθρώπου. Ομως, αμέσως ή εμμέσως, αυτός που σκότωσε τον Ναβάλνι ήταν ο Πούτιν.

Δεν ήταν καν η πρώτη απόπειρα εις βάρος του. Το καλοκαίρι του 2020, δηλητηριάστηκε από τη νευροπαραλυτική ουσία Novichok – ένα σοβιετικό κατασκεύασμα – και μεταφέρθηκε στο Βερολίνο για θεραπεία. Γνώριζε πως η επιστροφή του στη Ρωσία θα συνεπαγόταν πολιτικές διώξεις, όπως εκείνες εις βάρος του πρώην CEO της Yukos, Μιχαήλ Χοντορκόφσκι και του συγκροτήματος πανκ-ροκ, των Pussy Riot. Γνώριζε, επίσης, ότι θα μπορούσε να καταλήξει δολοφονημένος, όπως ο Μπορίς Νεμτσόφ, η Αννα Πολιτκόφσκαγια και αμέτρητοι ακόμη. Παρ’ όλα αυτά, επέλεξε να επιστρέψει στη Ρωσία προκειμένου να αντιμετωπίσει τον Πούτιν.

Η σύλληψή του έγινε αμέσως μόλις το αεροσκάφος που τον μετέφερε προσγειώθηκε στη Μόσχα. Οι διαδηλώσεις που ακολούθησαν, με χιλιάδες Ρώσους να βγαίνουν στους δρόμους απαιτώντας την απελευθέρωσή του, ενίσχυσαν την άποψη του Κρεμλίνου ότι έπρεπε να εξοντωθεί.

Για έναν αυταρχικό ηγέτη όπως ο Πούτιν, δεν υπάρχει σημείο όπου όλα αυτά λαμβάνουν τέλος. Είναι αναγκασμένος να κρατηθεί στην εξουσία σήμερα και να κάνει το ίδιο και αύριο. Ευλόγως, λοιπόν, μπορούμε να υποθέσουμε πως στην πορεία προς τις κάλπικες εκλογές του επόμενου μήνα, η ανοχή του Πούτιν για τους διαφωνούντες βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο από ό,τι οποτεδήποτε άλλοτε.

Οπως συνέβη και με τη δηλητηρίαση του διπλού πράκτορα της Ρωσίας και της Βρετανίας, Σεργκέι Σκριπάλ και της κόρης του, δύο εβδομάδες πριν από τις προεδρικές εκλογές του 2018, κανένα από τα δύο θύματα δεν συνιστούσε άμεση απειλή για τον Πούτιν, ενώ οι θάνατοί τους προκάλεσαν την έντονα αρνητική διεθνή προσοχή. Ομως, ο Πούτιν έπρεπε να στείλει ένα μήνυμα: εχθροί, τον νου σας.

Και έτσι, η ζύμη γεμίζει πάλι τη σκάφη.

Η Νίνα Χρούστσεβα είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στη New School της Νέας Υόρκης